Jump to content

Abajulizi ba Uganda

Bisangiddwa ku Wikipedia
Abajulizi ba Uganda
group of humans
Significant personMaria Nyerere Kyusa
Canonization statusCatholic saint Kyusa
Feast dayJune 3 Kyusa

Abajulizi ba Uganda[1] kibiina ky'aBakatoliki 22 n'aba Kulisitaayo 23 abaakyusa eddiini y'Ekikristaayo mu bwakabaka bwa Buganda kati ekitundu kya Uganda, abattibwa wakati wa 31 Ogwolubererye 1885 ne 27 Ogwolubererye 1887. [2] [3]

Battibwa ku biragiro bya Mwanga II, eyali Kabaka wa Buganda. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera nga we waabererawo okusika omuguwa mu kw'eddiini essatu bwe zaayagala okufuna obuyinza mu byobufuzi by'omu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera y'okulwanira amawanga ga Africa – okulumba, okuwamba, okwawukana, okufugibwa amatwale n'okwegatta ku ttaka lya Afrika amawanga ga Bulaaya. [4] Nga wayise emyaka mitono, ekibiina ky'abaminsani b'ekkanisa y'e Bungereza ekya Church Missionary Society kyakozesa abaafa bano okufuna obuwagizi obw'amaanyi mu bantu olw'Abangereza okufuna Uganda okuba wansi waayo ng'Obwakabaka.[5] Ekereziya Katolika yalangirira abajulizi ba Uganda abakatoliki 22 mu lubu kw'abeesiimi mu 1920 era ne balamgrirwa mu lubu lw'abatuukirivu mu 1964 Paapa Paul VI mu Basilika ya St. Peter’s e Roma.[6][7] Mu mwaka gwa 2024, ebisigalira by’abajulizi ba Uganda Abakatoliki babiri okuli Charles Lwanga ne Mathias Mulumba, byaddizibwa mu Uganda.[8]

Ebyafaayo byabwe

[kyusa | kolera mu edit source]
Basilica y'Abajulizi ba Uganda, Namugongo
Okulaga engeri Abajulizi ba Uganda gyebatulugunyizibwamu

Olupapula lw'amawulire mu Bungereza olwafulumya ebbaluwa ya Ssekabaka Muteesa I eya 1875 ng'eyita Abaminsani, yavaamu okujja kwa Alexander Mackay ow'e Kkanisa ya Uganda Church Missionary Society mu Buganda mu 1877. Ekibinja ky'Abafaransa Abakatoliki ekya White Fathers, nga kikulembeddwa Père Simon Lourdel ( amanyiddwa nga Fr. Mapera) kyatuuka oluvannyuma lw’emyaka ebiri. Abasuubuzi Abawalabu okuva e Zanzibar baali baleese Obusiraamu mu Bwakabaka.[9] Kino mu butuufu kyavaako okulwanagana okw’eddiini essatu olw’obuyinza mu by'obufuzi mu lubiri lw’obwakabaka bwa Buganda.[4] Wakati wa 1880, bangi baali bakyusiddwa wakati w'eddiini zino essatu, era abamu ku baali bakyuse baalina ebifo ebikulu mu lubiri lwa kabaka.[10] Muteesa yennyini yalina obusaasizi bw'Obusiraamu, naye abaami bangi abamanyifu baali bafuuse Abakristaayo.[11]

Kabaka Mwanga II yasikira Nnamulondo mu 1884. Yali mweraliikirivu olw’eddiini y'Ekikulisitaayo eyali yeeyongera okubuna mu bantu n’okusituka kw’ettuluba ly'abantu ab'ekitiibwa, okwawukana ku baami b’ebitundu ab’ennono, abaali abayivu era nga balina eddiini, era nga baagala okutereeza embeera z’Abaganda.[12] Okuwamba kwa Germany mu nsi kati eyitibwa Tanzania kwayongera okuleetawo okweraliikirira. Nga wayise omwaka ngamaze okufuuka kabaka, yalagira okuttibwa kwa Yusufu Rugarama, Makko Kakumba, ne Noah Serwanga, abaali bakyuse okudda mu ddiini y’Ekulisitaayo.[3] Ng'akubirizibwa katikkiro we, nga 29 Ogwekkumi 1885 yalagira okuttibwa kw'omulabirizi w’Abangereza (ekkanisa ya Uganda) James Hannington eyali agenda okujja ku nsalo y’obuvanjuba bw’obwakabaka bwe. Kino kiyinza okuba nga kyali kigendereddwamu okuweereza Abazungu obubaka nti yali tayagala bajje mu Uganda. Era kigambibwa nti okuttibwa kw’Omulabirizi James Hannington kwava ku lufumo mu kiseera ekyo nti abalabe abaali bagenda okusaanyawo Obwakabaka baali bagenda kuva mu Buvanjuba, oludda Omulabirizi gye yali ava. Bwatyo Kabaka yalagira omutaka Luba mu Bwakabaka bwa Busoga mu Buvanjuba okutta Omulabirizi. [13] Kyokka Mwanga oluvannyuma yalonda Abakristaayo abawerako mu bifo ebikulu eby’amagye. [12]

Okuttibwa kwabwe mu 1885–86

[kyusa | kolera mu edit source]
Okuttibwa kwa Andrew Kaggwa
Ekijjukizo ku kiggwa ky’abajulizi e Munyonyo nga kiraga ekifo abajulizi ab’omubiseera by'omaaso we baatambulira okufa.

