Jump to content

Apolo Kivebulaya

Bisangiddwa ku Wikipedia

Apolo Kivebulaya (c. 1864 - 30 Ogwokutaano 1933) yali musumba omwangirikaano era omubuulizi w'enjiri mu Uganda . Oluusi ayogerwako nga "omutume eri aba pygmy" olw'omulimu gwe yakola mu bantu b'e Bambuti ab'omu kibira kya Ituri mu buvanjuba bwa Congo . Apolo atwalibwa ng’omutandisi omukulu ow’ekkanisa y’Abangereza mu Bubirigi Congo.

Ebikwata ku bulamu bw’omuntu

[kyusa | kolera mu edit source]

Yazaalibwa, wamu ne mulongo munne, mu 1864 e Kiwanda mu Uganda. Bazadde be baasooka kumutuuma Waswa Munubi. Waswa yakula mutabani w’abalimi abaamutendekera ew’omusamize, kyokka bwe yazuula omusajja ono ng’alimba abantu okubatwalako bintu byabwe, n’amuleka okuyiga ebikwata ku Busiraamu, obwali bwakaleetebwa mu kkooti ya Kabaka wa Buganda, Muteesa, abasuubuzi Abawalabu. [1]

Waswa bwe yaweza emyaka 13, Henry Morton Stanley, eyali azudde David Livingstone mu 1872, yakyala mu lubiri lwa Mutesa n'asikiriza omukulu atandike "okusoma" mu ddiini y'Ekikristaayo. Omutaka oboolyawo yasiima nnyo emmundu za Stanley okusinga Bayibuli ye, kubanga Mutesa yali yayawukana dda n’Abawalabu nga kati yeetaaga obukuumi. Naye okwaniriza kw'omukulu ono kwaggulawo oluggi eri abantu be okukkiriza Obukristaayo. [1]

Olugendo lwa Stanley lwaggulawo ekkubo eri abaminsani abalala, naddala Alexander Murdoch Mackay, eyatuuka mu 1878. Waswa agamba nti MacKay yasimba ensigo z’okukkiriza mu bulamu bwe. "Bwe nnatunuulira Omuzungu," bwe yawandiika, "amaaso ge gaali gaakaayakana olw'ekisa." Mackay yategeka ekkanisa, era abantu ab’omulubiri lw’omukulu baatandika okugenda mu bibiina bye. [1]

Yatwala erinnya Apolo bwe yabatizibwa mu 1895 ng’addirira Apollos ayogerwako mu Bayibuli. Yaweebwa erinnya "Kivebulaya," ekitegeeza "okuva e Bulaaya," kubanga yayambalanga essuuti wansi wa cassock ye . [2]

Apolo ajjukirwa mu kkanisa ya Bungereza n'okujjukira nga 30 Ogwokutaano . [3]

Omulimu gw’Obuminsani

[kyusa | kolera mu edit source]

Apolo yatandika obuweereza bwe ng’essira aliteeka ku kusimba ekkanisa. Ng’akulemberwa ekibiina ky’Abaminsani b’Ekkanisa, yakolera mu biwonvu by’obukiikakkono bw’amaserengeta ga Uganda. Kaweefube we ow’okubuulira enjiri yaviirako abantu bangi abakyuka era n’atandikawo ebibiina bingi ebipya. [4] Apolo yakkiriza omulanga gw’okubuulira enjiri eri ebika mu kitundu ekifugibwa Bubirigi kati ekiyitibwa Democratic Republic of the Congo. Yatambula mu maserengeta, ng’asala ensozi za Rwenzori mu biseera by’obutiti. Yawandiika okweraliikirira kwe ku by'okukola jebujja, n'agamba nti: "Nnayimirira ne ntunula wala mu Congo. Essuubi lino lyantiisa nnyo." Wadde nga kino kyaliwo, yagenda mu maaso. [4] [5]

Mu mbeera eno empya ey’obuwangwa, okubuulira kwa Apolo kwavaamu okukyuka. Kyokka, okukkaatiriza kwe ku kukyusa embeera y’obulamu ng’ali wamu n’okukyuka kwasanga okuziyizibwa. Kino kyaviirako omutaka okumugoba, era Apolo y’awerekerwa n’adda mu kkomera e Uganda. Mu kiseera we yali asibiddwa, Apolo yategeeza nti yalaba okwolesebwa Yesu mwe yamulabikira, ng'amulagira nti "Guma, kubanga ndi naawe." Oluvannyuma Apolo yayimbulwa, naye abakulu mu matwale ga Bubirigi baali baggaddewo ensalo. Emyaka amakumi abiri egyaddako, yasigala mu Uganda, n’agenda mu maaso n’omulimu gwe ogw’okusimba ekkanisa. Mu kiseera kino, yatambula nnyo ng’atambula n’ebigere (yali amanyiddwa obutayambala ngatto) n’obugaali. Yabuulira, ng’essira aliteeka ku Yesu n’omusaalaba, era n’alagira abakyuuse okunywerera ku nzikiriza yaabwe empya. Yakubiriza okuvvuunula Baibuli mu nnimi z’omu kitundu era n’akola ku nsonga z’embeera z’abantu gamba ng’okusomesa n’okulabirira abaana abawere n’abakyala abaali basuuliddwa. [4]

Mu 1903, Apolo yatuuzibwa okuba omusumba mu kkanisa y’Abangereza. Emirundi mingi yakola ng’omutabaganya wakati w’abaminsani n’ebibiina by’Afirika. Mu 1915, Apolo yaddayo e Congo n’atandika okuddamu okuzimba ekkanisa gye yali amaze okutandikayo. Yagenda mu maaso n’okubuulira enjiri, era mu myaka mitono, yatandika omulimu gw’obuminsani mu bika by’Abapigmy eby’omu kibira ekiwanvu. Wadde nga waaliwo enjawulo mu buwangwa n’ennimi, yatandikawo omukutu gw’ebibiina ebitonotono okuva mu bika ebitali bimu. [4] [6]

  1. 1 2 3 https://en.wikipedia.org/wiki/May_30
  2. https://en.wikipedia.org/wiki/May_30
  3. https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar
  4. 1 2 3 4 https://www.keepthefaith.co.uk/2021/03/17/heroes-of-the-faith-apolo-kivebulaya/
  5. https://dacb.org/stories/democratic-republic-of-congo/kivebulaya2-apolo/
  6. https://dacb.org/stories/democratic-republic-of-congo/kivebulaya2-apolo/