Jump to content

Ebyafaayo bya Buganda

Bisangiddwa ku Wikipedia
Bbendera ya Buganda

Ebyafaayo bya Buganda bye by'obwakabaka bwa Buganda obw'Abaganda, obwakabaka obusinga obunene mu bwakabaka obw'ennono mu Uganda ey'ennaku zino. Muwawa etegeeza ettaka eryaliwo nga Kabaka Kintu tannaba kugatta bika, ekyaviirako okutondebwawo kw’Obwakabaka bwa Buganda, nga lino lye linnya ery’omulembe guno erituumibwa ekitundu n’abantu baakyo.

Buganda nga tannafugibwa b'amatwale

[kyusa | kolera mu edit source]
Buganda yafuga bulungi ennyanja Nnalubaale nga ekozesa ebibinja by'amaato g'olutalo okuva mu myaka gya 1840 [ 1 ].

 Eby'obufuzi ku ddaala essaamusamu eby'ennono byakolebwa mu Bukiikakkono bw'essaza ly'e Busiro amasabo amangi gye gaazimbibwa era byagenda bikyusibwa okutuuka n'ekyasa kino. Kiteeberezebwa nti gavumenti ya Buganda ya dda nnyo okusinga bwe yali erowoozebwako emabegako. Buganda yatandika ng’Obwakabaka obutono mu bukiikakkono bw’ennyanja Nnalubaale mu kitundu kati ekiyitibwa essaza ly'e Busiro. [1] Obwesimbwa bwa Kabaka waabwe, bw'alaga Abaganda ng'eggwanga erisinga okussa ekitiibwa mu buwangwa babwe mu nsi yonna.Page Template:Quote box/styles.css has no content.Buganda yakula mangu mu buyinza mu kyasa eky’ekkumi n’omunaana n’ekkumi n’omwenda n’efuuka Obwakabaka obufuga mu kitundu kino. Buganda yatandika okugaziwa mu myaka gya 1840, era n'ekozesa ebibinja by'amaato g'olutalo okuteekawo "ekika ky'obukulu bw'obwakabaka" ku nnyanja Nnalubaale n'ebitundu ebiriraanyewo. Nga bafuga abantu abanafu olw'abakozi aba layisi, Buganda yakula n'efuuka "Obwakabaka obugazi" ey'amaanyi. [ 1[2] ] Enkolagana ey’obutereevu eyasooka n’Abazungu yatandikibwawo mu 1862, abavumbuzi b’e Bungereza John Hanning Speke ne Kapiteeni Sir Richard Francis Burton bwe baayingira mu Buganda era okusinziira ku lipoota zaabwe, obwakabaka bwali butegekeddwa nnyo. [3]

[4]

Muteesa I owa Buganda, eyali akyaliddwa abavumbuzi, nga John Hanning Speke, James Augustus Grant ne Henry Morton Stanley, yayita ekibiina ky’Abaminsani b’Ekkanisa mu Buganda. Omu ku baminsani okuva mu kibiina ky'abaminsani b'ekkanisa yali Alexander Murdoch Mackay. Muteesa I teyakyusako ddiini, wadde nga baamugezaako emirundi mingi. Mu 1884, Muteesa yafa era mutabani we Mwanga II n’atwala obuyinza. Ebisinga ebimanyiddwa ku Muteesa biva mu nsonda ezisookerwako okuva mu banoonyereza ba Kiganda ab’enjawulo n’abamu ku bavumbuzi ab’ebweru naddala John Hanning Speke, n’ekibiina ky’Abaminsani b’Ekkanisa. [5] Mwanga yasuulibwa emirundi mingi, kyokka n’azzibwa mu ntebe. Mwanga yakola endagaano ne Captain Lord Lugard mu 1892, n’awa Buganda ekifo ky’obukuumi wansi w’obuyinza bwa kkampuni ya British East Africa Company . Abangereza baalaba ekitundu kino ng’ekintu eky’omuwendo. [6]

Muteesa I yali Kabaka okuva mu Ogwekkumi 1856 okutuusa lwe yafa mu 1884.