Mu 1886 Mwanga yalagira abantu bangi mu lubiri battibwe olw’okugaana okukkiriza eby’eddiini bye yali ayagala, bye yalaba ng’obutagondera. Heike Behrend agamba abattibwa bonna baali Bakulisitaayo n’Abasiraamu abaali bakyuse; ensonda endala zigamba nti baali ba Anglican (b'Ekkanisa ya Uganda) n’Abakatoliki bokka abattibwa, era ne byogerwa nti okuttibwa kw’Abasiraamu kwaliwo emyaka kkumi emabega mu mikono gya kitaawe wa Mwanga, Muteesa. [14] Joseph Mukasa, eyakyukira mu ddiini y’Ekikulisitaayo eyali yenyamidde olw’okuttibwa kwa Hannington, era ng’agezaako okukuuma abaweereza bw'Olubiri, ye yasooka okuttibwa nga 15 Ogwekkuminoogumu 1885: [15] kino kyaliwo ku kutandikibwa kwa Katikkiro Mukasa, eyamuddira mu bigere Joseph Mukasa gwe yateebereza okufuuka kabaka. [16] Olwo, wakati wa 25 Ogwokutaano ne 3 Ogwomukaaga 1886, okuttibwa okungi kwakolebwa. [3] [17] Mwanga yalagira okuttibwa kw’abavubuka bonna abaamujeemera – olw'okwagala okumatiza ebyetaago by’abataka abakulu. Abasajja 22 ku bano, abaali bazze mu ddiini y’Abakatoliki, baayokebwa nga balamu e Namugongo mu 1886.

"Ensonga eziri emabega w'okuyigganyizibwa kuno zikyakubaganyizibwako nnyo ebirowoozo", Behrend bw'agamba. [18] Eky'amazima ensonga z’ebyobufuzi zaakola kinene. Abattibwa kwaliko n'abataka abato, ng'abamu ku bo, nga Joseph Mukasa, baali "baagendera mu mbeera eyava ku kugugulana mu bakulu baabwe abaalina obuggya nti abavubuka bano abaali bajja obuzzimu bbanga ttono baali bayinza okubaggya mu buyinza". [13] [16] Ward azze agamba nti ekyabakubiriza kwe kulowooza nti "Abakulisitaayo bano baali bajeemu eri Kabaka, era baalina ebikozesebwa mu kuwamba obuyinza wamu n'abagwira". [13]

Uganda Martyrs Church Namugongo in Uganda
Ekiggwa ky'Abajulizi ba Uganda e Namugongo.

Omujulizi ku mukolo guno, Faaza omuminsani Omufaransa Lourdel, yakitwala nti ekikulu ekyaviirako Mwanga okuwulira ng’anyoomebwa Abakristaayo abamanyi okusoma n’okuwandiika abaali bagamba nti bamanyi eddiini okusingako. Lourdel yawa ensonga ey'okubiri lwaki Mwanga yatta abantu bano kyali ky'Abaweereza kugaana kwetaba naye mu bikolwa by'omukwano gw'ekikukujju.[19] Kabaka, mu nnono yalina amaanyi g’obulamu n’okufa kw'abantu be, yanyiiga olw’okugaana kw'abaweereza bano.[3]

Marie de Kiewet-Hemphill akubira agamba nti ekyekwaso eky’amangu, bwe kiba nga si kye kyavaako eky'enkomeredde, kyali ky'abaweereza kugaana okwewaayo eri Mwanga [20] Roland Oliver agaana okunyiiga eri Obukristaayo ng’ensonga emala, okuva bwe kitannyonnyola lwaki Mwanga yakola ku bavubuka bano so si ku baami n’abakazi ab’amaanyi abaali bakyuse. [21] Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza assa essira ku nsonga y’emu. [22] J. P. Thoonen mu kitabo kye ku kibuuzo kino akkiriziganya n’okwekenneenya kwa Kiewet-Hemphill, ate ng’ategedde nti waaliwo ensonga endala ez’ebyobufuzi. [23] Naddala ng'abamu ku abo abeegaana okukkiriza kwabwe baawonyezebwa okufa." [24]

Mu wiiki eyakulembera okuttibwa, Omukristaayo Matthias Gayinga yagaana okusaba kwa mukwano gwa Mwanga ow’oku lusegere, Omusiraamu Lutaya, kabaka gwe yali amutumye olw’ekigendererwa ekyo. Olw’ekyo yabonerezebwa nnyo, wadde nga teyattibwa. Ennyikira ye yayogerwako ng'okugaana okw'amaanyi" omuminsani Omuzungu A. P. Ashe, oluvannyuma n'agamba nti ye yateekawo ennimi z'omuliro ku bigenda okubaawo oluvannyuma. Ekikolwa kye kyaddiridde okugaana omulala eyakyuka, Anatole Kirrigwajjo, okukkiriza okusunsulwa ku kifo eky'oku ntikko "kye yali asobola okukozesa mu kabi k'omwoyo gwe gwokka".

