Akatyabaga k'e Mengo
Akatyaba ka Buganda, era akayitibwa Akatyaba k’e Mengo aka 1966, akatyabaga ka Kabaka oba akatyabaga ka 1966, mu ggwanga, kyali kiseera kya kavuyo k’ebyobufuzi akaaliwo mu Buganda. Kyava ku butakkaanya wakati wa Ssaabaminisita Milton Obote ne Kabaka wa Buganda, Mutesa II, ekyatuuka ku ntikko y’amagye okulumba amaka g’ono eyamusindiikiriza mu buwanganguse.
Ebyafaayo
[kyusa | kolera mu edit source]Omukago gwa UPC ne KY
[kyusa | kolera mu edit source]Mu 1960, Milton Obote yayambako okutandikawo ekibiina ky’ebyobufuzi mu Uganda ekyamanyibwa nga Uganda People’s Congress (UPC). UPC yali egenderera okusaanyawo amaanyi n'obuyinza bw'ekibiina kya "Mengo Establishment", ekibinja ky'Abaganda abaali bakulembera ennono eyakulembera Obwakabaka bwa Buganda[1] obw'omu mawanga. Ekitongole ky’e Mengo kyali kitawaanyizibwa okuvuganya n’okulwanagana munda, kyokka abasinga obungi ku bammemba baayo, ng’Abakristaayo Abapolotesitante, baali bumu olw’obutayagala kibiina kya Democratic Party (DP), ekyali kifugibwa Abakatoliki.[2]
DP yawangula obululu obusinga obungi mu kulonda kw’eggwanga okwasooka mu Uganda okw’eddembe mu 1961, n’ekola gavumenti. UPC n'Abaganda abakulembeze b’ennono bombi tebaayagala nnyo nkola ya DP ey’Abakatuliki, kyokka nga buli omu avuganya nnyo n’ebigendererwa bya munne[3]. Wadde nga kino kyaliwo, UPC yawa Grace Ibingira, omukulembeze w’ekibiina kya Conservative ku nnyiriri zaayo, obuvunaanyizibwa bw’okukwatagana n’Abaganda okussaawo omukago okuggya DP mu ntebe. UPC yamulonda ku kifo kino kubanga yali amanyidde ddala Kabaka wa Buganda, Mutesa II. Oluvannyuma lw’okuteesa enfunda eziwera, abakulembeze ba UPC ne Baganda baatuuza olukung’aana olwo ne batuuka ku nzikiriziganya. Waayitawo akaseera katono Abaganda ne batondawo ekibiina kya Kabaka Yekka (KY), ekibiina ky’ennono ekyayingira omukago ne UPC.[4]
Oluvanyuma lw’ekibiina kya UPC okuwangula mu kulonda kwa bonna okwaliwo mu Ogwokuna 1962, Obote yaweebwa omulimu gw’okukola gavumenti. Yafuuka Ssaabaminisita wa gavumenti y’omukago ya UPC ne KY. KY yasinga kukwata bifo ebitali bikulu, ate Obote n’afuna obuyinza ku bitongole by’ebyokwerinda n’amagye. Ibingira yafuulibwa Minisita w’ebyamateeka.[5] Uganda yaweebwa obwetwaze okuva mu Bungereza nga 9 Ogwekkumi 1962. Mu 1963 Mutesa yalondebwa okubeera Pulezidenti wa Uganda, ekifo eky'emikolo. Obote yawagira okulondebwa kwe n’ekigendererwa eky’okukkakkanya Abaganda.[6]
Embiranye ya Ibingira ne Obote
[kyusa | kolera mu edit source]