Obufuzi bw’Abaganda mu Uganda mu kyasa eky’amakumi kya 20 bulaga enkosa y’enkulaakulana mu kyasa eky’ekkumi n’omunaana n’eky’ekkumi n’omwenda. [7] Omuddirirwa gwa Kabakas gwakung’aanya amaanyi g’amagye n’ebyobufuzi nga batta abaali bavuganya ku ntebe, ne baggyawo ebifo eby’obuyinza eby’obusika, n’okusaba emisolo egy’amaanyi okuva mu bantu be baali bafuga. [7] Amagye g'Abaganda nago gaawamba ettaka eryali liri mu mikono gya Bunyoro, Obwakabaka obuliraanyewo mu maserengeta. [7] Emisingi gy’obuwangwa bw'Abaganda era gyalemesa okutandikawo ekika ky’Obwakabaka nga bagabanya abaana ba Kabaka mu kika kya nnyaabwe. [7] Mu kiseera kye kimu, enkola eno yasobozesa Kabaka okufumbirwa mu kika kyonna mu kibiina. [7]

Omu ku bawabuzi ba Kabaka abasinga amaanyi abaalondebwa yali Katikkiro, eyali avunaanyizibwa ku nkola y’okuddukanya emirimu n’ekiramuzi mu bwakabaka – mu butuufu ng’aweereza nga ssaabaminisita era omulamuzi omukulu. Katikkiro ne baminisita abalala ab’amaanyi baakola ekibiina eky’omunda eky’abawabuzi abaali basobola okuyita abaami ab’omutendera ogwa wansi n’abawabuzi abalala abaalondebwa okuteesa ku nsonga z’enkola. [7] Ekyasa eky'ekkumi n'omwenda we kyaggweerako, Kabaka yali akyusizza abakulu b'ebika bingi n'assaamu abakungu abaalondebwa era nga yeewozaako ku kitiibwa kya "omutwe gw'ebika byonna". [7]

Ensengeka y’obufuzi bw’Abaganda mu ngeri ey’ekikugu yasikiriza nnyo abakungu b’e Bungereza, naye abakulembeze b’ebyobufuzi mu Bunyoro ku muliraano tebakkiriza bakungu ba Bungereza abaatuukanga n’abawerekera Baganda. Buganda yafuuka ekifo ekikulu mu bukuumi obupya, era Baganda bangi basobola okweyambisa emikisa egyaweebwa amasomero ne bizinensi mu kitundu kyabwe. [7] Abakozi ba gavumenti mu Baganda nabo baayambako okuddukanya amawanga amalala, era ebyafaayo bya Uganda ebyasooka byawandiikibwa okusinziira ku ndowooza y’Abaganda n’abakungu b’amatwale abaamanyiira okukolagana nabo. [7] Buganda bwe yafuna obwetwaze mu 1962, yali etuuse ku mutindo gw’obulamu ogw’oku ntikko era ng’esinga okusoma n’okuwandiika mu ggwanga. [7]

Eby'obufuzi by'obuyinza nga Uganda tennafuna bwetwaze

[kyusa | kolera mu edit source]
Ekibiina ky'Abaganda eky'olutalo nga kirina emmundu.

Essuubi ly'okulonda mu kwetegekera okwefuga lyavaako ebibiina by'obufuzi ebipya okweyongera mu bwangu . [8] Enkulaakulana eno yatiisa abakulembeze b’abakuumi abakadde munda mu Bwakabaka bwa Uganda, kubanga baakiraba nti ekifo ekikulu eky’obuyinza kyandibadde ku mutendera gw’eggwanga. [8] Ensigo eyakuma omuliro mu bantu okuwakanya ennongoosereza za Gavana Sir Andrew Cohen mu ngeri ey’amaanyi kwe kwogera okwaliwo mu 1953 mu kibuga London omuwandiisi w’eggwanga ow’amatwale mwe yayogera ku ky’okugatta ebitundu ebisatu eby’obuvanjuba bwa Afrika ( Kenya, Uganda ne Tanganyika ), okufaananako n’okwo okwatandikibwawo mu masekkati ga Afrika. [8]

