Jump to content

Celestino Obua

Bisangiddwa ku Wikipedia
Celestino Obua
omuntu
Ekikulamusajja Kyusa
Ensi y’obutuuzeYuganda Kyusa
Erinnya eriweereddwaCelestino Kyusa
Yazaalibwa nga1959 Kyusa
Gy'azaalwaYuganda Kyusa
Ennimi z'amanyiLungereza Kyusa
Omulimuphysician, vice-chancellor, lecturer, researcher Kyusa
OmukozesaMbarara yunivasite, Uganda National Examinations Board Kyusa
GyeyasomeraSsettendekero wa Makerere, University of Dar es Salaam, Karolinska Institutet Kyusa
GyabeeraMbarara City Kyusa

Celestino Obua musawo wa Uganda, omukugu mu by'eddagala, omuddukanya eby'ensoma era omusomesa. Mu kiseera kino ye ssentebe w’ekitongole ekivunaanyizibwa ku bigezo mu ggwanga ekya Uganda National Examinations Board (UNEB). [1] Yaliko omumyuka wa Cansala wa Ssettendekero y'e Mbarara eya Ssaayansi ne Tekinologiya., era y'asikirwa Pauline Byakika mu Ogwekkumi 2024. [2] Yaweereza mu kifo ekyo okuva nga 24 Ogwekkumi 2014 okutuuka nga 24 Ogwekkumi 2024. [3] Nga tannakola ekyo, yaliko omumyuka w'omukulu w'essomero ly'ebyobulamu ne Ssaayansi e Makerere . [4]

Ebyafaayo bye

[kyusa | kolera mu edit source]

Yazaalibwa mu Uganda, nga mu mwaka gwa 1953.

Alina diguli y'ebyokutabula eddagala (MD), gye yafuna okuva mu Ssettendekero y’e Dar es Salaam . Alina ne diguli ey'okusatu mu bya Ssaayansi mu kutabula eddagala, gye yafuna okuva mu Ssettendekero w'emakerere, Ssettendekero ya gavumenti esinga obukadde era esinga obunene mu Uganda. Diguli ye ey’awamu ey'obukugu mu Bufirosoofa (PhD), n'eyebyeddagala, gye yafuna okuva mu Ssettendekero wa Karolinska, ng’akolagana ne Ssettendekero y'e Makerere, mu mwezi ogusooka 2009. [5]

Obumanyirivu mu mirimu

[kyusa | kolera mu edit source]

Obua yaweereza ng’omusomesa, omusomesa omukulu oluvannyuma ng’omuyambi wa pulofeesa w’eddagala mu Ssettendekero wa Makerere mu ssomero lya Ssaayansi w'Eby’obujjanjabi bw’ebiramu , ekitundu ku ssomero lya Makerere eryeby'obulamu. Era yaliko omumyuka w’omukulu w’essomero e Makerere, wansi wa Pulofeesa omukulu Nelson Ssewankambo. Nga 24 Ogwekkumi 2014, Obua yatuuzibwa ng’omumyuka wa Cansala wa y'e Mbarara eya Ssaayansi ne Tekinologiya, omusomesa owookubiri okuweereza mu kifo ekyo, oluvannyuma lwa Frederick Kayanja, eyaweereza okuva mu 1989 okutuuka mu 2014. [6]

Obuwandiisi mu by’ensoma

[kyusa | kolera mu edit source]