Wadde ng'Abaweereza bangi Abakulisitaayo baategeka okubulawo kwabwe nga Mwanga abeetaaga, oba okugaana okusaba kw'okw'egatta naye mu bikolwa by'ekikaba, omuweereza gumu Muwafi yamugondera. Kigambibwa nti Mwanga yakwata omuweereza omulala eyali ayigiriza Muwafi Obukristaayo. Kino Mwanga yakilaba ng'okugezaako "okumunyaga akazannyo ke yali ayagala ennyo era n'okutuusa kati bulijjo agoberera amateeka, ng'amuyigiriza eddiini eyabaleetera okwagala okufa okusinga okugondera". [16] [22] [25] [26] Mwanga yayita Abaweereza n’abuuzasaba abo abaali basaba okuyimirira ku ludda lumu. Bano abasinga baali wakati w’emyaka 15 ne 30, olwo ne batwalibwa ku lugendo oluwanvu okutuuka ku kuttibwa nga bookebwa nga balamu. Mu kwolesa obuvumu, Obukristaayo bwabwe bw'asaba, baayamba okuggyawo endowooza yonna nti eddiini empya yali tekwatagana na ndowooza z’ennono ez’obuzira. [16]

Ebyava mu by'obufuzi

[kyusa | kolera mu edit source]

Abantu bano abaali bakyuse, waakiri Abakatoliki, baali bayigiriziddwa okugumira akabi ak’okuttibwa. Amawulire ag’ensi ag’omu kiseera ekyo gaabatwala ng'abajulizi. [27] [28] Okunnyonnyola kwe kumu kwalabikira mu biwandiiko by'eddiini eby'afulumizibwa mu ba Kulisitaayo okugeza ekyawandiikibwa omuminsani Mackay nga ky'afulumizibwa aba Intellegencer mu 1886,[29] ​ n'aba Katoliki baafulumya ebyali by'awandiikibwa abaminsani omwali Lourdel, Denoit ne Delmas nga byafulumizibwa mu Enquête relative au martyre des chrétiens: Ste Marie de Rubaga, mu Buganda mu 1888 ne Les Missions Abakatoliki 18 (1886). [16]

Amawulire g’ebikolwa bya Mwanga gaaleeta ebigambo ebikontana mu Bungereza. Abamu baakiraba ng’akabonero akalaga nti kaweefube w’obuminsani mu Buganda temuli nsa, abalala ng’omulanga gw’okufuba obuggya. The Times olupapula lw'amawulire olwa nga 30 Ogwekkumi 1886, gaawandiika nti, "omusaayi gw'abajulizi y'ensigo y'Ekkanisa", gawandiika nti: "Ku buwanguzi bw'okugezesa kwa Uganda, n'okukyukakyuka kw'embeera ennungi n'embi, kwesigama ku ssanyu ly'omunda mu ssemazinga omunene okumala emirembe." [27] Endowooza eno yakulaakulana n’efuuka kampeyini y’Abangereza okuyingira mu kitundu kino. [30]

Mu Gwomwenda gwa 1888, Mwanga yateekateeka okugoba abakulembeze b’Abakristaayo n’Abasiraamu abaali basigaddewo bwe yabaleka okufa enjala ku kizinga mu nnyanja Nalubaale ekyali kijjuddeko ggoonya. [31] Ekigambo ky’enteekateeka ye kyasomolwa era obujeemu obwakolebwa Abakristaayo n’Abasiraamu awamu bwavaako muganda we Kiweewa okulya Nnamulondo. Mu Gwekkumi 1888, Abasiraamu baawamba obuyinza, ne bagoba abakulembeze b’Abakristaayo era Kiweewa bwe yagaana okukomolebwa, ne bamugoba ku ntebe ne bamutta, ne bamusikiza ne muganda we omulala, Kalema . Mu Gwekkuminebbiri gwa 1888, Mwanga yafuna obuwagizi okuva mu Bakristaayo era mu Gwokuna gwa 1889 yasalawo okulwanyisa ekibuga ekikulu ekya Buganda. Yawangulwa, kyokka eggye ly’Abakristaayo, nga bakulemberwa omutaka w’Abapolotesitante Apollo Kaggwa, ne baddamu okutwala ekibuga ekikulu, ekyasobozesa Mwanga okukiyingira n’obuwanguzi nga 11 Ogwekkumi 1889. Abasiraamu ne baddukira mu bwakabaka obuliraanyewo obw’e Bunyoro, ekyabayamba okudda n'obuwanguzi mu Gwekkuminogumu gwa 1889, kyokka oluvannyuma baawangulwa ebitenkanika mu Gwokubiri gwa 1890 ne yeggya e Bunyoro. [32] [33]

Mu 1888, ab’obuyinza mu Bungereza baawa obuyinza ekitongole kya Imperial British East Africa Company (IBEAC) okuddukanya ettwale ly'Obuvanjuba bwa Africa eryaweebwa Bungereza mu ndagaano gye yakola ne Bugirimaani mu 1886. Mu Gwekkuminogumu gwa 1889, Mwanga yasaba agenti wa kkampuni eno Frederick Jackson obuyambi. Jackson yagaana okukkiriza okusaba kuno, kubanga yali aweereddwa ebiragiro obutayingira Buganda. Carl Peters, agenti wa kkampuni ya Girimaani ekwatagana nayo, bwe yategeera okujulira kwa Mwanga, n’asalawo okukiddamu. Yatuuka e Mengo, ekibuga kya Mwanga ekiggya, nga wayise wiiki bbiri ng’Abasiraamu bawanguddwa mu Gwokubir 1890. Olw’okuba bino byali bikyaleetawo okutiisa, Mwanga yakkiriza okumuwa endagaano. Jackson olwo n’atuuka n’agiwaayo, Mwanga gye yagaana, olwokuba Abaminsani Abangereza baagitwala ng'erimu obukwakkulizo obwamaanyi. [32]