Mu 1964 Ibingira yatandika olutalo lw’okufuna obuyinza ku UPC ng’ekigendererwa ekisembayo kwe kugoba Obote ku bwapulezidenti bw’ekibiina. Mu lukungaana lw’ekibiina mu Gwokuna yasoomooza John Kakonge eyeesigama ku kkono ku bwa ssaabawandiisi wa UPC. Yamatiza Obote nti Kakonge alina akabi eri obukulembeze bwe obwa UPC. Olw'obuwagizi bwa Obote, Ibingira yawangula Kakonge n'obululu bubiri. Yakozesa ekifo kye ekipya okugogola ekibiina kino okuva mu bannakigwanyizi. Mu kiseera kye kimu, Mutesa yeeyongera okutya nti UPC yandigaana Obwakabaka bwe obwetwaze bwabwo obw’ennono era n’amaliriza nti okusobola okusigaza obuyinza alina okukung’aanya obuyinza mu byobufuzi by’eggwanga. Yagenda mu maaso n’okulagira ababaka ba Palamenti ya Baganda okwegatta ku UPC n’ekigendererwa eky’okunyweza ekifo kya Ibingira n’okuggya Obote mu ntebe, bwe kityo kisobozese okuddamu okutunula mu mukago gwa UPC ne KY ogwandibadde gusinga okuganyula Buganda. Enkolagana ye ne Mutesa bwe yagenda etereera, Ibingira yakungaanya omukago gw'abantu b'obugwanjuba abatali Baganda, ne batuuma "Bantu Group". Mu ngeri yeemu Obote yatandikirawo okulaajanira ababaka ba DP okwewaggula beegatte ku kibiina kye mu Palamenti. Yamatiza bulungi abawerako okukikola omuli n’omukulembeze wa DP ku mwaliiro. Nga 24 August 1964 Obote, nga UPC egatta obululu obusinga obungi mu Palamenti, yalangirira nti omukago ne KY gwasatululwa.[7]
Mu Gwekkumineebiri 1964 Ibingira, ng’akwese okukebera ku ddundiro lye e Ankole, yagenda mu Amerika okusonda ssente okuwagira ensonga ezilwanyisa embeera z’abantu. Bwe yakomawo, yakozesa bulungi ssente ezo okugaziya abagoberezi be. Mu mwaka gwa 1965 kyalabika nga UPC yayawuddemu ekiwawaatiro ekikulemberwa Ibingira n’ekiwawaatiro ekyakulemberwa Obote. Ibingira bwe yagezezzaako okuyita olukung’aana lwa UPC mu buyinza bwe obwa ssaabawandiisi w’ekibiina, poliisi n’eguggala.
Akalulu k'amasaza agaabula
[kyusa | kolera mu edit source]Ssemateeka wa 1962 yawa Buganda obwetwaze bwa federo, kyokka teyawa kugonjoola nkaayana z’ettaka ezaali zeetoolodde Masaza ga Buyaga ne Bugangaizi. Ebitundu bino ebibiri Buganda byali byagattibwa okuva mu Bwakabaka bwa Bunyoro nga ku ntandikwa y’ekyasa eky’amakumi abiri nga Bungereza ekkirizza. Bunyoro yali asabye "amasaza agaabula" gagiddizibwe nga tebannafuna bwetwaze, kyokka kino tekyabaddewo. Nga 25 Owomunaana 1964, Obote yaleeta ebbago mu Palamenti eryali lisaba ensonga eno okugonjoolwa nga bayita mu kalulu k’ekikungo. Mutesa ne Obote baalina ennyiriri ezikontana ku nsonga eno; abaasooka baali baagala ebitundu ebyo bisigala ne Buganda, ate ab’olubereberye baali baagala biddizibwe e Bunyoro. Mu kugezaako okuwugula akalulu, Muteesa yategeka abantu be yali afuga abantu bangi okusenga mu masaza.Obote yalemesa enteekateeka ye bwe yalagira nti abantu bokka abewandiisa mu kitundu kino mu kulonda kwa 1962 be basobola okwetaba mu kalulu k’ekikungo. Muteesa olwo n’agezaako bwereere okugulirira abalonzi. Akalulu kano kaaliwo nga 4 November 1964, era abalonzi ne basalawo n’enjawulo ennene okudda e Bunyoro.
