Jump to content

Andrew Mwenda

Bisangiddwa ku Wikipedia
Andrew Mwenda
omuntu
Ekikulamusajja Kyusa
Ensi y’obutuuzeYuganda Kyusa
Erinnya eriweereddwaAndrew Kyusa
Erinnya lya famireMwenda Kyusa
Yazaalibwa nga1972 Kyusa
Gy'azaalwaFort Portal Kyusa
Ennimi z'amanyiLungereza Kyusa
Omulimujournalist Kyusa
GyeyasomeraSsettendekero wa Makerere, SOAS, University of London, Busoga College, Mbarara High School, Nyakasura School Kyusa
GyabeeraFort Portal Kyusa
Awaadi z'afunyeCPJ International Press Freedom Awards Kyusa

Andrew Mwenda (yazaalibwa mu 1972) Munnamawulire wa Uganda mu mpapula, leediyo ne ttivvi, era nga ye mutandisi era nnannyini lupapula lwa The Independent, olufulumya amawulire agakwata ku nsonga ezikwata ku mulembe . Emabegako yaliko omuwandiisi w’ebyobufuzi mu lupapula lwa The Daily Monitor, olumu mu Uganda, era nga yaliko omuweereza wa Andrew Mwenda Live ku leediyo ya KFM mu Kampala, ekibuga ekikulu ekya Uganda.[1]

Ensibuko ye n’obuyigirize bwe

[kyusa | kolera mu edit source]

Mwenda yazaalibwa mu 1972 mu Fort Portal, mu Disitulikiti y’e Kabarole, mu Bugwanjuba bwa Uganda. Kitaawe ye Mzee Phillip Muhanga ow’e Fort Portal. Mwenda muto wa Lieutenant Gyenerali Kayanja Muhanga, omuduumizi w’amagye g’oku ttaka (CLF) mu ggye lya UPDF ne Margaret Muhanga minisita w’ebyobulamu ebisookerwako.[2][3]

Oluvannyuma lw’okusoma pulayimale mu kitundu, Mwenda yayingira essomero lya Nyakasura gye yamalira emisomo gye egya O-Level. Yasomera mu siniya e Mbarara okusoma A-level gye yeetaba mu keediimo k’abayizi ku Headmaster omwami Bagatagira. Oluvannyuma yaddamu emisomo gye egya A-level oluvannyuma n’akkirizibwa mu Busoga College Mwiri mu mu kitundu kyebuvanjuba mu Uganda. Yatikkirwa Dipuloma ya Siniya e Mwiri. Yayingizibwa mu yunivasite y'e Makerere, yunivasite ya gavumenti esinga obukadde mu Uganda era esinga obunene, gye yatikkirwa diguli eyookubiri mu by'amawulire .[2]

Oluvannyuma yawangula sikaala ya Chevening era n’akkirizibwa mu School of Oriental and African Studies mu University of London, gye yatikkirwa diguli ye eyookubiri mu by’enkulaakulana . Yali mugenyi mu Yale University, mu 2010. Era yasoma nga fellow mu Saïd Business School mu University of Oxford mu 2009. Mwenda yali John Knight Fellow mu Stanford University wakati wa 2006 ne 2007 nga non academic journalism fellowship. Yali musomesa omugenyi mu Yunivasite y’e Florida, Gainesville, mu 2005, era nga mukyala munne mu Africa Study Center eya Yunivasite y’e Leiden, mu Budaaki mu 2003.[4]

Mu 2008, olukiiko lw’ebyenfuna mu nsi yonna lwalonda Mwenda ng’omukulembeze w’ensi yonna omuto ( https://blog.ted.com/mwenda_shikwati/ ) ate mu 2010, Foreign Policy Magazine yamulonda mu bantu 100 abasinga okulowooza.[5] Mu 2011, Pulezidenti Paul Kagame owa Rwanda yalonda Mwenda okuweereza ku lukiiko lwe oluwabula Pulezidenti.[6] Mu 2012 ne 2013, Mwenda yalondebwa ekitongole kya Foreign Policy mu bantu 100 abasinga amaanyi mu nsi yonna ku mukutu gwa Twitter.[7] Mu 2013, yatandikawo ekitongole ky'embeera z'abantu ekya tugende ne Micheal Wilkerson ne Matt Brown ,Kkampunieyeewaddeyo okuyamba abavubuka okuba n'ebyobgagga mwe bagya eby'okweyimirizaawo .okuva olwoTugende yemu ku kkampuni ezisinga okukula amangu era kati yeewaanira ku bakasitoma abasoba mu 25,000 nga bannannyini bintu ng’ebyo n’abalala 30,000 abali mu nteekateeka z’okufuna obwannannyini nga bayita mu looni za micro finance.[8]