Endagaano Peters gye yakola ne Mwanga yasazibwamu olw’endagaano ya Heligoland–Zanzibar wakati wa Bungereza ne Girimaani, eyagaziya munda mu nsi lw’enjawukana wakati w’ebitundu bye baali bafuga mu Buvanjuba bwa Afrika, ne kireka Buganda mu kitundu kya Bungereza n’okutambuza ekifo ekikulu eky’amagoba okuva ku lubalama lw’ennyanja okudda mu bitundu eby’omunda. [33] IBEAC yasindika Frederick Lugard, omuddukanya w'amagye gaayo, e Mengo, mu Gwekkuminebiri1890 gye yafunira Mwanga okukkiriza okumala emyaka ebiri endagaano ne kkampuni eno. Endagaano eno yali ya mugaso eri Mwanga Abasiraamu e Bunyoro bwe baakola okugezaako okweddiza obuyinza. Okusika omuguwa wakati w’ebibiina by’Abakatuliki n’Abapolotesitante kwavaako okulwana mu mwezi Ogusooka mu 1892 e Mengo. Lugard yawagira Abapolotesitante okulwanyisa oludda lw’Abakatoliki olw’amaanyi mu lutalo, ekyawaliriza Mwanga n’Abakatoliki okudduka. Lugard yasobola okusendasenda Mwanga okudda okuva mu ttwale lya Girimaani, gye yali addukidde, okudda e Mengo nga 30 Ogwokusatu1892 n’okukola endagaano empya. Endagaano eno yawa Abapolotesitante (ekitundu ekisinga obunene), Abakatoliki, ne (ekitundu ekitono kyokka) Abasiraamu ebitundu eby’enjawulo; Mwanga yennyini yafuuka Omupolotesitante. [34]

Nga bayambibwako ekibiina kya Church Missionary Society, ekyakozesa okufa kw’abajulizi baabwe okufuna obuwagizi obw’amaanyi mu Bungereza okufuna Uganda, Lugard olwo n’asobola bulungi okugoba Ssaabaminisita William Ewart Gladstone ne kabineti ye okusuulawo Uganda. [5] Obuyinza bwa IBEAC bwakyusibwa ne buweebwa Bungereza nga 1 Ogwokuna 1893 era nga 27 Ogwomunaana 1894 Mwanga yakkiriza Buganda okufuulibwa ettwale erikuumibwa Bungereza. Kyokka nga 6 Ogwomusanvu 1897 yalangirira olutalo ku Bungereza. Yawangulwa nga 20 Ogwomusanvu e Buddu mu Disitulikiti y’e Masaka leero, ekitundu ekyaweebwa Abakatoliki mu ndagaano ya 1892, yaddamu okuddukira mu Germany East Africa . Yalangirirwa ng’agobeddwa mu ntebe nga 9 Ogwomunaana. Oluvannyuma lw’okugezaako okuzzaawo obwakabaka bwe n’alemererwa, yawang’angusibwa mu 1899 n’atwalibwa mu bizinga bya Seychelles, gye yasembezebwa mu kkanisa y’Abangereza . Yafa mu 1903, nga wa myaka 35. [35]

Okussa ekitiibwa mu Klezia Katolika

[kyusa | kolera mu edit source]
Ekiggwa e Munyonyo kyazimbibwa ng’okwebaza olw’okufuula Abajulizi ba Uganda abatukuvu
Ekijjukizo ekizimbiddwa ku ntaana ya Andrew Omutukuvu e Munyonyo

Okusinziira ku Heike Behrend, oluvannyuma lw'okufa kuno, Eklezia Katolika yakozesezza ekitundu kino okufuula abaakosebwa ekifo ekikulu mu kibiina kya "cult of martyrs". [18] Mu 1897 Ssaabalabirizi Henri Streicher yatandikawo ekibiina kya Uganda Martyrs Guild mu Uganda okwetaba mu kubuulira enjiri. Essuula ezimu eza Guild zafuuka za byabufuzi mu myaka gya 1950. Olw’okufugibwa ekibiina kya Charismatic Movement, oluvannyuma kyakulaakulana ne kifuuka ekibiina ekikulu eky’okulwanyisa obulogo mu Tooro. [18]

Ekitiibwa ekiweebwa abajulizi ba Uganda awalala mu Afrika kikola okufuula Obukatoliki obw’Afirika, ng’okugeza mu Senegal, ekkanisa eyazimbibwa mu 1890 gy’erimu ebisigalira byabwe era nga muno mulimu amasinzizo agawerako agaweereddwayo eri Kizito, eyali asinga obuto mu battibwa. [18]

Ebisigalira ebikutte ebisigalira bya Charles Lwanga n’Abajulizi ba Uganda abalala.