Ebyava mu kalulu kano byanyweza obuwagizi bwa Obote e Bunyoro ne bireetawo obusungu mu Buganda. Baganda bakoze effujjo ne balumba baminisita ba gavumenti y'obwakabaka bwabwe. Nga 9 Ogwekkuminoogumu Michael Kintu, Kattikiro (Ssaabaminisita) wa Buganda, yalekulira n’asikirwa Jehoash Mayanja Nkangi. Obote bwe yayanjula ebiwandiiko ebyetaagisa ebivunaanyizibwa ku kukyusa obuyinza Mutesa okussa omukono ku bwa Pulezidenti, ono yagaana, n'alangirira nti, "Siyinza kuwaayo ttaka lya Buganda."Obote yassa omukono mu kifo kye, naye enkolagana wakati w'abasajja bano bombi yatabuka olw'ekizibu kino. Okukyusa kuno kwatandika okukola nga 1 Ogwoluberyeberye 1965.
Emivuyo gya Zaabu
[kyusa | kolera mu edit source]Ku nkomerero ya 1964 gavumenti ya Uganda yawa Christophe Gbenye obuyambi obw’ekyama, eyali akulembeddemu obujeemu mu kitundu ky’obuvanjuba bwa Democratic Republic of Congo, ekyali kigabana ensalo ne Uganda. Kuno kwaliko obuyambi bw’amagye obutereevu okuva mu magye ga Uganda. Obote yalina kaweefube ono asinga yakolebwa Colonel Idi Amin ng'abakulembeze b’amagye abalala tebamanyi. Waaliwo enjawukana mu kabineti ya Uganda ku nkola eyakwatibwa eri abayeekera, kubanga etabangula enkolagana ne gavumenti ya Congo ne Amerika. Nga 16 Ogwokusatu 1965 omubaka wa KY Daudi Ochieng yawaaba omusango mu Palamenti nti Amin, Obote, Minisita w’ensonga z’omunda Felix Onama, ne Minisita w’enteekateeka n’enkulaakulana y’abantu Adoko Nekyon, baali bafunye amagoba mu ngeri emenya amateeka mu zaabu, amasanga, ne ssente enkalu ezisibuka mu Congo. Okusinziira ku Ochieng, mu February 1965 Amin yaggulawo akawunti mu Bbanka ya Ottoman. Mu nnaku 24, Sh.340,000 (Pawundi 17,000, zenkana pawundi 287,812 mu 2025) zaateekebwa ku akawunta. Gavumenti yasuubizza okunoonyereza ku nsonga eno. We bwatuukira mu Gwomwenda, tewali kyali kikoleddwa, era mu lutuula lwa Palamenti olwali luggaddwa Ochieng yaleeta ekiteeso ekigenda okusaba gavumenti okukola ku bigambibwa. Obote yagumizza akakiiko k’amateeka nti enkulaakulana egenda mu maaso mu kunoonyereza era Ochieng n’aggyayo ekiteeso kye.
Mu Gwoluberyeberye 1966 Ochieng, olw’okunyiiga olw’okulinda mu kufulumya lipoota ku kunoonyereza kuno, yasalawo okuddamu okuleeta ekiteeso kye ng’asaba gavumenti okubaako ky’ekola. Nga 31 Gwoluberyeberye Obote yasisinkana ekibiina kya palamenti ekya UPC mu nkukutu okunnyonnyola ku kulwawo. Ekibiina kino kyasalawo nti ensonga zino zirimu amawulire amakulu agakwata ku by’okwerinda by’eggwanga, kale ababaka ba UPC bonna bagenda kugaana ekiteeso kya Ochieng okwewala okukubaganya ebirowoozo mu lwatu mu Palamenti ku bizuuliddwa mu kunoonyereza. Olwo Obote n’ava mu kibuga ekikulu Kampala n’agenda okulambula obukiikakkono bwa Uganda. Ng’ebula mbale olutuula lwa Palamenti nga 4 Ogwokubiri luyitibwe, kabineti yayanguwa okutuula nga taliiwo. Baminisita kitundu bokka be baaliwo, era abasinga obungi ku baaliwo baali basaasira Ibingira. Olwo ne basalawo nti ababaka ba UPC bonna balina okuwagira ekiteeso kino. Okusinziira ku munnamateeka era akulira ekitongole ekikessi Akena Adoko, olukiiko n'okusalawo kwakoleddwa ku kaweefube wa Ibingira ku magezi okuva ewa Mutesa, nga kigambibwa nti yamugamba nti, "Tugatte amaanyi mu kiseera kino. Obote ne baminisita abamwesigwa bonna bafulumye, ggwe bboosi wa Kabineti, Kabineti etuuke kati ezzeeyo okusalawo obutawagira kiteeso kyange."Kino kinfudde obulumi bungi. Nze naawe tusobola okukola ebyewuunyo nga tukolagana." Amangu ddala nga wayiseewo ekiteeso kya Ochieng kyayanjulwa mu Palamenti ne kikubaganyizibwako ebirowoozo abakiise baayo. Kyasoma bwe kiti:
Nti olukiiko luno lusaba Gavumenti okuyimiriza Col Idi Amin ow’amagye ga Uganda mu bwangu ku mirimu nga bwe balindirira okukomekkereza okunoonyereza kwa poliisi ku bigambibwa ku akawunti ye mu bbanka oluvannyuma okuyisibwa mu kitongole kya gavumenti ekikwatibwako nga okusalawo okusembayo ku nsonga eno kujja kufulumizibwa mu lujjudde.
Mu kwogera kwe yayanjula ekiteeso kino, Ochieng era yalumiriza Obote, Onama, ne Minisita w’enteekateeka n’enkulaakulana y’abantu Adoko Nekyon nti beenyigira mu bikolwa bya Amin ebigambibwa nti yakola. Mu kukubaganya ebirowoozo okw’amaanyi okwaddirira, Minisita w’ensonga z’ebweru Sam Odaka ng’ajuliza ebigambibwa Ochieng eby’obuli bw’enguzi eby’okubuusabuusa eby’emabega, yalumiriza Ochieng okukozesa obubi obuyinza bwe obw’obutabeera mu palamenti okulumba ennyiriri za baminisita ba gavumenti n’okulemererwa okunyweza bye yayogera n’obujulizi obumala. Palamenti yayisa ekiteeso kino n’akalulu kamu akaawakanya okuva ewa Kakonge. Kakonge yategeeza nti okukyusa mu bwangu mu kusalawo kw’ekibiina kya palamenti ekya UPC kabineti tekwali kwa bulijjo era kiteekwa okuba nga kyava mu nteekateeka ey’obwegendereza. Ababaka ba UPC abalala baali bategeezeddwa ku kusalawo kwa kabineti okukkiriza ekiteeso kino ng’okukubaganya ebirowoozo kugguddwawo nga tebamanyi nti baminisita bangi tebaali beetaba mu kuteesa kuno era ne bagoberera obulagirizi bwa gavumenti yaabwe.
Ku lunaku olwaddirira okukubaganya ebirowoozo, Onama yateeka Amin mu luwummula olutono. Minisita w’ensonga z’omunda Basil Bataringaya yalonda akakiiko okunoonyereza ku bigambibwa nti. Obote bwe yakomawo mu Kampala nga 15 Ogwokubiri, teyasobola kugoba baminisita be okugenda mu maaso n’okunoonyereza. Nga 22 Ogwokubiri, Obote yalina baminisita ba gavumenti ye bataano abaakwatibwa mu lukiiko lwa kabineti; Ibingira, Emmanuel Lumu, Balaki K. Kirya, Mathias Ngobi, ne George Magezi baakwatiddwa abasajja ab’amagye ag’enjawulo abavunaanyizibwa ku by’okwerinda by’abakungu ba gavumenti ne batwalibwa mu bifo eby’enjawulo. Munnabyafaayo A.B.K. Kasozi agamba nti olukiiko luno lwategekebwa kabineti mu kaweefube w’okulonda akakiiko akapya akanoonyereza ku mivuyo gya zaabu. Okusinziira ku Lumu ne munnabyafaayo P. G. Okoth, olukiiko luno lwayitiddwa Obote. Baminisita abaakwatiddwa bonna baali babadde ba kibiina kya Ibingira mu kabineti, era bonna baali beetabye mu lukiiko olwatudde nga 4 Ogwokubiri. Olwawulira ku kukwatibwa, omumyuka wa Pulezidenti William Nadiope yaddukira e Kenya n'asigalayo okumala wiiki ssatu. Wadde ng'obulabe Ibingira bwe yaleeta eri obukulembeze bwe bwaggyibwawo, Obote yasalawo okunyweza ekifo kye ng'avumirira abaali bamuvuganya nabo, naddala Mutesa. Yalangiridde nga Mutesa yeenyigira mu lukwe lw’amagye okuwamba gavumenti ye. Nga 23 Ogwokubiri yasengula Opolot n’atwala ekifo ky’akulira amagye, era Amin n’afuulibwa akulira amagye n’amagye g’omu bbanga. Abaserikale abeesigwa eri Opolot baatwalibwa mu bifo eby’oku mabbali ate abalina akakwate ku Obote ne bakyusibwa ne batwalibwa mu bifo ebisinga okuba eby’omuganyulo mu byobufuzi. Obote era yalonze abalamuzi basatu ku kakiiko ke okunoonyereza ku mivuyo gya zaabu.
