1996 Okulonda kwa pulezidenti wa Uganda
Page Template:Infobox election/styles.css has no content. Okuvuganya ku bwa Pulezidenti kwategekebwa mu Uganda nga 9 Ogwokutaano 1996. Buno bwe bwali obululu obwasookera ddala mu byafaayo bya Uganda abantu okwerondera Pulezidenti butereevu, nga bugoberera okutandikibwawo kwa Ssemateeka wa Uganda ow'omwaka gwa 1995. Akalulu kano kaakolebwa wansi wa “No-Party System” oba “Movement System”, nga abakwatidde ku kifo kya Pulezidenti baavuganya ng’abeesimbyewo ku bwabwe kubanga ebibiina by’obufuzi byali tebikkirizibwa kukola mirimu gyabyo, wadde nga ebibiina by’obufuzi byali tebikkirizibwa kukola mu butongole, abantu baali bakimanyi nti abamu ku beesimbyewo baali beesigamye ku NRM ate abalala ku DP, era kino kyakosa engeri gyebaafunamu obuwagizi.
Pulezidenti eyali mu buyinza, Yoweri Museveni, yawangula akalulu mu ngeri ey’amaanyi ng’afuna ebitundu 74 ku 100 eby’obululu, n’awangula Paul Ssemogerere ne Kibirige Mayanja. Omuwendo gw’abalonzi gwali 73 ku 100. Wadde ng’abatunuulizi b’ensi yonna baalaga okulonda kuno ng’okusinga era okwali okutuufu, abeesimbawo ku ludda oluvuganya balumiriza nti waliwo obutali bwenkanya omuli okutiisatiisa abalonzi n’enkola ezitali za bwenkanya mu kampeyini.
Ebyeemabega
[kyusa | kolera mu edit source]Okulonda kuno kwaddirirwa emyaka mingi egy’obutali butebenkevu mu byobufuzi, omuli gavumenti ya Idi Amin (1971–1979) n’ekisanja kya Milton Obote eky’okubiri (1980–1985). Museveni eyawamba obuyinza mu mwaka gwa 1986 ng'ayita mu ggye lya National Resistance Army (NRA), yaleeta enkola ya "Movement System" okuziyiza ebyobufuzi ebyesigama ku mawanga, ng'agamba nti enkola z'ebibiina ebingi ze zaaleeta enjawukana. Ssemateeka w'omwaka gwa 1995 yafuula enkola eno ey’obutabeera na kibiina mu butongole, n’akkiriza ebibiina by’obufuzi okubaawo naye naawera emirimu gyabyo egy’okunoonya akalulu. Akakiiko k’ebyokulonda akaatandikibwawo mu mwaka gwa 1995, kaddukanya okulonda kuno wakati mu kusoomoozebwa ng’obuyeekera bw’amagye ga Lord’s Resistance Army (LRA) mu bukiikakkono, nga kagezesa ennongoosereza Museveni ze yakola.[1]
Abavuganya
[kyusa | kolera mu edit source]Abeesimbawo basatu be baavuganya. Museveni ng’awagirwa ekibiina kya NRM, yakola kampeyini ku likodi ye ey’okutebenkeza Uganda n’okuvuga enkulaakulana mu by’enfuna. Paul Ssemogerere, eyali Minisita w’ensonga z’ebweru ku mulembe gwa Museveni era nga ye mukulembeze w’ekibiina kya Democratic Party, yeesimbawo wansi wa bendera ya Inter-Party Forces Cooperation (IPFC), ng’awagira demokulasiya ow’ebibiina ebingi. Kibirige Mayanja eyeegattira mu kibiina kya Justice Forum (JEEMA) yalina eby’obugagga bitono. Abalala abaalina obusobozi okwesimbawo, mwe mwali Aggrey Awori ne Francis Bwengye, baayogerwako naye tebaalabika ku lukalala lw’abavuganya ku kalulu, ekintu ekyalaga okusoomoozebwa okw’enteekateeka mu nkola y’obutabeera na kibiina kya bya bufuzi
Okuvuganya
[kyusa | kolera mu edit source]Okuvuganya kuno okwalondoolebwa ekitongole ky’ensi yonna ekikola ku nkola z’ebyokulonda ekya International Foundation for Electoral Systems (IFES) okuva mu Gwokuna okutuuka mu Gwomukaaga 1996, yaziyizibwa enkola y’obutaba na kibiina, n’ekoma ku nkungaana z’ebibiina ez’ennono. Kampeyini ya Museveni yalaga ebituukiddwaako ng’okutereeza ebyenfuna n’enteekateeka z’akawuka ka siriimu, nga zinywezeddwa NRM okufuna eby’obugagga by’eggwanga n’emikutu gy’amawulire. Ssemogerere yasindiikiriza ennongoosereza mu demokulasiya kyokka n’ayolekagana n’okutulugunyizibwa kw’abawagizi n’okumanyisibwa mu mawulire okutono. Kampeyini ya Mayanja teyafuna kumanyikwa mu bantu. Ekirango kya NRM ekyaleetawo empaka, ekyalimu ebikankana by’abantu abaafiira mu lutalo lw’e Luweero olwalwanyisibwamu eggye lya NRA erya Museveni, kyavumirirwa Komiṣona w’Akalulu Steven Owor olw’okukozesa ebyaliwo eby’obulumi n’obukambwe eby’edda okusikiriza oba okukyusa endowooza z’abalonzi.[2] Amawulire agakwata ku kutiisatiisa abalonzi n’okusosola mu mawulire gaayongera okwonoona enkola eno.
