Cuthbert Joseph Obwangor
| Ekikula | musajja |
|---|---|
| Erinnya eriweereddwa | Cuthbert, Joseph |
| Yazaalibwa nga | 1 Gwakkuminogumu(Museenene) 1920 |
| Olunaku lwe yafa | 19 Gwakutaano(Muzigo) 2012 |
| Omulimu | munnabyabufuzi |
| Mmemba w’ekibiina ky’ebyobufuzi | Kenya African National Union |
Cuthbert Joseph Obwangor (1 Ogwekkuminogumu 1920 – 19 Ogwokutaano 2012) Munnayuganda eyali minisita era omubaka wa Paalamenti mu Uganda okumala ebbanga. Yali minisita era omusibe w’ebyobufuzi mu gavumenti ya Apollo Milton Obote oluvannyuma lw’okuwakanya Obote okwongezaayo obuyinza nga Obwangor akyali minisita.[1]
Obuto bwe
[kyusa | kolera mu edit source]Cuthbert Joseph Obwangor yazaalibwa ku kyalo Kiiya, mu Muluka gwa Omasia mu Disitulikiti y'e Katakwi, mu Buvanjuba bwa Uganda nga 1 Ogwekkuminoogumu 1920.[2] Ava lu lubu lwa Iteso.[3]
Emisomo gye
[kyusa | kolera mu edit source]Yasomera mu ssomero lya Ngora Catholic Church Primary School. Oluvannyuma ne yegatta Nyenga Seminary, oluvannyuma n'agenda mu Namilyango College okuva mu 1939 okutuuka mu 1941, City College Coventry n'essomero lya Railway Traffic School e Nairobi, Kenya okuva mu 1942 okutuuka mu 1946.[4]
Emirimu gye
[kyusa | kolera mu edit source]Bizinensi
[kyusa | kolera mu edit source]Oluvannyuma lw’okutikkirwa mu ssomero ly’ebidduka by’eggaali y’omukka erya Railway Traffic School, Obwangor yakolera e Kenya mu kitongole ky’eggaali y’omukka ekya East African Railways and Harbors Corporation nga tannadda mu Uganda mu 1951.[5] Yasooka kuyingira eby'obufuzi mu Kenya, bwe yali akolera Jomo Kenyatta n’olukiiko olufuzi olwa Kenya African National Union. Bwe yakomawo mu Ttundu ttundu lye Teso, yafuuka omusuubuzi omututumufu mu Magoro naddala mu katale k’e Magoro gye yazimba n’okuddukanya ekifo awalirwa emmere.[6]
Omulimu gw’ebyobufuzi
[kyusa | kolera mu edit source]Nga Uganda tennafuna Mefuga
[kyusa | kolera mu edit source]Mu 1952, Obwangor yayingira eby'obufuzi bya Uganda . Yalondebwa ku lukiiko lwa Disitulikiti y'e Teso era n'alondebwa okukiikirira Disitulikiti y'e Teso mu lukiiko lw'ababaka ba Paalamenti olwa Uganda Legislative Council olwasooka mu Paalamenti ya Uganda mu kiseera ky'obufuzi bw'amatwale ga Bungereza nga Uganda ye Uganda Ettwaale. Yali mmemba eyatandikawo ekibiina kya Uganda National Congress, ekibiina ky'ebyobufuzi ekyasooka mu mateeka mu Uganda ng'oluvannyuma kyafuulibwa Uganda People's Congress mu 1960.[7]
Gavumenti ya Obote
[kyusa | kolera mu edit source]Oluvannyuma lwa Uganda okufuna obwetwaze, olukiiko lw’ababaka ba Uganda olwa Uganda Ettwaale lwasatululwa ku Lwokubiri nga 9 Ogwomwenda 1962, ne lukyusibwa ku Lwokusatu nga 10 Ogwomwenda 1962 Paalamenti ya Uganda eyetongodde eya Republic of Uganda eyakafuna obwetwaze.[8] Obwangor yaddamu okukiikirira Teso mu Paalamenti ya Uganda. Enkaayana z’amawanga zaali zitiisa okubuna oluvannyuma lw’okwefuga kwa Uganda, era amawanga gaali gatuuma amannya ga bakabaka okulwanirira amawanga gaabwe, era Abateeso abaali tebalina kabaka mu buwangwa ne bagezaako okutuuma Obwangor erinnya lya Kabaka wa Teso, kyokka Obwangor n’agaana kubanga yali yeewaddeyo eri Uganda erimu amawanga amangi.[9]
Obwangor yali mmemba eyeewaddeyo mu kibiina kya Uganda People's Congress, ekibiina kya Pulezidenti Apollo Milton Obote ekyava mu kibiina ky'ebyobufuzi ekya Uganda National Congress nga tebannaba kwefuga. Obwangor yaweereza ng'omuwanika w'ekibiina kya Uganda People's Congress okuva ekibiina kino lwe kyatondebwawo mu 1960 okutuuka mu 1967, mu kiseera ekyo yalabirira ensimbi z'okuzimba ekizimbe kya Uganda House.