"Enkyukakyuka ya Obote".
[kyusa | kolera mu edit source]Nga 24 Ogwokubiri 1966, Obote yalangirira okuyimiriza Mutesa ku mirimu gye egya pulezidenti, ng’alaga engeri gye yakwatamu akalulu k’amasaza agaabula, okulagira entambula z’amagye awatali kwebuuza ku baminisita, n’okunoonya obuwagizi bw’amagye okuva ebweru. Oluvannyuma Mutesa yakkirizza nti "yawulikika" kaminsona wa Bungereza n'ababaka ba Afrika abawerako olw'obuyambi bw'amagye. Mutesa era yalaajanidde omuwandiisi w’ekibiina ky’amawanga amagatte U Thant okuyingira mu nsonga zino.Nga 4 Ogwokusatu, Obote yalangirira nti agenda kutwala obuyinza bw'obwapulezidenti.[2] Nga 15 Ogwokuna, yaleeta ekiteeso kya ssemateeka w’eggwanga omupya.
Aba Lukiiko baayisa ekiteeso nga 20 Ogwokutaano nga baagala gavumenti y'eggwanga lya Uganda eve mu Buganda mu nnaku kkumi ezijja olw'obutagoberera ssemateeka eyasooka. Oluvannyuma Mutesa yawandiika ku kiteeso kino nti, "Tetwasuubira wadde akaseera katono nti bagenda kuvaawo. Ekigendererwa kyali kya kubaleeta musango olw'okusigala, kubanga twawulira nti singa tusobola okutwala ensonga mu kkooti nga tukakasa nti tujja kuwangula omusango gwaffe." Obote yasalawo okukiraba nga nsalessale." Gavumenti ya Obote ekiteeso kino yakitwala ng'ekikolwa eky'obujeemu. Ekibinja ky'amagye bwe kyasindikibwa mu Lubiri okunoonyereza ku kigambibwa nti emmundu zaali ziterekeddwa, Mutesa yakuba amasasi mu bajaasi. Nga 22 Ogwokutaano, Obote yayita olukiiko mu kisulo kya pulezidenti mu Kampala nga muno mwalimu Minisita w'ebyokwerinda, Minisita w'ensonga z'omunda mu ggwanga. n’omuduumizi wa poliisi mu ggwanga. Oluvannyuma lw’okukubaganya ebirowoozo ku buzibu buno, Obote yalangiridde nti embeera yeetaaga amagye okwenyigira mu nsonga eno. Oluvannyuma lw’olukiiko, Obote yakubidde Amin essimu n’asaba yeeyanjule mu loogi. Amin bwe yatuuka, Obote yamulagira okulumba olubiri lwa Mutesa enkeera.