Ng’omusomi, Obua yeenyigira mu kunoonyereza okwafulumya mu bifo ebimanyiddwa mu nsi yonna n’ebitabo ebifulumira mu mawulire. Ebitabo by’afulumya mulimu Ebimera eby’Eddagala ebikozesebwa abasawo b’ekinnansi okujjanjaba akawuka ka siriimu n’embeera ezikwatagana nabyo mu Uganda. Ekiwandiiko kino kirimu eddagala ly’omuddo erikozesebwa mu kujjanjaba siriimu n’obulwadde bw'ekikaba n'ebikolo byalyo.[7] Okwejjanjaba n'eddagala eritta obuwuka mu maka: okwekenneenya okutegekeddwa n’okwekenneenya omugugu, ensonga ez’akabi n’ebivaamu mu nsi ezikyakula. Okwekenenya kuno kwakolebwa okuteekawo omugugu, ensonga ez’akabi n’ebiva mu kwejjanjaba eddagala eritta obuwuka mu nsi ezirina ssente entono n’eza wakati.[8] Ebikosa obutwa obw’amaanyi obw’ekirungo kya methanolic ekiva mu Fagara zanthoxyloides (Lam.) ekikuta ky'emirandira. Ekiwandiiko kino kyayogera ku butwa bw’ekimera ky’eddagala lya Fagara zanthoxyloides ekikozesebwa mu kujjanjaba omusujja.[9] Okupima okunywerera ku bujjanjabi bw’eddagala eriweweeza ku kawuka mu bifo ebitaliimu bikozesebwa: Obusobozi bw’okukung’aanya ebikwata ku bantu aba bulijjo ku bipimo ebikulu. Okunoonyereza kuno kwekenneenya obusobozi bw’okukung’aanya ebikwata ku bantu aba bulijjo okutuuka ku mutindo gw’okupima okunywerera nga bakozesa ebbago ly’ebiraga.[10] Ebiziyiza n‟abakwanaganya okugatta empeereza y‟obulamu bw‟omutwe mu bulamu obusookerwako: okwekenneenya okutegekeddwa. Okwekenenya kuno kwagatta obujulizi ku biziyiza n’abakwanaganya okugatta empeereza y’obulamu bw’obwongo mu PHC okuva mu biwandiiko ebiriwo.[11] Okusobozesa enkolagana ey’amaanyi nga tuyita mu diguli ez’awamu wakati w’amawanga agafuna ssente entono n’ez’ensimbi ennyingi olw’okutumbula obusobozi mu kunoonyereza ku by’obulamu mu nsi yonna: obumanyirivu okuva mu nkolagana y'ettendekero lya Karolinska/ ssettendekero wa Makerere .[12] Omulimu gw’ababuulirira bannaabwe mu kuwagira abalwadde okunywerera ku ART mu Ethiopia ne Uganda. Okunoonyereza kuno kwanoonyereza ku mirimu gy’ababuulirira bannaabwe n’omulimu gwabwe mu kuwagira abalwadde okunywerera ku bujjanjabi obuziyiza akawuka ka siriimu (ART) mu bifo ebitono eby’obugagga mu Ethiopia ne Uganda.[13] Obunene n’ebikwatagana n’obulwadde bwa Alzheimer n’obulwadde bw’okusannyalala obukwatagana nabyo mu byalo bya Uganda: okunoonyereza okusalako, okwesigamiziddwa ku bungi bw’abantu. Okunoonyereza kuno kwagenderera okubalirira obungi n’enkolagana y’obulwadde bwa Alzheimer n’obulwadde bw’okusannyalala obukwatagana nabyo mu byalo bya Uganda.[14] Enkola n'ebiteebereza okwejjanjaba mu Bukiikakkono bwa Uganda. Ekiwandiiko kino kyakebera obungi n’ebiteebereza eby’okwejjanjaba eddagala eritta obuwuka mu bukiikakkono bwa Uganda oluvannyuma lw’olutalo.