Bannayuganda bangi baali bamanyi ekibiina kya Central African Federation of Rhodesia and Nyasaland (oluvannyuma Zimbabwe, Zambia, ne Malawi ) n’okufugibwa kwayo eby’abazungu abasenze. Bannayuganda baali batya nnyo essuubi ly’ekibiina ky’obuvanjuba bwa Afrika ekifugibwa abazungu abasenze mu Kenya, mu kiseera ekyo ekyali wakati mu kwegugunga okwakaawa okwa Mau Mau . [8] Baali bawakanya nnyo ekiteeso ekifaananako bwe kityo ekyaweebwa akakiiko k'abavubuka aka Hilton aka 1930 . [8] Obwesige mu Cohen bwabula nga Gavana yeetegekera okukubiriza Buganda okukimanya nti ekifo kyayo eky’enjawulo kyandibadde kisaddaakibwa olw’obulungi bw’eggwanga-eggwanga eppya era ennene. [8]

Bakabaka ba Uganda mu 1960; Mutesa II owa Buganda ali mu ky'okubiri okuva ku ddyo.

Kabaka Mutesa II owa Buganda, eyakazibwako erya "Kabaka Freddie", eyali atunuuliddwa abantu be baamutwala ng'abatafaayo ku bulungi bwabwe, kati yagaana okukolagana n'enteekateeka ya Cohen ey'okussaawo Buganda ey'omuggundu. Mu kifo ky’ekyo, yasaba Buganda eyawulwe ku bukuumi obulala bukyusibwe mu buyinza bwa ofiisi y’ensonga z’ebweru . [8] Cohen kye yaddamu ekizibu kino kwe kugoba kabaka mu buwanganguse obweyagaza e London. [8] Okukaka okugenda kwe kwafuula kabaka omujulizi ow’amangu mu maaso g’Abaganda, okwekutula kwabwe okukweke n’okulwanyisa obufuzi bw’amatwale kwe kwaleetawo omuyaga ogw’okwekalakaasa. [8] Ekikolwa kya Cohen kyali kizze emabega, era nga mu Baganda teyasobola kusanga muntu yenna eyeetegese oba asobola okukunga obuwagizi eri enkwe ze. [8] Oluvannyuma lw’emyaka ebiri egy’okunyiiza egy’obulabe n’okulemesa Ganda obutasalako, Cohen yawalirizibwa okuzza Kabaka Freddie mu ntebe. [8]

Enteeseganya ezaaviirako kabaka okuddayo zaavaamu ebifaananako n’enteeseganya ezaakolebwa Kaminsona Johnston mu 1900; wadde nga zaali zirabika nga zimatiza Abangereza, zaali buwanguzi bwa maanyi eri Baganda. Cohen yakakasa endagaano ya kabaka obutawakanya bwetwaze mu nkola ya Uganda ennene. [8] Teyakoma ku kuzzibwawo kabaka mu kuddamu, wabula omulundi ogwasooka okuva mu 1889, kabaka yaweebwa obuyinza okulonda n’okugoba abaami be (abakungu ba gavumenti ya Buganda) mu kifo ky’okukola nga ffiga yokka nga bwe batambuza emirimu gya gavumenti. [8]

Obuyinza bwa kabaka obupya bwabikkibwa mu kubuzaabuza nti ajja kuba "Bwakabaka wa ssemateeka" yekka, so nga mu butuufu yali muzannyi akulembedde mu kusalawo engeri Uganda gy'egenda okufugibwamu. Ekibinja ekipya ekya Baganda nga beeyita "Mikwano gya Kabaka" kyakungaanira okwewozaako kabaka. [8] Baali bakuumaddembe, nga beesigwa nnyo eri Buganda ng’obwakabaka, era nga beetegefu okusanyusa essuubi ly’okwetaba mu Uganda eyetongodde singa eba ekulemberwa kabaka. [8] Bannabyabufuzi ba Baganda abaali tebalina kwolesebwa kuno oba abaali bawakanya "Mikwano gya Kabaka" beesanga nga bamanyiddwa nga "Abalabe ba Kabaka," ekitegeeza okugobwa mu by'obufuzi n'embeera z'abantu. [8]