Paapa Benedict XV yaalangira Charles Lwanga, Matiya Mulumba, ne bannaabwe amakumi abiri mu lubu lw'abesiimi nga 6 Ogwomukaaga 1920, era Paapa Paul VI n’abalangirira mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. [36] Ku mukolo gw’okufuula abajulizi b’Abakatoliki abatuukirivu, Paapa Paul yamenya n’Abangereza, ng’agamba nti: “Nedda, tetwagala kwerabira balala.” abali ku ludda lw'abakulisitaayo nga bennganga okufa mu linnya mu linnya lya Kristo." [37] Mmisa ya Paapa ey’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu yeeyoleka nnyo kubanga gwe gwali omulundi ogwasembayo ng’omukolo ngogwo gukolebwa mu ngeri ya Tridentine mu St. Peter’s Basilica. sitampu za posta zafulumizibwa mu mwaka ogwaddako ekibuga Vatican olw’okujjukira okulangirira okwo. [38] Ku lunaku lw'ekijjukizo lwa nga 3 Ogwomukaaga olwa Charles Lwanga n'abalala ekkumi n'ababiri abaafa nga 3 Ogwomukaaga 1886 luli mu Kalenda ya Roma, ate abajulizi omwenda abasigaddewo bajjukirwa mu Roman Martyrology ku nnaku ze battirwako.

Basilica y’abajulizi ba Uganda e Namugongo yazimbibwa mu 1968. Okuva mu myaka gya 1980 yafuulibwa ekifo eky’okulamaga, era enteekateeka z’okukigaziya zalangirirwa mu 2014. [39]

Santi Martiri dell'Uganda a Poggio Ameno, ekkanisa e Roma eyabbulwa mu bajulizi ba Uganda, era yaweebwayo mu 1980 n'efuuka ekereziya ya titular mu 1988. [40] [41]

Mu 1993, olukiiko lwa Uganda Episcopal Conference lwatandikawo yunivasite eyabbulwa mu linnya ly’abajulizi ba Uganda, eyafuna endagaano yaayo ey’obwannannyini mu 2005. [42]

Mu mwaka gwa 2014, Uganda yajaguza emyaka 50 bukya Bajulizi ba Uganda balangiriwa Paapa Paul VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Ogwekkumi 1964. [43] Ekiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo kijjukizo kya kwebaza olw’okubalangirira mu lubu lw'abatuukirivu. Okusima omusingi mu butongole kwaliwo nga 3 Ogwokutaano 2015 nga kwakolebwa Omubaka wa Paapa mu Uganda Ssabasumba Michael A. Blume, ne Kalidinaali Emmanuel Wamala. Okuddamu okukulaakulanya kwalimu okuzimba ekiggwa ky’ekkanisa ekipya, ekkaddiyizo, ofiisi, n’ebifo abatukuvu we baafiira. [44]

Olukalala lw'abajulizi Abakatoliki 22

[kyusa | kolera mu edit source]
#[7][45] Erinnya Ennaku kwe yafiira Emyaka kwe yafiira Omuyima w'omutuukirivu Ekyamutta
1. Achilleus Kewanuka 3 Ogwomukaaga 1886 Myaka 17 bannamawulire, abawandiisi b’amawulire, abakuba ebitabo n’abayiiya. Yayokebwa
2. Adolphus Ludigo-Mukasa 3 Ogwomukaaga1886 Myaka 24 abalimi n’abalunzi Yayokebwa
3. Ambrose Kibuuka Katekamu (Kateka Mulundaggana) 3 Ogwomukaaga 1886 Myaka 18 ebibiina by’abavubuka nga abasikawutu, YCW, Xaverians n'abalala. Yayokebwa
4. Anatoli Kirigwajjo 3 Ogwomukaaga 1886 abayizzi n’abalunzi Yayokebwa
5. Andrew Kaggwa Kaahwa 26 Ogwokutaano 1886 Myaka nga 30 abasomesa, bakatekisimu n’amaka Jjambiya na kambe
6. Athanasius Bazzekuketa Kizza 27 Ogwokutaano 1886 Myaka 20 abavunaanyizibwa ku by’ensimbi, eggwanika ne bbanka. Ffumu
7. Bruno Sserunkuuma 3 Ogwomukaaga 1886 abatamiivu, ab’effujjo, abo abalina okwegomba kw’ennyama n’obufumbo obutasaana. Yayokebwa
8. Charles Lwanga 3 Ogwomukaaga 1886 Myaka 25 Ekikolwa ky'abavubuka ba Africa n'Abakatoliki Yayokebwa
9. Denis Ssebuggwawo Wasswa 25 Ogwomukaaga 1886 Myaka 16 abayimbi, abayimbi ne kkwaaya yawalulwa
10. Gonzaga Gonza Nghonzabato 27 Ogwokutaano 1886 Myaka 24 abasibe, abatambuze, abayisibwa obubi n’abo abali mu buzibu. ffumu
11. Gyavira Mayanja Musoke 3 Ogwomukaaga 1886 Myaka 17 empuliziganya y’ebidduka n’abo abatawaanyizibwa obulogo Yayokebwa
12. James Buuzabalyawo Kalumba Ssebayigga 3 Owgomukaaga 1886 Myaka 26 abasuubuzi n’ebibiina by’obwegassi Yayokebwa
13. John Mary Kiwanuka Muzeeyi 27 Ogusooka 1887 Jjambiya
14. Joseph Mukasa Balikuddembe 15 Ogwekkuminogumu 1885[46] Myaka 20 bannabyabufuzi n’abaami Yayokebwa n'ejjambiya
15. Kizito 3 Ogwomukaaga 1886 Myaka 13-14 abaana abato naddala abali wansi w’emyaka 15 Yayokebwa
16. Luke (Lukka) Baanabakintu 3 Ogwomukaaga 1886 Myaka 30 abavubi, abalunnyanja, bamakanika, abayizi n’abaweesi. Yayokebwa
17. Mathias Kalemba Mulumba Wante 30 Ogwokutaano 1886 Myaka 50 Abalangira n’Amaka Jjambiya na kambe
18. Mbaaga Tuzinde 3 Ogwomukaaga 1886 Myaka 17 emirimu okusinga egy’abaseminario, abagala, aba postulants n’abatandisi Mbooko na muliro
19. Mugagga Lubowa 3 Ogwomukaaga 1886 Myaka 16 kiraabu, enkulaakulana y’ekitundu, obuwangwa n’emirimu gy’emikono egy’awaka Yayokebwa
20. Mukasa Kiriwawanvu 3 Ogwomukaaga 1886 wooteeri ebbaala n’eby’okulya Yayokebwa
21. Noa Mawaggali 31 Ogwokutaano 1886 abaavu, abakugu n’abayimbi Baamusiba ku muti embwa ne zimuluma olwo ne basuula ku kkubo
22. Ponsiano Ngondwe 26 Ogwokutaano 1886 Myaka 30 abajaasi, abaserikale n’abajaasi ffumu