Okulabiriza
[kyusa | kolera mu edit source]Abalondoozi b’ensi yonna, omwali n’ab’ekiwayi kya IFES n’emikolo egyawagirwa USAID, baasalawo nti okulonda kwali kutambulidde ku mateeka n’enkola ezaali zikkirizibwa mu nkola y’obutabeera na bibiina bya bufuzi, wabula era ne balaga nti waaliwo ensobi n’obulemu obumu mu nkola y’okulonda. Ensonga zaalimu abalonzi obutalabikira mu lukalala, obutono bw’okugunjula n’okuyigiriza abalonzi ku nkola y’okulonda, awamu n’ebikolwa eby’okutiisatiisa abantu ebyaliwo mu bitundu ebimu. Ekitongole kya Amerika ekivunaanyizibwa ku nsonga z’ebweru kyawandiika ku kutaataaganyizibwa kw’enkung’aana z’oludda oluvuganya n’okuziyiza bannamawulire, nga bannamawulire boolekedde okukwatibwa mu mateeka agakwata ku buyeekera. Omutunuulizi w'omunda mu ggwanga Steven Owor yalaga "obuzibu obukulu" mu nkola y'okulonda,[2] wadde ng'abakungu ba NRM baawakanya okunenya kwe. Ab’oludda oluvuganya obutasobola kufuna kkooti, nga kw’ogasse n’enkizo ya NRM mu by’obugagga by’eggwanga, kyayongera amaanyi mu ndowooza y’okusosola, wadde nga tewaali bujulizi bulaga nti waliwo emivuyo egy’amaanyi.
Alizaati
[kyusa | kolera mu edit source]Akakiiko k’ebyokulonda kaalangirira obuwanguzi bwa Museveni n’obululu 74 ku 100, n’addirirwa Ssemogerere n’obululu 24 ku 100 ate Mayanja n’afuna 2 ku 100. Ku bululu 6,193,816 obwakwatibwa, 196,190 tebwali butuufu. Museveni yafuga ebitundu by’amaserengeta n’amasekkati, ate Ssemogerere yalina obuwagizi obw’amaanyi mu Buganda n’obuvanjuba. Ekyewuunyisa, Ssemogerere yawangurwa ku kifo kye eky’okulonda ekya Bendegere B, Museveni n’afuna obululu 256 n’afuna obululu bwa Ssemogerere 209. Obuyeekera bwa LRA bwakendeeza ku bungi bw’abantu mu bukiikakkono. Ssemogerere ne Mayanja baagaana ebyava mu kulonda nga bagamba nti kaadi z’abalonzi ez’obufere n’okutiisatiisa, kyokka nga tebalina bikozesebwa mu kusoomoozebwa mu mateeka.Template:Election results
Oluvannyuma lw'okulonda
[kyusa | kolera mu edit source]Museveni yalayizibwa nga 12 Ogwokutaano 1996 ku kisaawe ky’ennyonyi e Kololo mu Kampala, n’anyweza obufuzi bwe. Okulonda kwa palamenti okwaliwo nga 27 Ogwomukaaga 1996 kwalaga ng’abawagizi ba NRM bafuna ebifo 156 ku 276, ne banyweza enkola ya Movement System. Ssemogerere, olw’okuggwaamu amaanyi olw’okuwangulwa n’obuzibu bw’oludda oluvuganya, okusinga yava mu byobufuzi, n’awummula omwaka gwa 2005 we gwatuukira. Enkola ya Movement System yagenda mu maaso okutuusa akalulu k'omwaka gwa 2005 lwe kazzaawo ebyobufuzi by’ebibiina ebingi, wadde ng’okukubaganya ebirowoozo ku bwenkanya mu by’okulonda kwasigalawo mu kulonda okwaddirira.[3]
Ebijuliziddwa
[kyusa | kolera mu edit source]- ↑ "1996 Human Rights Report: Uganda". U.S. Department of State. 2001-02-01. Retrieved 2025-06-19.
- 1 2 "How free and fair was the 1996 election?". Daily Monitor. 2021-02-02. Retrieved 2025-06-19.
- ↑ Template:Cite encyclopedia