Mu 2011, Mwenda yayambako okuteesa okukkakkana wakati wa Pulezidenti Yoweri Museveni owa Uganda ne Kagame owa Rwanda, okugatta abakulembeze bombi wamu n’okuyambako okumalawo obutakkaanya bwabwe obutagonjoolwa wakati waabwe n’amawanga gaabwe gombi. Wakati wa 2011 ne 2018, yakola ng’omubaka wa buli pulezidenti mu butuufu eri munne era n’ayambako okukuuma enkolagana ey’omukwano wakati waabwe ng’abantu ssekinnoomu era ne wakati w’amawanga gombi. Enteekateeka eno yasembye okugwa mu 2018, n’evaamu olutalo olupya olwavaako ensalo ya Uganda ne Rwanda okuggalwa okumala emyaka esatu.[9]

Mu 2005, yali omu ku bannamawulire abakulu kkumi na mukaaga abaayitibwa gavumenti ya Bungereza okuteesa ne Ssaabaminisita Tony Blair ku lipoota egenda okufuluma ey’akakiiko ka Afrika.[10]

Ebyafaayo bye n’emirimu gye

[kyusa | kolera mu edit source]

Mwenda ye maneja wa kkampuni ya Independent Publications Limited, abafulumya ekitabo ekiyitibwa The Independent, ekifulumya amawulire agakwata ku nsonga z’omulembe. Omuwagizi wa Socrates, Karl Popper, ne Frederick Von Hayek, mulwanirizi w’eddembe, munnamawulire, omuwandiisi w’emitwe, omuwandiisi w’ebitontome ow’ekiseera ekigere, musuubuzi, era mutandisi w’embeera z’abantu.[2][4]

Mwenda ddoboozi lya Afrika erimanyiddwa mu kukubaganya ebirowoozo mu nsi yonna ku buyambi bw’amawanga amalala eri Afrika okulemererwa n’obwetaavu bw’okusiga ensimbi n’obusuubuzi ng’ebivuga enkulaakulana. A TED speaker, ye mwogezi wa bulijjo mu nkuŋŋaana okwetoloola ensi yonna. [1]

Mwenda yakolako ng’omuwandiisi w’ebyobufuzi mu lupapula lwa Daily Monitor era nga maneja omukulu w’ekitongole kyayo ekigatta ku leediyo ya FM, KFM, nga tannatandikawo The Independent mu 2007. Abaddeko ng’omuwi w’amagezi mu Banka y’ensi yonna, World Resources Institute, ne Transparency International . Era awandiikidde emikutu gy'amawulire egy'ensi yonna nga Der Spiegel, International Herald Tribune, The New York Times, ne Foreign Policy . Era akoze ebiwandiiko ku ttivvi ne leediyo ya BBC World . [1]

Mwenda era awandiise n’okuwandiika emiko mu mpapula z’ebyenjigiriza ez’ensi yonna nga Africa Affairs, Journal of Modern African Studies, Review of African Political Economy, Journal of Commonwealth Studies, Journal for Contemporary African Studies, ne Journal of Democracy waggulu w’okufulumya essuula mu bitabo ebiwerako.

Mu gwomunaana gwa 2005, yavunaanibwa omusango gw’okujeemera gavumenti olw’okuweereza ku mpewo okukubaganya ebirowoozo ku nsonga eyassa omumyuka wa pulezidenti wa Sudan, John Garang . Garang yattibwa ennyonyi ya pulezidenti wa Uganda bwe yamenyekera mu kibuyaga mu kitundu ky’abayeekera, bwe yali akomawo okuva mu nteeseganya mu Uganda. Mu pulogulaamu ye eya leediyo, munnamawulire ono yalumiriza gavumenti ya Uganda "obutaba na busobozi" n'agamba nti baateeka Garang ku "nnyonnyi etalina makulu ekiro, mu mbeera y'obudde embi waggulu w'ekitundu ekitali kya bukuumi". [11]

Mu gwokuna gwa 2008, gavumenti ya Uganda yakwatibwa n'ayimbulwa ku kakalu ka kkooti lwa "kubeera n'ebintu ebijeemera gavumenti n'okufulumya ebiwandiiko ebikuma omuliro mu bantu".[12][13]