Abasinga okugyako enfuga eno be Baganda b’Abakatuliki aba Roman Catholic abaali bakoze ekibiina kyabwe ekya Democratic Party (DP), nga bakulemberwa Benedicto Kiwanuka . Abakatoliki bangi baali bawulidde nga baggyiddwa mu kitongole ekyali kifugibwa Abapolotesitante mu Buganda okuva emmundu ya Frederick Lugard eya Maxim lwe yakyusa embeera mu 1892. [8] Kabaka yalina okuba Omupolotesitante, era n’ateekebwa mu mukolo gw’okutuuza ku ntebe nga gukoppa ogwa bakabaka b’e Bungereza (abateekebwamu ssente Ssaabalabirizi w’Ekkanisa ya Bungereza ow’e Canterbury ) ebyaliwo mu kkanisa enkulu ey’Abapolotesitante. [8] Eddiini n’ebyobufuzi byali tebyawukana kyenkanyi mu bwakabaka obulala mu Uganda yonna. [8] DP yalina Abakatoliki nga kwotadde n’abagoberezi abalala era osanga ye yali esinga okutegekebwa mu bibiina byonna ebyetegekera okulonda. [8] Yalina ebyuma ebikuba ebitabo n’okuwagirwa olupapula lw’amawulire olwali lumanyiddwa ennyo, Munno, olwafulumizibwa mu buminsani bwa St. Mary’s Kisubi. [8]

Mu Uganda mu bitundu ebirala, okujjawo kwa kabaka ng'amaanyi g'eby'obufuzi kwaleetawo obukyayi obw'amangu. Ebibiina by'ebyobufuzi n'ebibiina by'abantu eby'omu kitundu byalimu enjawukana n'okuvuganya, naye baalina ekizibu kimu: baali bamalirivu obutassibwamu buyinza bwa Buganda.[8] Mu 1960 omukulembeze w'ebyobufuzi okuva e Lango, Milton Obote, yatandikawo ekibiina ekipya, Uganda People's Congress (UPC), ng'ekibinja ky'abo bonna abatali ba DP ab'ekikatuliki abaali bawakanya obufuzi bwa Buganda.[8]

Emitendera Cohen gye yali atandise okuleeta obwetwaze bw’eggwanga lya Uganda eriri obumu gyali givuddeko enjawukana wakati w’ebiwayi okuva mu Buganda n’ebyo ebiwakanya okugifuga. Omuwendo gwa Buganda mu 1959 gwali obukadde 2, ku bukadde bwa Uganda 6. [8] Ne bwe tusasula abantu abangi abatali Baganda mu Buganda, waaliwo abantu abatakka wansi wa bukadde 1 abaali babanja obwesigwa eri kabaka – bangi nnyo okubuusibwa amaaso oba okusuulibwa ebbali, naye nga batono nnyo okufuga eggwanga okutwaliza awamu. [8] Mu Ttabamiruka w’e London mu 1960, kyali kyeyoleka bulungi nti obwetwaze bwa Buganda ne gavumenti ey’obumu ey’amaanyi tebikwatagana, naye tewali kukkaanya kwavaayo, era okusalawo ku ngeri ya gavumenti ne kwongerwayo. [8] Abangereza baalangirira nti okulonda kwali kugenda kubeerawo mu March 1961 ku "gavumenti ey'obuvunaanyizibwa," omutendera oguddako okutuuka ku ogusembayo ogw'okuteekateeka nga tebannaba kuwa bwetwaze mu butongole. [8] Kyalowoozebwa nti abo abawangudde akalulu bandifunye obumanyirivu obw’omuwendo mu ofiisi, ne kibateekateeka ku buvunaanyizibwa obuyinza okubaawo obw’okufuga oluvannyuma lw’okwefuga. [8]

Mu Buganda "Mikwano gya Kabaka" baazira okulonda okugoba ddala kubanga okugezaako kwabwe okulaba nga bafuna ebisuubizo by'okwefuga mu biseera eby'omu maaso kwali kugaaniddwa. N’ekyavaamu, abalonzi bwe baagenda mu kulonda mu Uganda yonna okulonda abakiise kinaana mu babiri mu lukiiko lw’eggwanga olukulu, mu Buganda abawagizi ba DP aba Roman Catholic bokka be baaguma okunyigirizibwa okw’amaanyi mu lujjudde ne balonda, ne bawamba ebifo amakumi abiri ku Buganda abiri mu kimu ebyaweebwa. [8] Embeera eno ey’ekikugu yawa DP ebifo ebisinga obungi, wadde nga yalina obululu obutono 416,000 mu ggwanga lyonna okusinziira ku UPC 495,000. [8] Benedicto Kiwanuka yafuuka katikkiro wa Uganda omuggya. [8]