Olutalo lw'olusozi Mengo
[kyusa | kolera mu edit source]
Nga 23 Ogwokutaano, amagye ga Uganda gaazingiza olubiri lw’e Lubiri ne gakwata abaami ba Buganda basatu abaali bawagidde ennyo ekiteeso kya Lukiko ekya 20 Ogwokutaano. Abaganda bangi baatandika okujeemera gavumenti eya wakati. Enkeera ku makya ennyo, amagye gaalumba Olubiri lw’e Luburi nga Amin aduumira butereevu. Abajaasi bwe baali balumba baakuba emmundu ez’ekika kya "machine gun" ekibinja kya bannakyewa abakadde abaasula wabweru w’olubiri, nga batemya abakuumi b’obwakabaka. Olubiri luno lwakuumibwa abakuumi 120–160 nga balina emmundu za Lee–Enfield, carbines ssatu, emmundu mukaaga eza Sterling machine guns n’emmundu mukaaga ezeekuba zokka. Obulumbaganyi bw’amagye bwakendeera olw’enkuba. Nga bamalirizza nti tebasobola kuwangula, abakuumi ne basalawo okuyamba Mutesa okudduka. Kabaka n'abakuumi 20 baasimattuka nga balinnya bbugwe w'olubiri, wadde nga Mutesa yalumizibwa omugongo mu nkola eno.
Mutesa bwe yava mu lubiri, yayimiza takisi eyali eyitawo. Ddereeva yamutwala mu Lutikko e Rubaga, abasosodooti (mu bano Emmanuel Wamala ne Emmanuel Nsubuga) gye baali nga balya ekyenkya. Oluvannyuma lw’okunnyonnyola ekyali kibaddewo, baamuwa engoye z’abawandiisi ne bakola enteekateeka ddereeva amutwale mu Ssaza ly'e Busiro.
Ku lubiri, abakuumi abaasigalawo baagenda mu maaso n’okuziyiza okw’amaanyi okumala essaawa eziwera, era amagye ga Uganda gaakuuma ekizimbe kino ku ssaawa bbiri ez’ekiro zokka. Amagye ga gavumenti gatta abantu abawerako abaagezaako okwewaayo, era ne batyoboola abasibe. Abajaasi nga basanyufu battanga buli muyise awaataali nsonga newankubadde tebaalina bissi. Muganda wa kabaka, Omulangira Alexander David Ssimbwa yawambibwa mu lubiri n'atulugunyizibwa amagye ga Uganda. Amagye gaanyaga era ne gamenya olubiri lwonna; kigambibwa nti munnabyafaayo ku Ssettenekero y’e Makerere yalabye abajaasi abatamiivu nga basitudde engoye z’obwakabaka bwa Buganda ez’edda. Bannakyewa baasitula emirambo gy'Abaganda abafudde egisukka mu 200 ne bagitwala mu ggwanika, ate amagye ne gaziika omuwendo ogutabalika mu ntaana z’abantu abangi. Omuwendo gw’abaafa okutwalira awamu tegwategeerekeka bulungi. Okubalirira okumu kwagamba nti abantu abawera 1,000 be baali bafudde mu lutalo olwali mu lubiri luno.
Pulezidenti Julius Nyerere owa Tanzania ku muliraano, eyali awagira Obote era nga tayagala Mutesa, yateeka eggye eddene ku nsalo okulemesa Abaganda okuddamu okwegatta eyo ne bakola olulumba olw’okuddamu. Amin ye kennyini yatuusizza bendera ya Kabaka ey'obutebenkevu n'ebyambalo by'amagye nga "ebikopo by'olutalo" mu ofiisi ya Obote. Obote yagenda mu maaso ga Palamenti n'alangirira nti "Tewali kwejjusa." Obumu bwa Uganda bulina okukakasibwa." Nga amagye gakuuma Kampala ddala, obutabanguko bwasaasaana mu Buganda yonna. Gavumenti eya wakati yafulumya ekiragiro eky'amangu era n'esindika amagye mu Bwakabaka bwonna okuzzaawo obutebenkevu. Obutabanguko bwakka mu nnaku ezaddirira.