Okulwanirira abantu mu kitundu

[kyusa | kolera mu edit source]

Mu gwomusanvu gwa 2006, Mwenda yalabikako mu kakiiko ka Bungereza akavunaanyizibwa ku bwavu mu nsi yonna okuwa obujulizi ku buyambi obuweebwa Afrika. Yawandiika nnyo ku ngeri obuyambi gye bukwata ku nkola y’enkulaakulana mu Afrika era yali afulumizibwa mu mpapula z’amawulire ez’ekitiibwa nga International Herald Tribune ne Der Spiegel era n’akola ebiwandiiko bya leediyo ne ttivvi eri BBC ku nsonga eno. Mwami Mwenda era abadde ayogerwako nnyo mu mikutu gy’amawulire egy’ensi yonna, omuli BBC, CNN, The New York Times, The Washington Post, The Times, The Economist, n’empapula z’amawulire endala nnyingi, emikutu gya leediyo ne ttivvi mu Bulaaya ne North America.[10][14]

Anenyezza ebitongole ebigaba obuyambi n’abazirakisa olw’ebyo by’agamba nti tebikola bulungi n’okwekobaana n’obuli bw’enguzi. Alowooza nti obuyambi bw’amawanga g’obugwanjuba okusinga bubadde tebuyamba nkulaakulana ya Afrika, okuva bwe bukubiriza okwesigama, okuyimirizaawo entalo n’okufukirira amawanga agali mu nguzi.[15] Agamba nti obuyambi bugenda mu mawanga agatali gasinga kugwanira, ago agalemye abantu baabwe, okusinga ago agateredde. Mu gwomukaaga gwa 2007, yawa okwogera ku nsonga zino mu lukungaana lwa TED olwali mu kibuga Arusha ekya Tanzania .[1]

Mu 2014, Mwenda y’omu ku baasaba okusazaamu etteeka lya The Uganda Anti-Homosexuality Act, 2014 .[16]

Nga 3 gwokubiri gwa 2019, Mwenda yatongoza ekibiina kya Uganda National Peoples’ Democratic Revolutionary Front (UNPDRF) mu nsiko z’e Kanyandahi mu maserengeta ga Uganda n’abasajja mukaaga n’emiggo etaano. Yeerangirira supreme shogun wa UNPDRF ate Charles Onyango Obbo omukulembeze w’endowooza zaayo. Ku mikutu gya yintaneeti, yalangiridde nti ekivuddeko UNPDRF "kulwanyisa nfuga ya Museveni ey'obuli bw'enguzi, enkola ya Besigye ey'obunkenke obw'amaanyi n'okukubwa abantu mu ngeri ey'obwereere eya Bobi Wine." [17]

UNPDRF erina erinnya lye limu n’omukago gw’ebyobufuzi ogwa kkono mu Ethiopia, The Ethiopian People’s Revolutionary Democratic Front (EPRDF) ogukulemberwa ssaabaminisita wa Ethiopia Abiy Ahmed, kyokka tekisuubirwa nti UNPDRF ewagirwa oba ekwatagana ne EPRDF.

Mwenda yawangula engule ya CPJ International Press Freedom Awards mu 2008 eyawagirwa akakiiko akakuuma bannamawulire, "nga assa ekitiibwa mu kwewaayo kwe eri bannamawulire ab'eddembe mu Uganda n'ensi yonna".[18][19]

