Jump to content

COVID-19

Bisangiddwa ku Wikipedia
Coronavirus disease 2019
(COVID-19)
Other namesCOVID, Covid, (the) coronavirus
Transmission and life-cycle of SARS-CoV-2 causing COVID-19.
PronunciationTemplate:Ubl
Medical specialtyInfectious disease
SymptomsFever, cough, shortness of breath, tiredness, loss of smell;[1] some are asymptomatic[2]
ComplicationsBlood clots, heart disease, kidney problems, multisystem inflammatory syndrome in children, chronic COVID syndrome[3]
Usual onset2–14 days (typically 5) from infection[1][4]
CausesSevere acute respiratory syndrome coronavirus 2 (SARS-CoV-2)[4]
Diagnostic methodRapid antigen test, PCR test[4]
PreventionPhysical distancing, face masks, ventilation, quarantine, vaccination[4][5][6]
TreatmentSupportive and symptomatic[7]
MedicationNon-hospitalized: Nirmatrelvir/ritonavir, remdesivir, molnupiravir[8][7]
Severe: Oxygen therapy, dexamethasone, remdesivir[7]
Critical care: Tocilizumab, sarilumab[7]
Prognosis20% require hospitalization[4]
FrequencyTemplate:Cases in the COVID-19 pandemic
Deaths~20 million (as of Dec 31, 2021)[9]

 

Obulwadde bwa Coronavirus 2019 ( COVID-19 ) bulwadde obusiigibwa obuva ku bulwadde buva ku buzibu mu kussa ekiretebwa akawuka (SARS-CoV-2).[4] Obubonero butera okubeera omusujja, okusesema, obuzibu mu kussa, okukoowa, okulumwa omutwe, obutawunyiriza obutawomerwa, okulumwa n'okuzimba emimiro, okusesema, n’ekiddukano.[1] Okutandika kutera kuba ku nnaku bbiri oba kkumi n’ennya oluvannyuma lw’okukwatibwa akawuka kano.[1] Abantu abamu; wabula, tofuna bubonero bwonna.[2]

Okusaasaana kusinga kubaawo ng’omuntu alina akawuka akwatagana nnyo n’omuntu omulala.[10] Kino kiyinza okubaawo nga kiyita mu mpewo oba obutondo obutono obulimu akawuka kano.[11][12] Tekitera kubaawo, akawuka kayinza okusaasaana nga kayita mu bifo ebirimu obucaafu.[10] Abantu basobola okusaasaanya akawuka kano nga wabulayo ennaku bbiri okulaga obubonero, era okutwalira awamu basigala nga basiigibwa okumala ennaku eziwera 10, wadde ng’abo abalina obulwadde obw’amaanyi bayinza okusiigibwa okumala ebbanga eddene.[11][13] Okutwalira awamu okuzuula obulwadde buno kuyita mu polymerase chain reaction (PCR) oba okukebera amalusu mu bwangu okuva mu nnyindo oba emimiro.[4]

Ebikolwa eby’okuziyiza mulimu okubeera ewala mu mubiri, okukozesa masiki ya ffeesi ey’omutindo ogwa waggulu, okuyingiza empewo emala mu bifo eby’omunda, n’okubeera mu kalantiini.[4][5][14] Eddagala erigema eriwezaako era likendeeza ku bulabe.[6] Obujjanjabi bungi buba bwa bubonero era buwagira.[7] Mu abo abateetaaga kuweebwa kitanda mu ddwaaliro, naye nga bali mu bulabe obw’amaanyi, nirmatrelvir/ritonavir, remdesivir, oba molnupiravir eyinza okukozesebwa.[8][7] Ku abo abeetaaga obujjanjabi bwa oxygen, dexamethasone ne remdesivir ziyinza okukozesebwa.[7] Ku abo abaali beetaaga okulabirira ennyo tocilizumab oba sarilumab eyinza okugattibwako.[7]

Ku bantu abo abafuna obubonero, nga 80% bawona nga tebeetaaga kujjanjabibwa mu ddwaaliro, 15% beetaaga obujjanjabi bwa oxygen, ate 5% beetaaga obujjanjabi obw’amaanyi.[4] Abantu abakadde n‟abo abalina ebizibu ebirala eby‟obulamu bali mu bulabe bwa maanyi.[4] Nga abasinga batereera oluvannyuma lwa wiiki ntono, abamu bakyagenda mu maaso n’okufuna ebizibu ebitali bimu ( long COVID ) okumala emyezi.[15] We bwazibidde nga 19 ogw'okubiri 2026 waakiri abalwadde 676 bali bakakasiddwa ekivuddeko abantu abasoba mu miliyooni 6.88 okufa. Omuwendo gwennyini ogw’abaafa gwali; wabula, nga zibalirirwamu kumpi obukadde 20 okutuuka nga December 31st 2021.[9] Omulwadde eyasooka okumanyibwa yazuulibwa mu kibuga Wuhan ekya China, mu December wa 2019 . Okuva olwo obulwadde buno bwasaasaana mu nsi yonna, ekiviiriddeko ssennyiga omukambwe okugenda mu maaso.[16]