Ebyavaamu
[kyusa | kolera mu edit source]Mu nnaku ntono, Kabaka n’abakuumi be babiri baasobola okusala ensalo ne bagenda e Burundi ne bawang’anguka. Oluvannyuma lw’okumala akaseera katono e Nairobi ne Addis Ababa yaweebwa obubudamu mu Bungereza gye yasula okutuusa lwe yafa, mu mbeera ezitategeerekeka, mu 1969. Abaami b’e Buganda ab’enjawulo, ab’olulyo olulangira n’abalala abaalowoozebwa nti beesigwa eri Kabaka, baasibibwa. Olubiri kumpi lwasaanirawo ddala mu kulwanagana n’okunyaga okwaddirira. Ebintu eby’ebyafaayo n’ebyambalo by’Obwakabaka byabbibwa ne bisaanawo omuli n’engoma Mujaguzo. Okuvvoola kuno kwaleetera Abaganda bangi okubonaabona okw’amaanyi ennyo mu birowoozo abaatwala omukolo guno ng’okuzikirizibwa.
Akatyabaga k’e Mengo kavaako emisango okuvunaanibwa gavumenti ya Obote. Bannakibiina kya Mengo establishment abaasibibwa gavumenti empya baawawaabira nga bayimbulwa. Sir Egbert Udo Udoma, Ssaabalamuzi wa kkooti ensukkulumu yakibakkirizza mu kusalawo kwe mu musango gwa Uganda v Commissioner of Prisons, Ex Parte Matovu. Gavumenti ya Buganda bwe yawaaba kkooti okulangirira nti ebikolwa bya Obote tebirina makulu, Udoma yasalawo nti Obote ye yategeka okuwamba gavumenti nga kino okusinziira ku mateeka g’ensi yonna, yali ngeri entuufu ey’okutwala obuyinza. Bwatyo yalangirira nti gavumenti ya Obote eri mu mateeka era nti ssemateeka omupya akola. Abaali baminisita ba kabineti abaali bakwatiddwa baakyusibwa ne batwalibwa e Karamoja ng'etteeka ly'amatwale eryali liyitibwa Etteeka ly’okugoba abantu mu nsi, eryakkiriza okusiba n'okuggyibwawo abantu "abataagaliza". Oluvannyuma baasaba kkooti ebbaluwa eyitibwa ekiwandiiko ekikwata ku habeas corpus. Mu musango gwa Grace Ibingira & Others v Uganda, omulamuzi wa kkooti enkulu mu Uganda yasanze okusibirwa mu mateeka n’agaana okusaba kuno, kyokka kkooti ejulirwamu mu buvanjuba bwa Afrika n’esalawo nti etteeka lino lityoboola eddembe lya munnayuganda mu ssemateeka ly’alina okutambula n’alagira ebbaluwa ya habeas corpus ekkirizibwa. Baminisita bano baayimbulwa oluvannyuma amangu ago ne baddamu okukwatibwa wabweru wa kkooti mu Buganda wansi w’etteeka ly’amatwale erya Ebiragiro ebikwata ku mbeera ez’amangu, era gavumenti n’eyisa etteeka ly’okugoba abantu mu nsi okubikka ku bikolwa byayo. Baminisita baawaaba omusango omupya, kyokka mu kuwulira omusango kkooti n’ekakasa nti etteeka eppya liri mu mateeka. Baminisita ba kabineti baasigala nga basibiddwa okutuusa Amin lwe yabayimbula oluvannyuma lw'okuwamba obuyinza mu 1971.
Oluvannyuma lw’obuzibu obwo, Obote yagenda okwongera ku buyinza bwe ng’akula ku kujulira kwe mu magye ng’ayita mu kuyambibwa naddala ng’ayita mu kwongera ku nsaasaanya y’ensimbi mu by’okwerinda mu mbalirira ya 1966. Abaserikale abaali baweerezza n’obwesigwa mu kiseera ky’obuzibu baasasulwa olw’obwesigwa bwabwe. Mu 1967 yaleeta ssemateeka owookusatu eyaggyawo obwakabaka bwa Uganda bwonna obw'ennono. Olw’omulimu gwe yakola mu Buzibu bw’e Mengo, Obote naye yagenda mu maaso n’okutumbula n’okusiima Amin okutuusa lwe baatuuka ne bagwa.