Abajulizi babiri aba Paimol

[kyusa | kolera mu edit source]

Waliwo n’abajulizi ba Uganda babiri ab’ekiseera eky’oluvannyuma, abaafiira e Paimol mu 1918 ne baweebwa omukisa mu 2002. [47] Bano tebannaba kufuulibwa batukuvu.

Abajulizi Daudi Okelo ne Jildo Irwa baali basomesa ba ddiini abato ababiri okuva mu Uganda. Baali bava mu Acholi, ekitundu ekitono eky’ekibinja ekinene eky'Abaluo. Baabeerawo okumlala ebbanga yadde nga baamala ne battibwa mu myaka egyaddirira oluvannyuma lw'okutondawo obutume bwa Kitgum obw'abaminsani ba Comboni mu 1915. [48]

Abakulisitaayo (Ekkanisa ya Uganda)

[kyusa | kolera mu edit source]

Abajulizi ba Uganda 23 bajjukirwa mu Kkanisa ya Bungereza nga era bajaguzibwa nga 3 Ogwomukaaga. [49] [7] Bwe bajjukira abajulizi ba Uganda, Ekkanisa ya Bungereza erimu Ssaabalabirizi Janani Luwum, eyattibwa mu 1977 abagoberezi ba Idi Amin era bajjukira Luwum okwawukana ku balala nga 16 Ogwokubiri.

Olukalala lw'abajulizi 23 aba Kulisitaayo [7]
# # 1999 . Erinnya Olunaku lw’okufa n’emyaka Battiddwa nga bakozesa
1. 1. . Makko Kakumba 31 Omwezi gwokutaano 1885 okutemebwa n’okumwokya
2. 2. . Yusuf Rugalama 31 Omwezi gwokutaano 1885 okutemebwa n’okumwokya
3. 3. . Mukasa Musa 25 Omwezi gwokutaano 1886 effumu
4. 4. . Mbwa Eriya 27 Omwezi gwokutaano 1886 okusalasala (Baamulaawa).
5. 5. . Muddu Aguma 2 Omwezi gwokutaano 1886 okusalasala (Baamulaawa).
6. 6. . Daudi Muwanga 1886. Omwezi gw’ekkumi okusalasala (Baamulaawa).
7. 7. . Muwanga 31 Omwezi gwokutaano 1886 okusalasala (castrated).
8. . Kayizzi Kibuuka 31 Omwezi gwokutaano 1886 okusalasala (Baamulaawa).
9. 9. . Mayanja Kitoogo 31 Omwezi gwokutaano 1886 okusalasala (Baamulaawa
10. . Nuwa Walukagga 3 Omwezi gwomukaaga 1886 Yayokebwa
11. . Alexander Kadoko 3 Omwezi gw’omukaaga 1886 Yayokebwa
12. . Frederick Kizza, omusajja omulala 3 Omwezi gwomukaaga 1886 Yayokebwa
13 . Robert Munyagabyangu 3 Omwezi Gwomukaaga 1886 Yayokebwa
14. . Danieri Nakabandwa agamba nti 3 Omwezi gwomukaaga 1886 Yayokebwa
15. . Kiwanuka Giyaza 3 Omwezi Gwomukaaga 1886 Yayokebwa
16. . Mukasa Lwakisiga 3 Omwezi Gwomukaaga 1886 Yayokebwa
17. . Charles Lwanga (Omukatoliki naye nga wa kitiibwa mu ddiini y’Abangereza) 3 Ogwomukaaga 1886 ku myaka 25 egy’obukulu Yayokebwa
18. . Mubi Azaalwa 3 Omwezi Ogwomukaaga 1886 Yayokebwa
19. . Wasswa 25 Omwezi Gwokutaano 1886 effumu n’akambe
20. . Kwabafu 3 Omwezi Gwomukaaga 1886 Yayokebwa
21. . Kifamunnyanja 3 Omwezi Gwomukaaga 1886 Yayokebwa
22. . Muwanga Njigiya 3 Omwezi Gwomukaaga 1886 Yayokebwa
23. . Nuwa Sserwanga 31 Omwezi Gwokutaano 1885 okutemebwa n’okwokya