Ku mulembe gwa Apollo Milton Obote, Obwangor yaweereza mu bifo bya baminisita bingi ng’ekitundu ku kabineti ye. Apollo Milton Obote yadda mu bigere bya Benedicto Kiwanuka, Apollo Milton Obote yalonda Obwangor okubeera Minisita w’ensonga z’ebitundu, eyatwala obuvunaanyizibwa bwa Minisitule y’ensonga z’omunda okumala akaseera katono.[10] Felix Kenyi Onama naye asobola okwewozaako ku kifo kya Minisita w’ensonga z’omunda wakati wa 1962 ne 1964, anti yeyali Minisita w’emirimu n’abakozi. Omulimu ogwo gwatwala obumu ku buvunaanyizibwa obulala obwa Minisita w'ensonga z'omunda ng'okukulembera poliisi ya Uganda eyali emanyikiddwa nga Uganda National Police Force.[11] Obwangor ne Felix Kenyi Onama baasikirwa mu mirimu gyabwe mu 1964 Basil Kiiza Bataringaya, eyali alondeddwa okukulira Minisitule y'ensonga z'omunda eyali y'akatondebwawo, oluvannyuma n'etuumibwa Minisitule y'ensonga z'omunda. Bataringaya yakwata omulimu guno oluvannyuma lw’okukyusakyusa ebibiina n’ayingira gavumenti ya Obote.[12]
Oluvannyuma lw'okuva mu Minisitule y'ensonga z'omunda, Cuthbert Joseph Obwangor yafuuka Minisita w'ebyamateeka ne Ssemateeka mu 1964, ng'adda mu bigere bya Grace Ibingira.[13][14][15] Era yakwata omulimu gwa Minisita w’amayumba n’abakozi mu Gwokubiri 1966, n’aweereza mu kifo ekyo mu kiseera kye kimu n’okubeera Minisita w’ebyamateeka ne Ssemateeka wa Uganda. Yasigala nga Minisita w'ebyamateeka ne Ssemateeka era Minisita w'amayumba n'abakozi okutuusa mu Gwokutaano 1966, lwe yafuuka Minisita w'ebyobusuubuzi n'amakolero mu Uganda.
Okusibibwa
[kyusa | kolera mu edit source]Obwangor, eyali minisita w’ebyobusuubuzi n’amakolero mu Uganda mu kiseera ekyo, okuganja kwe kwali kutandise okusereba mu maaso ga Pulezidenti Apollo Milton Obote bwe yayogera ng’awagira okuziyiza obuyinza bwa pulezidenti mu Uganda,[16] nga bino wammanga byaggiddwa mu lupapula lwa Paalamenti ya Uganda n’okwogera kwe nga 11 Ogwomusanvu 1967: Oluvannyuma lw’obutakkaanya buno n’okusindikibwa emabega ku Apollo Milton Obote okutwala obuyinza obw’enjawulo, Obwangor yagobwa ku kifo kye nga Minisita w’ebyobusuubuzi n’amakolero mu Uganda. Nga 19 Ogwekkumineebiri 1969, waaliwo okugezaako okutta Apollo Milton Obote, ekyamuviirako n'okumulumya.[17] Okugezaako okutta abantu kigambibwa nti kwakulemberwa abantu babulijjo Abaganda.[18] Wadde nga kino kyaliwo, Obwangor wamu ne Benedicto Kiwanuka, Paul Ssemogerere, Mathias Ngobi n'abalala baakwatibwa, ku biragiro ebigambibwa nti byali bya Basil Kiiza Bataringaya ne Felix Kenyi Onama. Obwangor yakwatibwa mu maka ge e Soroti bwe yali ewuwe n’abaana be. Yatwalibwa mu kkomera ly'e Luzira erya Luzira Maximum Security Prison ng’abaamuyisa Mbale, era n’asibibwa mu kkomera ly’e Luzira Maximum Security Prison. Mu mboozi eyakafubo gye yawa mu 2012, Obwangor yalumiriza nti olw'okuba yali musibe wa byabufuzi, "tewali kuyisibwa bubi" bwe yali asibiddwa mu kkomera lya Luzira Maximum Security Prison.