Ababaka ba Buganda baafuba okukunga abantu abaziyiza gavumenti ya Obote mu nkukutu. Bannakibiina nga "General Muzinge", Obadiah Tamusange, ne Kasane Mulindwa baasaasaanya obupapula obukuma omuliro mu bantu, ne bategeka okwekalakaasa, n'okunoonya okukunga abantu baabulijjo okulwanyisa gavumenti. Abalwanirizi b'eddembe abasinga baasigala nga tebamanyiddwa mannya ge, ne beettanira omuntu ow'omuggundu eyatuumiddwa "Olukiiko olw’ekyama" eyasigala ng'ekozesebwa okumala emyaka. Ab'ebyokwerinda bya Obote baatandika ebikwekweto ku bannakyewa ba Buganda, nga Amin essira aliteeka ku kumenyawo emikutu nga "Olukiiko olw’ekyama" ne "Buganda Liberation Army". Kaweefube ono yalemererwa okunyigiriza mu bujjuvu ebibiina ebiwakanya gavumenti. Mu Gwekkumineebiri r wa 1969, Obote katono attibwe mu kaweefube w’okutta omuntu mu lukung’aana lw’ebyobufuzi; poliisi yazuula akaduukulu ka Buganda akali wansi w’ettaka nga kavunaanyizibwa.
Kabaka Mutesa II yafiira mu buwanganguse mu 1969, kyokka n’akkirizibwa okuziikibwa mu Buganda Idi Amin oluvannyuma lw'okuwamba obuyinza mu 1971. Oluvannyuma lw’okufuuka pulezidenti, Amin yasooka kugezaako kukkakkanya bannakabaka ba Buganda, kyokka n’abakyukira mangu ng’alaba obwesigwa bwabwe obweyongera eri Obwakabaka obwali buggyibwawo ng’akabi. Amin yatumbula ennyiriri z’omulenzi Omusiraamu okuva ku njegoyego z’eggwanga abaavu ng’akwata omukulembeze w’Abakristaayo mu kika kya Uganda ekifuga. Ekyama ky’ekikolwa kino kyamuwa obutuufu obusingako waakiri mu bitundu ebimu ebitono.
Ekitiibwa
[kyusa | kolera mu edit source]Abaganda bangi bonna awamu bavunaana Obote ku Buzibu obwaliwo mu 1966. Era bamunenya olw’okusasika kw’Obwakabaka bwa Buganda ne Mutesa okudduka mu buwanganguse. Olubiri lwa lwazzibwawo mu 1993.
Munnabyafaayo Frank Schubert yagamba nti Obote okutwala obuyinza kyali kikulu nnyo mu byafaayo bya Uganda, n'agamba nti, "Kyali kyeyoleka bulungi nnyo nti amagye gaali gafuuse ekitongole ekikulu eky'okugonjoola ebizibu by'ebyobufuzi eby'omunda era nti abakulembeze b'ebyobufuzi nga Obote tebajja kwewala kukozesa maanyi ga magye mu ngeri yonna."
Ebiwandiiko
[kyusa | kolera mu edit source]
Ebijuliziddwa
[kyusa | kolera mu edit source]- ↑ Kasozi 2013 41
- ↑ Mutibwa 1992 45
- ↑ Karugire 1980, 179–181
- ↑ Karugire 1980, 182, 186
- ↑ "Ugandan Personalities through the years from 1962". Eagle Online. 8 June 2015. Retrieved 23 December 2018.
- ↑ "Mutesa II : King of Buganda". Encyclopedia Britannica. 17 November 2018. Retrieved 19 November 2018.
- ↑ "Today in history: Obote abolishes UPC-KY alliance". New Vision. 24 August 2016. Retrieved 27 February 2020.
Ebijuliziddwa
[kyusa | kolera mu edit source]Page Template:Refbegin/styles.css has no content. 0°18′6″N 32°33′58″E / 0.30167°N 32.56611°E