Ennyimba z'Abakatoliki ezikwata ku Bajulizi ba Uganda

[kyusa | kolera mu edit source]

Ku lunaku lw’okutukuza abajulizi ba Uganda nga 18 Ogwekkumi 1964, kkwaaya ya Uganda ey’abantu kumpi 100, eyakulemberwa Joseph Kyagambiddwa, yayimba ennyimba ezikwata ku Bajulizi ba Uganda n’olugendo lwabwe olw’okukkiriza. [7] Joseph Kyagambiddwa yawandiika era n'ayiiya ennyimba 22 ezikwata ku Bajulizi ba Uganda. [7]

Ennyimba zino kuliko;

  • " Karoli Lwanga Wuuno Omulwanyi " (nga kivvuunuddwa mu ngeri ey'obuvumu nga Lwanga, omulwanyi w'eddiini atawangulwa). [7]
  • " Kizito Omuto ye wange " ekivvuunulwa mu ngeri etali nnywevu nti "Omuvubuka Kizito ye wange". [7]
  • " Abagalagala b'embuuza " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Abakuumi b'obwakabaka bali ludda wa" [7]
  • " Mulinnya lya Patri " ekivvuunulwa mu ngeri etali ya maanyi nti "Mu linnya lya taata" [7]
  • 1975 Oluyimba lwa Marytrs lwa Yusufu Byangwa. [7]
  • Mukulike Abazira olwa Godfrey Lubuulwa
  • Bayuguuma Ekibuga by'omusumba Simeon Kayiwa. [7]
  • Abajulizi olwa Kato Ssekandi. [7]
  • Abalamazi olwa Gabriel Bulindwa. [7]
  • Babalangaki lwawandiikibwa Gerald Kiweewa. [7]
  • Bakikola nga kyawandiikibwa John Ntale. [7]
  • Omulanga gwa Mapeera lwandiikibwa Emmanuel Ssekidde. [7]

Mu buwangwa obumanyiddwa ennyo

[kyusa | kolera mu edit source]

Abajulizi ba Uganda baalabikira mu kitundu kimu ekya firimu ya Millions . [50] Mu ntambi za firimu eno kyogerwa nti omu ku baazannya ng’abajulizi yeeyita muzzukulu w’omu ku bajulizi. [51] Mu mwaka gwa 2015 Posta Uganda yafulumya sitampu ya posta eyateekebwawo ku mukolo gw’okujaguza emyaka 50 mu 2014 ng’Abajulizi ba Uganda batukuzibwa. [52]

Ogwomukaaga 2025 Abayeekera ba Uganda beetulisizaako bbomu

[kyusa | kolera mu edit source]

Nga 3 Ogwomukaaga 2025, abayeekera ba Uganda babiri battibwa omukazi eyeetulisizaako bbomu okumpi n'ekiggwa ky'abajulizi e Munyonyo ebweru wa Kampala . Obulumbaganyi buno bwaliwo mu kukuza olunaku lw'abajulizi . Abayeekera bano bombi be bokka abattibwa. [53]

Ebiggwa by'abajulizi

[kyusa | kolera mu edit source]

Ebiggwa by'abajulizi ba Uganda mu Uganda mulimu:

Ebijuliziddwa

[kyusa | kolera mu edit source]
  1. Luwedde, Brenda (3 June 2026). "ABAJULIZI BA UGANDA :Ebikujjuko nga bwebibadde okwetoloola eggwanga - NTV Uganda".
  2. Template:Cite encyclopedia
  3. 1 2 3 4 "The Christian Martyrs of Uganda". The Buganda Home Page. Archived from the original on 19 July 2014. Retrieved 15 August 2007.
  4. 1 2 Moorehead, Alan (1963). "Chapter 16, Paradise Reformed". The White Nile. Penguin. ISBN 9780060956394.
  5. 1 2 David Apter (1961). The Political Kingdom in Uganda: A Study of Bureaucratic Nationalism. Princeton University. p. 77. ISBN 978-1-136-30764-5.
  6. "Mapeera relative speaks out on her impression of Uganda". New Vision (in Lungereza). 17 July 2023. Retrieved 2023-10-03.
  7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 "How Uganda's martyrs shaped Catholic hymns". Monitor (in Lungereza). 2023-05-27. Retrieved 2023-10-05.
  8. Kisekka, Christopher (2024-09-10). "Relics of Uganda Martyrs Return as Church Marks 60 Years of Their Sainthood". Uganda Radionetwork (in Lungereza). Retrieved 2025-10-06.
  9. Ian Leggett (2001). Uganda. Oxfam. p. 13. ISBN 978-0-85598-454-0.
  10. "Long-Distance Trade and Foreign Contact". Uganda. Library of Congress Country Studies. December 1990. Retrieved 29 September 2014.
  11. Mark R. Lipschutz and R. Kent Rasmussen, Dictionary of African Historical Biography, University of California Press, 1986 (Template:ISBN), p. 164.
  12. 1 2 Lipshutz and Rasmussen (1986), Dictionary of African Historical Biography, 1986, p. 165.
  13. 1 2 3 Kevin Ward, "A History of Christianity in Uganda" in Dictionary of African Christian Biography.
  14. "The untold story of the Uganda Muslim martyrs"
  15. Bob French, "The Uganda Martyrs: Their Countercultural Witness Still Speaks Today" in The Word Among Us, August 2008.
  16. 1 2 3 4 5 John Iliffe, Honour in African History, Cambridge University Press, 2005 , pp. 172–173.
  17. Dictionary of African Christian Biography: Charles Lwanga
  18. 1 2 3 4 Heike Behrend, Resurrecting Cannibals: The Catholic Church, With Hunts, and the production of pagans in Western Uganda, Rochester, 2011.
  19. Quoted in Hoad (2007), p. 3.
  20. Quoted in Neville Wallace Hoad, African Intimacies, University of Minnesota Press, 2007 , p. 4.
  21. Cited in Hoad (2007), pp. 3–4.
  22. 1 2 Sylvia Antonia Nannyonga-Tamusuza, Bsaakisimba, Routledge, 2014 , pp. 212–213.
  23. Cited in Hoad (2007), p. 4.
  24. Hoad (2007), p. 4.
  25. John F. Faupel, African Holocaust, Paulines Publications Africa, 2007, pp. 137–138.
  26. Charles Lwanga Mubiru, The Uganda Martyrs and the Need for Appropriate Role Models in Adolescents' Moral Formation, Lit Verlag Münster, 2012 , p. 107.
  27. 1 2 Assa Okoth, A History of Africa, East African Publishers, 2006 , p. 86.
  28. R. W. Bryan, Great Christians Commemorated by the Indian Church, ISPCK , p. 40.
  29. Faupel (2007), African Holocaust, p. 118.
  30. Cedric Pulford, Eating Uganda, Ituri Publications, 1999.
  31. Donald Anthony Low, Buganda in Modern History, University of California Press, 1971, p. 31.
  32. 1 2 Zoë Marsh, G. W. Kingsnorth, An Introduction to the History of East Africa, Cambridge University Press, 1957, pp. 131–133.
  33. 1 2 Kenneth Ingham, A History of East Africa, Longmans, Green. London, 1963, pp. 145–146 .
  34. Kenneth Ingham, The Making of Modern Uganda, Allen & Unwin. London, 1958, pp. 43–49 .
  35. Cawthorne, Nigel (2013). Tyrants: History's 100 Most Evil Despots & Dictators (in Lungereza). Arcturus Publishing. ISBN 978-1-78212-255-5.
  36. "Saint Charles Lwanga and Companions, Martyrs of Uganda". Catholic News Agency. 3 June 2017. Archived from the original on 3 October 2009.
  37. "Pope Paul VI's homily at the canonization of the martyrs of Uganda" (in Latin). 18 October 1964.
  38. "Vatican City – Postage Stamps – 1965". Stamp World.
  39. "Government to launch Namugongo Martyrs Shrines fundraising campaign today", Daily Monitor, 23 October 2014.
  40. Pham, John-Peter (30 November 2004). Heirs of the Fisherman: Behind the Scenes of Papal Death and Succession. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-534635-0 via Google Books.
  41. Bräuer, Martin (27 February 2014). Handbuch der Kardinäle: 1846-2012. Walter de Gruyter GmbH & Co KG. ISBN 9783110269475 via Google Books.
  42. "Uganda Martrys University" (in American English). 2025-09-16. Retrieved 2025-12-19.
  43. "The Christian Martyrs of Uganda". Archived from the original on 19 July 2014. Retrieved 15 August 2007.
  44. "Papal nuncio launches construction of Munyonyo martyrs shrine" , NTV, 3 May 2015.
  45. "Uganda Martyrs". Uganda Episcopal Conference (in British English). Retrieved 2024-02-02.
  46. "Uganda Martyrs: tracing the history". Monitor (in Lungereza). 2021-01-05. Retrieved 2023-10-05.
  47. "Ugandan Martyrs to Be beatified This Sunday", ZENIT News Agency, 18 October 2002.
  48. "Daudi Okelo (1902 ca.-1918) and Jildo Irwa (1906 ca.-1918)". Vatican.
  49. "The Calendar". The Church of England (in Lungereza). Retrieved 27 March 2021.
  50. Regina Hansen (ed.), Roman Catholicism in Fantastic Film: Essays on Belief, Spectacle, Ritual and Imagery, McFarland, 2011, p. 23.
  51. "Millions (2004): Trivia", IMDb.
  52. StampData, Stamps of Uganda, 2015 http://stampdata.com/stamps.php?fissuer=887&fdate=2015
  53. "Two suspected Uganda rebels killed in Kampala blast, officials say". Reuters (in Lungereza). 2025-06-03. Retrieved 2025-06-03.
  54. 1 2 "Govt to promote faith-based tourism in Mbarara". Monitor (in Lungereza). 2023-04-24. Retrieved 2024-01-29.
  55. Juliet Lukwago (4 May 2015). "Papal Nuncio Breaks Ground for Martyrs Shrine". New Vision. Kampala, Uganda. Retrieved 28 April 2026.

Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia

[kyusa | kolera mu edit source]