Olw’okukankana olw’ebyava mu kulonda, abeeyawula mu Baganda, abaatandikawo ekibiina ky’ebyobufuzi ekiyitibwa Kabaka Yekka, bafunye ebirowoozo eby’okubiri ku magezi g’okugoba okulonda kwabwe. Basanyukidde mangu ebiteeso by’akakiiko ka Bungereza akaateekateeka enkola ya gavumenti eya federo mu biseera eby’omu maaso. [8] Okusinziira ku biteeso bino, Buganda yandifunye ekigero ky’obwetwaze obw’omunda singa yeetaba mu bujjuvu mu gavumenti y’eggwanga. [8] Ku ludda lwayo, UPC yali yeeraliikirira kyenkanyi okugoba abavuganya nabo mu DP mu gavumenti nga tebannasimba amakanda. [8] [8] Kabaka era yasuubizibwa ekifo ekisinga okuba eky’emikolo eky’omukulembeze w’eggwanga lya Uganda, nga kino kyali kya mugaso nnyo mu kabonero eri Baganda. [8]

Obufumbo buno obw’obulungi wakati wa UPC ne KY bwafuula okuwangulwa kw’enfuga ya DP ey’ekiseera okuteewalika. Oluvanyuma lw'okulonda okwasembayo okwaliwo mu April 1962 okwakulembera okwefuga, palamenti y'eggwanga lya Uganda yalimu ababaka ba UPC amakumi ana mu basatu, ababaka ba KY abiri mu bana, n'ababaka ba DP abiri mu bana. [8] Omukago omupya ogwa UPC ne KY gwakulembera Uganda okwefuga mu October 1962, nga Obote ye ssaabaminisita ate kabaka ye mukulembeze w’eggwanga. [8]

Oluvannyuma lw’okwefuga

[kyusa | kolera mu edit source]

Uganda yafuna obwetwaze nga 9 Ogwekkumi 1962 nga Kabaka wa Buganda, Sir Edward Mutesa II, ye pulezidenti waayo eyasooka . Kyokka obwakabaka bwa Buganda n’obwetwaze bwayo bungi bwasazibwamu, awamu n’obwakabaka bwa Uganda obulala obuna.

Mu kiseera kino, enkaayana z’obwakabaka ze zaali ensonga esinga obukulu mu byobufuzi bya Uganda. [9] Wadde nga waaliwo obwakabaka buna, ekibuuzo ekituufu kyali nti gavumenti eya wakati yalina okuba n’obuyinza ku Buganda. [9] Amaanyi ga kabaka ng'akabonero akagatta Baganda geeyoleka oluvannyuma lw'okugobwa mu ggwanga gavumenti y'obukuumi mu 1953. [9] Enteeseganya z'okwefuga bwe zaateeka mu matigga okwefuga kwa Buganda, abakulu abakulembeddemu ne bategeka ekibiina ky'ebyobufuzi okukuuma kabaka. [9] Ensonga eno yayanjulwa bulungi ng’ekibuuzo ky’okuwangaala kw’Abaganda ng’eggwanga eryetongodde kubanga ekifo kya kabaka kyali kibadde kikulu nnyo mu buwangwa bwa Buganda nga tannafugibwa matwale. [9] Ku musingi ogwo, okulwanirira obwakabaka bwasikiriza obuwagizi obw’ekitalo mu kulonda kwa gavumenti ya Buganda ez’ebitundu, okwategekebwa nga banaatera okufuna obwetwaze. [9] Okuwakanya kabaka mu Buganda mu kiseera ekyo kyandibadde kitegeeza kwetta mu by'obufuzi. [9]

Mu 1967, ssaabaminisita Apollo Milton Obote yakyusa ssemateeka wa 1966 n’afuula essaza lino repubulika . [10] Nga 24 May 1966 eggye lya Uganda erya federo lyalumba ekibangirizi ky'obwakabaka oba Lubiri e Mmengo . [11] Mu kiseera ekyo, pulezidenti wa Uganda eyasooka era kabaka wa Buganda Kabaka Muteesa II yadduka mu lubiri lwe e Mengo wakati mu nkuba eyatonnya. Ng’ali n’abawerekera be, baddukira e Burundi oluvannyuma ne balinnya ennyonyi ne bagenda e Bungereza, gye yatuuka n’afiirawo. [12] Amagye ga Uganda gaafuula olubiri lwa kabaka okuba bbaalakisi zaabwe ate ekizimbe kya palamenti ya Buganda ne kifuula ekitebe kyabwe. Kyabanga kizibu okumanya Baganda bameka abaagenda mu maaso n’okuwagira obwakabaka n’engeri gye baali babuwuliramu nnyo kubanga tewali yali asobola kulaga buwagizi mu lwatu. [9]