[15] Obulabirizi bw’eddagala eritta obuwuka: Endowooza n’enkola z’abakola ku by’obulamu mu bifo by’ebyobulamu ebirondeddwa mu Uganda. Okunoonyereza kuno kwasalawo endowooza z’abakola ku by’obulamu mu AMS, enkola, n’ensonga ezikwatagana nabyo mu bifo by’ebyobulamu ebirondeddwa mu Uganda.[16] Ensonga eziraga entereka y'eddagala awaka mu Bukiikakkono bwa Uganda. Okunoonyereza kuno kwanoonyereza ku nsonga ezeereka okubeerawo n’okukozesa eddagala mu maka g’omu Bukiikakkono bwa Uganda.[17] Sublingual misoprostol ng'ettunka ne intramuscular oxytocin okuziyiza okuvaamu omusaayi oluvannyuma lw’okuzaala mu Uganda: Okugezesebwa okutali kwa wansi okwakolebwa mu ngeri ey’ekifuulannenge emirundi ebiri. Okunoonyereza kuno tekwassaawo njawulo nnene mu kigero kya PPH ey’amaanyi, obwetaavu bw’okuteekebwamu omusaayi, hemoglobin oluvannyuma lw’okuzaala, enkyukakyuka mu hemoglobin, oba okukozesa eddagala eddala erya uterotonics wakati w’ebibinja by’okunoonyereza.[18] Emirimu gy'eddagala erisaanyawo obuwuka obusirikitu nga kiva bimera bya Uganda ekikozesebwa okunywa.Okunoonyereza kuno kwanoonyereza ku mirimu gy’okulwanyisa obuwuka egy’ebimera 16 ebitera okukozesebwa ku buwuka obusirikitu obukwatagana n’endwadde z’amannyo (PD) n’okuvunda kw’amannyo (DC).[19] Ebiziyiza n'abakwanaganya okugatta empeereza y'obulamu bw'obwongo mu by'obulamu ebisookerwako. Okunoonyereza kuno okw’omutindo mu bajjanjabi abasookerwako mu Uganda nga bakozesa enkola ya COM-B kwanoonyereza ku biziyiza ebikwata ku mbeera n’abakwanaganya ebikosa abagaba obujjanjabi obusookerwako (PCPs) mu disitulikiti y’e Mbarara, Uganda okuwa engeri entuufu ey’okukola ku biziyiza ebyazuuliddwa okusobola okufuga ekikolwa kya PCPs okutuuka ku kugatta empeereza y’obujjanjabi bw’obwongo mu PHC.[20] Okukozesa eddagala eritta obuwuka mu ngeri ey’obuvunaanyizibwa: tukyaliwo? Ekiwandiiko kino kyassaawo nti tulina okukola ekitongole ky’ensi yonna eky’okulabirira eddagala eritta obuwuka obuyinza okuyunga kaweefube w’okufuna, okuyiiya n’okukuuma eddagala mu mawanga gonna okulaba ng’abantu bonna abalyetaaga bafuna eddagala eritta obuwuka erikola obulungi.[21] Ebirala mulimu Essential oils okuva mu bimera eby’eddagala ebiwunya obulungi mu Uganda: eddagala n’ebiziyiza okukula ku buwuka obuleeta endwadde z’omu kamwa,[22] Okwetta n'okugezaako okwetta mu balwadde abagenda mu bifo eby'obujjanjabi obusookerwako mu Uganda: Okuddamu okwetegereza ebiwandiiko by'abasawo,[23] Endowooza z’abantu ku bulwadde bw’okusannyalala mu bukiikaddyo bw’amaserengeta ga Uganda,[24] Amaloboozi ku kunywerera ku ART mu Ethiopia ne Uganda: ensonga ya kulonda oba kyangu si kya kulonda?[25] n'ebizibu by’enkola y’ebyobulamu mu kugatta empeereza y’obulamu bw’obwongo mu by’obulamu ebisookerwako mu byalo mu Uganda: endowooza z’abagaba obujjanjabi obusookerwako.[26]