Nga 2 Ogwokubiri 1971, Pulezidenti wa Uganda omuggya Idi Amin yayimbula Obwangor, wamu n'abasibe b’ebyobufuzi abalala mu Uganda.[19]
Omulimu gwe yakola oluvannyuma lw’okuyimbulwa
[kyusa | kolera mu edit source]Obwangor yaddamu okuyingira ekisaawe ky’ebyobufuzi oluvannyuma lw’okuyimbulwa, n’addamu okwegatta ku kibiina kya Uganda People’s Congress oluvannyuma lw’ekibiina okugoba Obwangor okumala akaseera oluvannyuma lw’omukulembeze w’ekibiina kya Uganda People’s Congress okusiba Obwangor. Mu 1982, Obwangor yakyusa n'ayingira ekibiina kya Democratic Party of Uganda. Mu 1984, Obwangor yatandikawo ekibiina kya Nationalist Liberal Party ng’ali wamu ne Tiberio Okeny Atwoma, Anthony Ochaya, ne Francis Bwengye.[20] Ekibiina kya Nationalist Liberalist Party kyali kibiina ekyayawukana okuva mu kibiina ekivuganya gavumenti ekyali kikulembera mu kiseera ekyo, Democratic Party of Uganda.[21] Ekibiina kya Nationalist Liberal Party kyatondebwawo nga kyanukula eyali akola nga Ssaabawandiisi w’ekibiina kya Democratic Party Tiberio Okeny Atwoma okusomooza Paul Kawanga Ssemogerere ku bukulembeze bw’ekibiina kya Democratic Party (Uganda) nga tasobola.[20]
Mu 1986, Obwangor yava mu kibiina kya Nationalist Liberal Party, n’ayingira ekibiina kya National Resistance Movement ekikulemberwa Pulezidenti wa Uganda, Yoweri Museveni. Yalondebwa Yoweri Museveni mu 1989 okuweereza nga mmemba w’akakiiko ka Ssemateeka wa Uganda akaali kakulemberwa Omulamuzi Benjamin Josses Odoki, akaaweebwa omulimu gw’okutereeza Ssemateeka wa Uganda.[22]
Mu 1997, Obwangor yava mu kibiina kya National Resistance Movement, n'addamu okwegatta ku kibiina kye eky'ebyobufuzi ekyasooka ekya Uganda People's Congress, wadde nga yabavaako oluvannyuma lw'emyaka ena ng'afuuka eyeetongodde mu by'obufuzi okutuusa lwe yafa, n'ategeeza mu mboozi eyakafubo gye yawa mu 2007 nti "ebyobufuzi biringa mpewo, otambula n'embeera n'ebbugumu ery'ekiseera ekyo".
Obwangor era yali yeewaddeyo okutumbula eby'enjigiriza eri abaavu mu Uganda. Wakati wa 1986 ne 1990 mu kiseera ky’obuyeekera bw’eggye lya Lord’s Resistance Army, bangi ku bantu abaali bafunye obuzibu baddukira mu kibuga Soroti ekyali kitebenkedde okusinga ku birala, ekibuga Obwangor mwe yazaalibwa. Kino kyaviirako Obwangor okuyambako okutandikawo essomero ly’abaana ababundabunda e Moru Apesur mu kibuga kye Soroti.[23]
Okufa kwe
[kyusa | kolera mu edit source]Obwangor yafa nga 18 ogwokutaano 2012 ku myaka 93 egy’obukulu. Yafiira mu maka ga muwala we, Angela Margaret Itinot, e Omodoi, Soroti, Uganda. Obwangor yaweebwa ekitiibwa ky'okuziikibwa gavumenti okunene okwafuuka ensonga z’ebyobufuzi. Bannakibiina kya Uganda People's Congress balwanagana n'aba National Resistance Movement mu kuziika e Katakwi ku ani alina okwogera, ng'aba National Resistance Movement bagamba nti ekibiina kya Uganda People's Congress kyalagajjalira Obwangor mu kiseera weyali abeetagira era n'olwekyo omubaka Olara Otunnu, omukulembeze w'ekibiina kya Uganda People's Congress, yandigaaniddwa okwogera, ekintu ekyavaamu okuyomba mu kuziika Otunnu lwe yakkirizibwa okwogerako mu kuziika.[24]
Ekitiibwa
[kyusa | kolera mu edit source]Obwangor House ku Teso College Aloet yatuumiddwa erinnya lino okussa ekitiibwa mu Cuthbert Joseph Obwangor.[25] Omukutu gw’essomero lino gugamba nti:
Obimukwatako eby'omunda
[kyusa | kolera mu edit source]Yazimba amaka ge, Alakara House ku luguudo oluyitibwa Obwangor Road Soroti, Uganda mu 1968. Yabeerangayo n’abaana be munaana ne mukyala we Anna Maria Abura.