Ebiweereddwayo mu jano

[kyusa | kolera mu edit source]
  • 2007: Investieren Geht uber Schmieren, Entwicklungspolitik, ogwekkumi nebiri mu 2007, Nr. 12 62 Jahr.
  • 2007: Okufuula obuyinza obw’obuntu mu Uganda, Journal for Democracy,mu gwomusanvu mu 2007, Omuzingo 18, Ennamba 3
  • 2006: "Okuyimirizaawo enkulaakulana n'okutuuka ku kukendeeza obwavu obw'amaanyi: Engeri Uganda gye yadda engulu okuva mu butakkaanya"; mu Kulumba obwavu bwa Afrika: Obumanyirivu okuva ku ttaka Ekisengekeddwa Louise Fox ne Bob Liebenthal, Banka y’ensi yonna, Washington DC.
  • 2006: Obuyambi bw’amawanga amalala okunafuwa kw’obuvunaanyizibwa bwa olupapula olukwata ku nkola y’ekitongole kya Cato Institute, ekibiina ekifumiitiriza mu Washington DC.
  • 2006: Ne Roger Tangri : 'Ebyobufuzi, Abagaba obuyambi, n'obutakola bulungi bw'ebitongole ebilwanyisa obuli bw'enguzi mu Uganda', Journal of Modern African Studies, 44, 1 (2006)
  • 2005: Ne Roger Tangri : 'Ebyobufuzi by'okuwagira, Ennongoosereza mu bagaba obuyambi, n'okunyweza enfuga mu Uganda', African Affairs, 104, 416 (2005), 449–67.
  • 2003: Ne Roger Tangri : "Enguzi mu magye n'ebyobufuzi bya Uganda okuva ku nkomerero y'emyaka gya 1990." mu kwekenneenya ebyenfuna by’ebyobufuzi bya Afrika No. 98, 2003.
  • 2001: Ne Prof. Roger Tangri, Obuli bw’enguzi n’obwannakyewa mu kussa Uganda mu bwannannyini mu myaka gya 1990, Africa Affairs 100–398 (2001) 87–103

Ebijjuliziddwa

[kyusa | kolera mu edit source]
  1. 1 2 3 4 TED Conferences LLC (2019). "Andrew Mwenda: Journalist & TED Speaker". TED Conferences. Retrieved 27 February 2019.
  2. 1 2 3 Kato, Josha (15 August 2005). "Who Is Andrew Mwenda?". Retrieved 27 February 2019.
  3. "Lt Gen Kayanja Muhanga speaks out on new appointment". 93.3 KFM (in American English). 2022-10-07. Archived from the original on 21 January 2023. Retrieved 2023-01-21.
  4. 1 2 Anne Perkins (7 August 2008). "Profile: Andrew Mwenda". Retrieved 27 February 2019.
  5. ahughey (2023-11-27). "The FP Top 100 Global Thinkers". Foreign Policy (in American English). Retrieved 2023-12-01.
  6. "Kagame drops Mwenda as advisor - Nile Post". Archived from the original on 2019-10-20. Retrieved 2026-02-27.
  7. "The FP Twitterati 100 |". Archived from the original on 2014-12-09. Retrieved 2026-02-27.
  8. "Andrew Mwenda backed Tugende secures $5 Million in financing". Digest Africa (in Lungereza). Archived from the original on 2023-12-01. Retrieved 2023-12-01.
  9. "Reconciliation for Kagame and Museveni | HuffPost UK Politics". www.huffingtonpost.co.uk. Retrieved 2026-02-27.
  10. 1 2 Andrew M. Mwenda (8 March 2005). "Africa: Foreign aid sabotages reform". Retrieved 27 February 2019.
  11. "Journalist charged with sedition over programme on Garang death". Integrated Regional Information Networks (IRIN). IRIN. 15 August 2005. Retrieved 27 February 2019.
  12. Press Release (30 April 2008). "Uganda: Two Other Journalists Arrested for 'Possessing Seditious Materials' And 'Publishing Inflammatory Materials'". Committee to Protect Journalists via AllAfrica.com. Retrieved 27 February 2019.
  13. Observer Media Limited (23 September 2009). "Mwenda charged with sedition". Archived from the original on 28 February 2019. Retrieved 27 February 2019.
  14. Andrew M. Mwenda (17 April 2013). "Madonna and Africa's 'celebrity saviors'". Cable News Network (CNN). Retrieved 27 February 2019.
  15. Alison Stewart (29 June 2012). "Is Foreign Aid Harming Africa? (Interview With Andrew Mwenda)". National Public Radio (NPR). Retrieved 27 February 2019.
  16. "Uganda court annuls anti-homosexuality law". British Broadcasting Corporation (BBC). 1 August 2014. Archived from the original on 28 February 2019. Retrieved 27 February 2019.
  17. "Uganda National People's Democratic Revolutionary Front | Newz Post" (in American English). Retrieved 2020-05-01.
  18. CPJ (25 November 2008). "CPJ to honor brave international journalists: Andrew Mwenda, Founder and Managing Editor, The Independent". Committee to Protect Journalists (CPJ). Retrieved 27 February 2019.
  19. CPJ (25 November 2008). "International Press Freedom Awards: Andrew Mwenda, IPFA 2008 Video" (Video). Committee to Protect Journalists (CPJ). Retrieved 27 February 2019.