Mu 1986, ekibiina kya National Resistance Movement (NRM) ekyakulemberwa Yoweri Museveni, kyanditwalidde obuyinza mu Uganda. Nga balwanyisa olutalo lw’abayeekera ku Obote, abakulembeze ba NRM tebaasobola kukakasa nti Baganda bajja kukkiriza gavumenti yaabwe oba Pulogulaamu yaabwe ey’Ensonga Ekkumi. NRA yalina endowooza bbiri mu kwanukula ensonga eno. [9] Ku ludda olumu, okutuusa omwaka gwagwo ogusembayo, obuyeekera ku gavumenti ya Obote bwali bukoleddwa mu Buganda yonna, nga buzingiramu abalwanyi ba Baganda bangi, era nga bwesigamye nnyo ku kwetamwa Baganda abasinga kwe baali bawulira eri Obote ne UPC. [9]

Obutakkaanya bwabalukawo nga wayise emyezi mitono nga NRM etwala obuyinza mu 1986, abakulu ba buli kika mu Buganda bwe baategeka kaweefube w’olukale okuzzaawo obwakabaka, okuzzaawo ekizimbe kya palamenti ya Buganda (NRA kye yali egenda mu maaso n’okukozesa ng’ekitebe ky’amagye), n’okukkiriza Mutebi okudda mu Uganda. Mu mwezi ogwaddako, gavumenti yalwana okuddamu okufuna enteekateeka y’ebyobufuzi okuva mu bakulu b’ebika. [9] Okusooka, mu July 1986 ssaabaminisita, Samson Kisekka – Omuganda – yagamba abantu mu lukungaana olw'olukale mu Buganda okukomya "emboozi eno ey'obusirusiru". [9]

Awatali kunnyonnyola, gavumenti yalagira mu ngeri ey’ekikangabwa okusazaamu ebikujjuko okutuuza omusika w’obwakabaka obulala oluvannyuma lwa wiiki emu. Wadde kyali kityo, empapula z’amawulire zaategeeza nti abakadde b’ebika bya Buganda baali basaba okuddizibwa Mutebi. [9] Olwo kabineti n’efulumya ekiwandiiko ng’ekkiriza amaanyi g’abantu bonna kyokka ng’ekkaatiriza nti ekibuuzo ky’okuzzaawo bakabaka kiri eri olukiiko lwa Ssemateeka olugenda okubaawo so si mu buyinza bwa gavumenti ey’ekiseera. [9] Olwo nga wayise wiiki ssatu, NRM n’efulumya ekiwandiiko kyayo ekyali kiwandiikiddwa n’obwegendereza ng’eyita abawagizi b’okuzzaawo emikisa “abatali bamativu abakozesa emikisa abeeyita abawagira obwakabaka” n’okutiisatiisa okukola ku muntu yenna agenda mu maaso n’okugugumbula ku nsonga eno. [9]

Mu kiseera kye kimu, pulezidenti yakkiriza okusisinkana abakadde b’ebika, wadde ng’ekyo kyawa enkaayana zino amaanyi mu lujjudde. Olwo, mu ngeri eyeewuunyisa, pulezidenti yamatiza Mutebi okudda eka mu nkukutu mu makkati ga August 1986, ng’ayanjula abakadde b’ekika fait accompli. [9] Nga wayise ennaku kkumi, gavumenti yakwata Baganda abawerako, be yalumiriza nti baalina olukwe lw’okugoba gavumenti n’okuzzaawo kabaka. [9] [9] Ensonga y’obwakabaka yali eyolekedde okuddamu okuvaayo n’amaanyi ag’enkanankana n’ebivaamu ebitategeerekeka ng’ebbago ly’okukola ssemateeka omupya lyayanjuddwa okuteesebwako mu lujjudde. [9]