Obwangor Mukatoliki.[26]
Ebijuliziddwa n’ebiwandiiko
[kyusa | kolera mu edit source]- ↑ Mubangizi, Michael (22 May 2012). "Feature: The life and times of Cuthbert Obwangor". The Observer. Archived from the original on 2019-04-20. Retrieved 20 April 2019.
- ↑ Who's Who in East Africa 1967–68 (First ed.). Nairobi: Marco Publishing Ltd, Nairobi. 1968. p. 238.
- ↑ Odongtho, Charles. "Museveni Mourns Former Minister Obwangor". Uganda Radio Network. Archived from the original on 2019-04-20. Retrieved 20 April 2019.
- ↑ Wilson, E. G. (1966). Who's Who in East Africa 1965 – 1966. Nairobi, Kenya: Marco Publishers (Africa) Limited. p. 390.
- ↑ Deutsche Afrika-Gesellschaft (1965). Afrikanische Köpfe 1962–1965. 27 Lieferungen, Bonn.
- ↑ Friis-Hansen, Esbern (12 July 2017). Decentralized Governance of Adaptation to Climate Change in Africa (in Lungereza). CABI. ISBN 9781786390769.
- ↑ Apter, D E (1961). The Political Kingdom in Uganda. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. p. 334.
- ↑ "History of Parliament". Parliament of the Republic of Uganda. 2016. Archived from the original on 21 April 2019. Retrieved 21 April 2019.
- ↑ Mwakikagile, Godfrey (February 2013). Uganda: A Nation in Transition : Post-colonial Analysis (in Lungereza). New Africa Press. ISBN 9789987160358.
- ↑ "Uganda's first cabinet ministers in 1962". Daily Monitor. 3 August 2012. Archived from the original on 8 April 2019. Retrieved 8 April 2019.
- ↑ Taylor, Sidney (1967). The New Africans: A Guide to the Contemporary History of Emergent Africa and Its Leaders (in Lungereza). Putnam.
- ↑ Seftel, Adam (1994). Uganda: the rise and fall of Idi Amin: from the pages of Drum (in Lungereza). Bailey's African Photo Archives Production. ISBN 9780958384667. Archived from the original on 12 January 2019.
- ↑ Bulletin (in Lungereza). International Commission of Jurists. 1964.
- ↑ The Constitution of Uganda, 15th April, 1966 (in Lungereza). Govt. printer (Uganda). 1966.
- ↑ Official Report (in Lungereza). 1965.
- ↑ Kasfir, Nelson (1967). "The 1967 Uganda Constituent Assembly Debate". Transition (33): 52–56. doi:10.2307/2934118. ISSN 0041-1191. JSTOR 2934118.
- ↑ First, Ruth (1971). "Uganda: The Latest coup d'état in Africa". The World Today. 27 (3): 131–138. ISSN 0043-9134. JSTOR 40394478.
- ↑ Mohr, Charles (27 January 1971). "Leader Feared Military Coup in Kampala for Months". The New York Times. ISSN 0362-4331. Retrieved 22 April 2019.
- ↑ "Uganda's New Ruler Releases 55 Political Prisoners". The New York Times. 29 January 1971. ISSN 0362-4331. Retrieved 22 April 2019.
- 1 2 Aber, Patience; Langalanga, Tony (14 October 2012). "Uganda: Veteran Democratic Party VP Dies, Aged 87". New Vision. Retrieved 26 November 2018.
- ↑ Bute, Evangeline; Harmer, H. J. P. (2016). The Black Handbook: The People, History and Politics of Africa and the African Diaspora. Bloomsbury Publishing. p. 272. ISBN 9781474292870.
- ↑ Cullimore, Charles (1994). "Uganda: The Making of a Constitution". The Journal of Modern African Studies. 32 (4): 707–711. doi:10.1017/S0022278X00015949. ISSN 0022-278X. JSTOR 161573. S2CID 154815713.
- ↑ Otim, Richard; Otage, Stephen (21 April 2012). "Obwangor: The Teso Icon dies". The Daily Monitor. Archived from the original on 22 April 2019. Retrieved 20 April 2019.
- ↑ Emwamu, Simon Peter; Otim, Richard (6 January 2012). "Opposition, NRM clash at Obwangor's funeral rites". Daily Monitor. Archived from the original on 22 April 2019. Retrieved 21 April 2019.
- ↑ "Teso College Aloet: Our Campus Infrastructure". Teso College Aloet. Archived from the original on 22 April 2019. Retrieved 22 April 2019.
- ↑ Otim, Richard; Naulele, Simon (13 October 2005). "Uganda: Teso Mourns 'Father of Nation'". All Africa. New Vision. Retrieved 16 April 2019.