Obua mufumbo taata alina abaana basatu.

Olukangagga lw’okusikira ng’omumyuka wa cansala wa Ssettendekero y’e Mbarara

[kyusa | kolera mu edit source]

Template:S-start Template:Succession box Template:S-end

Ebijuliziddwa

[kyusa | kolera mu edit source]
  1. "Mbarara University Vice Chancellor Is New UNEB Chairperson". The Independent (Uganda). 4 November 2023. Retrieved 8 January 2025.
  2. Rajab Mukombozi (5 August 2024). "Prof Byakika becomes Mbarara University's first female Vice Chancellor". Daily Monitor. Kampala, Uganda. Retrieved 8 January 2025.
  3. Moses Talemwa (31 August 2014). "Mbarara Gets New Vice Chancellor". The Observer (Uganda). Retrieved 25 October 2014.
  4. Amos Barya (20 October 2014). "Professor Kayanja To Handover As Vice Chancellor To Professor Celestino Obua". Mbarara University of Science and Technology. Archived from the original on 25 October 2014. Retrieved 25 October 2014.
  5. Michael Mubangizi (21 January 2009). "Meet Makerere's PhD Graduands". The Observer (Uganda). Retrieved 25 October 2014.
  6. Tumushabe, Alfred (24 October 2014). "Mbarara University Vice Chancellor Hands Over Office Today". Daily Monitor (Kampala). Archived from the original on 29 June 2017. Retrieved 25 October 2014.
  7. Lamorde, Mohammed; Tabuti, John R. S.; Obua, Celestino; Kukunda-Byobona, Collins; Lanyero, Hindam; Byakika-Kibwika, Pauline; Bbosa, Godfrey S.; Lubega, Aloysius; Ogwal-Okeng, Jasper; Ryan, Mairin; Waako, Paul J.; Merry, Concepta (2010-07-06). "Medicinal plants used by traditional medicine practitioners for the treatment of HIV/AIDS and related conditions in Uganda". Journal of Ethnopharmacology (in Lungereza). 130 (1): 43–53. doi:10.1016/j.jep.2010.04.004. hdl:2262/39981. ISSN 0378-8741. PMID 20451595.
  8. Ocan, Moses; Obuku, Ekwaro A.; Bwanga, Freddie; Akena, Dickens; Richard, Sennono; Ogwal-Okeng, Jasper; Obua, Celestino (2015-08-01). "Household antimicrobial self-medication: a systematic review and meta-analysis of the burden, risk factors and outcomes in developing countries". BMC Public Health (in Lungereza). 15 (1): 742. doi:10.1186/s12889-015-2109-3. ISSN 1471-2458. PMC 4522083. PMID 26231758.
  9. Ogwal-Okeng, Jasper W.; Obua, Celestino; Anokbonggo, William W. (2003). "Acute toxicity effects of the methanolic extract of Fagara zanthoxyloides (Lam.) root-bark". African Health Sciences (in Lungereza). 3 (3): 124–126. ISSN 1729-0503. PMC 2141606. PMID 14676717.
  10. Chalker, John C.; Andualem, Tenaw; Gitau, Lillian N.; Ntaganira, Joseph; Obua, Celestino; Tadeg, Hailu; Waako, Paul; Ross-Degnan, Dennis; INRUD-IAA (2010-02-19). "Measuring adherence to antiretroviral treatment in resource-poor settings: The feasibility of collecting routine data for key indicators". BMC Health Services Research. 10 (1): 43. doi:10.1186/1472-6963-10-43. ISSN 1472-6963. PMC 2836318. PMID 20170479.
  11. Wakida, Edith K.; Talib, Zohray M.; Akena, Dickens; Okello, Elialilia S.; Kinengyere, Alison; Mindra, Arnold; Obua, Celestino (2018-11-28). "Barriers and facilitators to the integration of mental health services into primary health care: a systematic review". Systematic Reviews. 7 (1): 211. doi:10.1186/s13643-018-0882-7. ISSN 2046-4053. PMC 6264616. PMID 30486900.
  12. Sewankambo, Nelson; Tumwine, James K.; Tomson, Göran; Obua, Celestino; Bwanga, Freddie; Waiswa, Peter; Katabira, Elly; Akuffo, Hannah; Persson, Kristina; Peterson, Stefan (2015-02-03). "Enabling Dynamic Partnerships through Joint Degrees between Low- and High-Income Countries for Capacity Development in Global Health Research: Experience from the Karolinska Institutet/Makerere University Partnership". PLOS Medicine (in Lungereza). 12 (2) e1001784. doi:10.1371/journal.pmed.1001784. ISSN 1549-1676. PMC 4315568. PMID 25646629.
  13. Gusdal, Annelie K.; Obua, Celestino; Andualem, Tenaw; Wahlström, Rolf; Chalker, John; Fochsen, Grethe; on behalf of the INRUD-IAA project (2011-06-01). "Peer counselors' role in supporting patients' adherence to ART in Ethiopia and Uganda". AIDS Care. 23 (6): 657–662. doi:10.1080/09540121.2010.532531. ISSN 0954-0121. PMID 21347887. S2CID 39769161.
  14. Mubangizi, Vincent; Maling, Samuel; Obua, Celestino; Tsai, Alexander C. (2020-02-10). "Prevalence and correlates of Alzheimer's disease and related dementias in rural Uganda: cross-sectional, population-based study". BMC Geriatrics (in Lungereza). 20 (1): 48. doi:10.1186/s12877-020-1461-z. ISSN 1471-2318. PMC 7011370. PMID 32041525.