Obwakabaka bwasembayo okuzzibwawo mu 1993, nga mutabani wa Mutesa II, Ronald Muwenda Mutebi II ye Kabaka waabwo. Buganda kati Bwakabaka bwa ssemateeka, nga palamenti eyitibwa Lukiiko etuula mu bizimbe bya palamenti eyitibwa Bulange . Lukiiko erina saajenti, sipiika n’ebifo eby’ekiseera eby’obwakabaka, abaami b’amasaza 18, baminisita ba kabineti, abakulu b’ebika 52, abagenyi abayitiddwa ne galagi. Kabaka agenda mu ntuula bbiri zokka mu mwaka gumu; okusooka ng’aggulawo olutuula olusooka mu mwaka ate ekyokubiri, ng’aggalawo olutuula olusembayo mu mwaka.

  1. Isichei, Elizabeth (13 April 1997). A History of African Societies to 1870. Cambridge University Press. p. 136. ISBN 978-0-521-45599-2.
  2. https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_Buganda
  3. Sagan, Eli (1985). At the Dawn of Tyranny: The Origins of Individualism, Political Oppression, and the State. NYC, USA: Vintage Books/Random House. pp. 3-56. ISBN 0-394-74670-8.
  4. Wrigley, C. C. (1974). "The Kinglists of Buganda". History in Africa. 1: 134. doi:10.2307/3171765. JSTOR 3171765.
  5. Mackay, A.M. Pioneer Missionary in Uganda
  6. Perham, M. The Diaries of Lord Lugard: East Africa 1889–1892, vols 1–3, (Evanston: Northwestern University Press, 1959).
  7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 https://www.google.com/search?q=Byrnes%2C+Rita+M.+(1992).+%22Baganda%22.+In+Byrnes%2C+Rita+M.+(ed.).+Uganda%3A+a+country+study+(2nd+ed.).+Washington%2C+D.C.%3A+Federal+Research+Division%2C+Library+of+Congress.+pp.+51%E2%80%9353.+ISBN+0-8444-0749-6.+OCLC+25831693.+This+article+incorporates+text+from+this+source%2C+which+is+in+the+public+domain.%7B%7Bcite+encyclopedia%7D%7D%3A+CS1+maint%3A+postscript+(link)&oq=Byrnes%2C+Rita+M.+(1992).+%22Baganda%22.+In+Byrnes%2C+Rita+M.+(ed.).+Uganda%3A+a+country+study+(2nd%C2%A0ed.).+Washington%2C+D.C.%3A+Federal+Research+Division%2C+Library+of+Congress.+pp.%C2%A051%E2%80%9353.+ISBN%C2%A00-8444-0749-6.+OCLC%C2%A025831693.++This+article+incorporates+text+from+this+source%2C+which+is+in+the+public+domain.%7B%7Bcite+encyclopedia%7D%7D%3A+CS1+maint%3A+postscript+(link)&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUyBggAEEUYOdIBCDExODZqMGo5qAIAsAIB&sourceid=chrome&ie=UTF-8
  8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 https://www.google.com/search?q=Rowe%2C+John+A.+(1992).+%22Power+Politics+in+Buganda%22.+In+Byrnes%2C+Rita+M.+(ed.).+Uganda%3A+a+country+study+(2nd+ed.).+Washington%2C+D.C.%3A+Federal+Research+Division%2C+Library+of+Congress.+pp.+18%E2%80%9320.+ISBN+0-8444-0749-6.+OCLC+25831693.+This+article+incorporates+text+from+this+source%2C+which+is+in+the+public+domain.%7B%7Bcite+encyclopedia%7D%7D%3A+CS1+maint%3A+postscript+(link)&oq=Rowe%2C+John+A.+(1992).+%22Power+Politics+in+Buganda%22.+In+Byrnes%2C+Rita+M.+(ed.).+Uganda%3A+a+country+study+(2nd%C2%A0ed.).+Washington%2C+D.C.%3A+Federal+Research+Division%2C+Library+of+Congress.+pp.%C2%A018%E2%80%9320.+ISBN%C2%A00-8444-0749-6.+OCLC%C2%A025831693.++This+article+incorporates+text+from+this+source%2C+which+is+in+the+public+domain.%7B%7Bcite+encyclopedia%7D%7D%3A+CS1+maint%3A+postscript+(link)&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUyBggAEEUYOdIBCDE3OTBqMGo3qAIIsAIB8QWrHzvuqPEy7Q&sourceid=chrome&ie=UTF-8
  9. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 https://www.google.com/search?q=Kasfir%2C+Nelson+(1992).+%22Buganda+and+the+Kingship%22.+In+Byrnes%2C+Rita+M.+(ed.).+Uganda%3A+a+country+study+(2nd+ed.).+Washington%2C+D.C.%3A+Federal+Research+Division%2C+Library+of+Congress.+pp.+172%E2%80%93175.+ISBN+0-8444-0749-6.+OCLC+25831693.+This+article+incorporates+text+from+this+source%2C+which+is+in+the+public+domain.%7B%7Bcite+encyclopedia%7D%7D%3A+CS1+maint%3A+postscript+(link)&oq=Kasfir%2C+Nelson+(1992).+%22Buganda+and+the+Kingship%22.+In+Byrnes%2C+Rita+M.+(ed.).+Uganda%3A+a+country+study+(2nd%C2%A0ed.).+Washington%2C+D.C.%3A+Federal+Research+Division%2C+Library+of+Congress.+pp.%C2%A0172%E2%80%93175.+ISBN%C2%A00-8444-0749-6.+OCLC%C2%A025831693.++This+article+incorporates+text+from+this+source%2C+which+is+in+the+public+domain.%7B%7Bcite+encyclopedia%7D%7D%3A+CS1+maint%3A+postscript+(link)&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUyBggAEEUYOdIBCDE1ODNqMGo5qAIGsAIB8QUGSJHJqEFTJw&sourceid=chrome&ie=UTF-8
  10. child (2018-01-18). "History of Parliament". www.parliament.go.ug (in Lungereza). Retrieved 2024-06-04.
  11. "Events leading to the Lubiri attack". New Vision (in Lungereza). Retrieved 2024-06-04.
  12. "49 years after Lubiri attack: The lessons and memories". Monitor (in Lungereza). 2021-01-09. Retrieved 2024-06-04.