Ebiwandiiko ebikozesebwa

[kyusa | kolera mu edit source]
  1. 1 2 3 4 "Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) – Symptoms". Centers for Disease Control and Prevention (in American English). 22 February 2021. Archived from the original on 30 January 2020. Retrieved 19 January 2022.
  2. 1 2 Ma, Q; Liu, J; Liu, Q; Kang, L; Liu, R; Jing, W; Wu, Y; Liu, M (1 December 2021). "Global Percentage of Asymptomatic SARS-CoV-2 Infections Among the Tested Population and Individuals With Confirmed COVID-19 Diagnosis: A Systematic Review and Meta-analysis". JAMA network open. 4 (12): e2137257. doi:10.1001/jamanetworkopen.2021.37257. PMID 34905008.
  3. "Coronavirus disease 2019 (COVID-19) - Complications | BMJ Best Practice US". bestpractice.bmj.com. Archived from the original on 19 January 2022. Retrieved 19 January 2022.
  4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 "Coronavirus disease (COVID-19)". www.who.int (in Lungereza). Archived from the original on 31 March 2020. Retrieved 19 January 2022.
  5. 1 2 "Quarantine & Isolation". Centers for Disease Control and Prevention (in American English). 9 January 2022. Archived from the original on 17 January 2022. Retrieved 19 January 2022.
  6. 1 2 "COVID-19 and Your Health". Centers for Disease Control and Prevention (in American English). 11 February 2020. Archived from the original on 28 December 2021. Retrieved 19 January 2022.
  7. 1 2 3 4 5 6 7 8 "Clinical Management Summary". COVID-19 Treatment Guidelines (in Lungereza). Archived from the original on 5 November 2021. Retrieved 19 January 2022.
  8. 1 2 Ibrahim, S; Siemieniuk, RAC; Oliveros, MJ; Islam, N; Díaz Martinez, JP; Izcovich, A; Qasim, A; Zhao, Y; Zaror, C; Yao, L; Wang, Y; Vandvik, PO; Roldan, Y; Rochwerg, B; Rada, G (29 May 2025). "Drug treatments for mild or moderate covid-19: systematic review and network meta-analysis". BMJ (Clinical research ed.). 389: e081165. doi:10.1136/bmj-2024-081165. PMID 40441732. {{cite journal}}: Check |pmid= value (help)
  9. 1 2 Wang, Haidong; Paulson, Katherine R; Pease, Spencer A; Watson, Stefanie; Comfort, Haley; Zheng, Peng; Aravkin, Aleksandr Y; Bisignano, Catherine; Barber, Ryan M; Alam, Tahiya; Fuller, John E; May, Erin A; Jones, Darwin Phan; Frisch, Meghan E; Abbafati, Cristiana (April 2022). "Estimating excess mortality due to the COVID-19 pandemic: a systematic analysis of COVID-19-related mortality, 2020–21". The Lancet. 399 (10334): 1513–1536. doi:10.1016/S0140-6736(21)02796-3.
  10. 1 2 "COVID-19 and Your Health". Centers for Disease Control and Prevention (in American English). 14 July 2021. Archived from the original on 3 April 2020. Retrieved 19 January 2022.
  11. 1 2 "Coronavirus disease (COVID-19): How is it transmitted?". World Health Organization (WHO). Archived from the original on 15 October 2020. Retrieved 6 December 2020.
  12. "Transmission of COVID-19". European Centre for Disease Prevention and Control. Archived from the original on 14 September 2020. Retrieved 6 December 2020.
  13. "Healthcare Workers". Centers for Disease Control and Prevention (in American English). 11 February 2020. Archived from the original on 6 June 2021. Retrieved 19 January 2022.
  14. "Effectiveness of public health measures in reducing the incidence of covid-19, SARS-CoV-2 transmission, and covid-19 mortality: systematic review and meta-analysis". BMJ (Clinical research ed.). 375: n2997. 3 December 2021. doi:10.1136/bmj.n2997. PMID 34862160.
  15. "COVID-19 and Your Health". Centers for Disease Control and Prevention (in American English). 11 February 2020. Archived from the original on 14 January 2022. Retrieved 19 January 2022.
  16. [Carl Zimmer Carl Zimmer]. {{cite news}}: Check |url= value (help); Missing or empty |title= (help)