  15. Ocan, Moses; Bwanga, Freddie; Bbosa, Godfrey S.; Bagenda, Danstan; Waako, Paul; Ogwal-Okeng, Jasper; Obua, Celestino (2014-03-21). "Patterns and Predictors of Self-Medication in Northern Uganda". PLOS ONE (in Lungereza). 9 (3) e92323. Bibcode:2014PLoSO...992323O. doi:10.1371/journal.pone.0092323. ISSN 1932-6203. PMC 3962384. PMID 24658124.
  16. Kimbowa, Isaac Magulu; Eriksen, Jaran; Nakafeero, Mary; Obua, Celestino; Lundborg, Cecilia Stålsby; Kalyango, Joan; Ocan, Moses (2022-02-03). "Antimicrobial stewardship: Attitudes and practices of healthcare providers in selected health facilities in Uganda". PLOS ONE (in Lungereza). 17 (2) e0262993. Bibcode:2022PLoSO..1762993K. doi:10.1371/journal.pone.0262993. ISSN 1932-6203. PMC 8812957. PMID 35113932.
  17. Ocan, Moses; Bbosa, Godfrey S.; Waako, Paul; Ogwal-Okeng, Jasper; Obua, Celestino (2014-06-26). "Factors predicting home storage of medicines in Northern Uganda". BMC Public Health (in Lungereza). 14 (1): 650. doi:10.1186/1471-2458-14-650. ISSN 1471-2458. PMC 4229978. PMID 24964746.
  18. Atukunda, Esther C.; Siedner, Mark J.; Obua, Celestino; Mugyenyi, Godfrey R.; Twagirumukiza, Marc; Agaba, Amon G. (2014-11-04). "Sublingual Misoprostol versus Intramuscular Oxytocin for Prevention of Postpartum Hemorrhage in Uganda: A Double-Blind Randomized Non-Inferiority Trial". PLOS Medicine (in Lungereza). 11 (11) e1001752. doi:10.1371/journal.pmed.1001752. ISSN 1549-1676. PMC 4219663. PMID 25369200.
  19. Ocheng, Francis; Bwanga, Freddie; Joloba, Moses; Borg-Karlson, Ann-Karin; Gustafsson, Anders; Obua, Celestino (2014-08-08). "Antibacterial activities of extracts from Ugandan medicinal plants used for oral care". Journal of Ethnopharmacology (in Lungereza). 155 (1): 852–855. doi:10.1016/j.jep.2014.06.027. ISSN 0378-8741. PMID 24945400.
  20. Wakida, Edith K.; Obua, Celestino; Rukundo, Godfrey Z.; Maling, Samuel; Talib, Zohray M.; Okello, Elialilia S. (2018-11-26). "Barriers and facilitators to the integration of mental health services into primary healthcare: a qualitative study among Ugandan primary care providers using the COM-B framework". BMC Health Services Research (in Lungereza). 18 (1): 890. doi:10.1186/s12913-018-3684-7. ISSN 1472-6963. PMC 6258411. PMID 30477492.
  21. Dyar, Oliver James; Obua, Celestino; Chandy, Sujith; Xiao, Yonghong; Stålsby Lundborg, Cecilia; Pulcini, Céline (2016-08-01). "Using antibiotics responsibly: are we there yet?". Future Microbiology. 11 (8): 1057–1071. doi:10.2217/fmb-2016-0041. ISSN 1746-0913. PMID 27501941.
  22. Ocheng, Francis; Bwanga, Freddie; Joloba, Moses; Softrata, Abier; Azeem, Muhammad; Pütsep, Katrin; Borg-Karlson, Anna-Karin; Obua, Celestino; Gustafsson, Anders (2015-06-10). "Essential Oils from Ugandan Aromatic Medicinal Plants: Chemical Composition and Growth Inhibitory Effects on Oral Pathogens". Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine (in Lungereza). 2015 e230832. doi:10.1155/2015/230832. ISSN 1741-427X. PMC 4478384. PMID 26170872.
  23. Kaggwa, Mark Mohan; Rukundo, Godfrey Zari; Wakida, Edith K; Maling, Samuel; Sserumaga, Baker Makaya; Atim, Letizia Maria; Obua, Celestino (2022-12-31). "Suicide and Suicide Attempts Among Patients Attending Primary Health Care Facilities in Uganda: A Medical Records Review". Risk Management and Healthcare Policy. 15: 703–711. doi:10.2147/RMHP.S358187. PMC 9034861. PMID 35469181.
  24. Owokuhaisa, Judith; Rukundo, Godfrey Zari; Wakida, Edith; Obua, Celestino; Buss, Stephanie S. (2020-04-15). "Community perceptions about dementia in southwestern Uganda". BMC Geriatrics. 20 (1): 135. doi:10.1186/s12877-020-01543-6. ISSN 1471-2318. PMC 7158106. PMID 32293301.
  25. Gusdal, Annelie K.; Obua, Celestino; Andualem, Tenaw; Wahlström, Rolf; Tomson, Göran; Peterson, Stefan; Ekström, Anna Mia; Thorson, Anna; Chalker, John; Fochsen, Grethe; on behalf of the INRUD-IAA project (2009-11-01). "Voices on adherence to ART in Ethiopia and Uganda: a matter of choice or simply not an option?". AIDS Care. 21 (11): 1381–1387. doi:10.1080/09540120902883119. ISSN 0954-0121. PMID 20024714. S2CID 26291015.
  26. Wakida, Edith K.; Okello, Elialilia S.; Rukundo, Godfrey Z.; Akena, Dickens; Alele, Paul E.; Talib, Zohray M.; Obua, Celestino (2019-03-22). "Health system constraints in integrating mental health services into primary healthcare in rural Uganda: perspectives of primary care providers". International Journal of Mental Health Systems. 13 (1): 16. doi:10.1186/s13033-019-0272-0. ISSN 1752-4458. PMC 6429816. PMID 30949234.

Ebiyungo eby’ebweru

[kyusa | kolera mu edit source]

Lua error: Invalid configuration file.