Ebijuliziddwa

[kyusa | kolera mu edit source]
  • Osterhammel, Jürgen (2015) nga bano. Enkyukakyuka y’Ensi: Ebyafaayo by’Ensi Yonna ey’Ekyasa eky’Ekkumi n’Omwenda. Ekivvuunulwa Patrick Camiller. Ekitongole ky’amawulire ekya Princeton University. ISBN 978-0691169804 ku ssimu.

Ebisingawo okusoma

[kyusa | kolera mu edit source]
  • Earle, Jonathon L. "Enkyukakyuka y'okusoma mu Buganda ey'amatwale eyasembayo." Journal of Okunoonyereza mu Buvanjuba bwa Afirika 6.3 (2012): 507-526. ku mukutu
  • Abagwa, Lloyd A., omuwandiisi. Abasajja ba Kabaka: Obukulembeze n’Ekifo mu Buganda ku lunaku lw’okwefuga (Oxford University Press, 1964).
  • Hanson, Holly E. Obuvunaanyizibwa obw’oku ttaka: Enkola y’obuyinza mu Buganda (Heinemann, 2003).
  • Kaggwa, Sir Apollo K, Basekabaka be'Buganda [yavvuunulwa MM Semakula Kiwanuka, Bassekabaka ba Buganda ]. Nairobi: Ekitongole ekifulumya ebitabo mu buvanjuba bwa Afrika, 1971.
  • Kagwa, Sir Apollo K, Empisa z'Abaganda, trans. Bya Ernest B. Kabilala. New York: Ekitongole kya Columbia.
  • Kiwanuka, M. M. Semakula, Muteesa owa Uganda . Kampala: Ekitongole ky’ebiwandiiko mu buvanjuba bwa Afrika, 1967.
  • Kiwanuka, M. M. Semakula, Ebyafaayo bya Buganda: Okuva ku musingi gw’Obwakabaka okutuuka mu 1900 . London: Longman, 1971. Enkola y’okusomesa abantu.
  • Low, DA Buganda mu byafaayo eby’omulembe guno (U of California Press, 1971)
  • Low, DA Endowooza ya Buganda: Ebiwandiiko by’ebyafaayo eby’omulembe eby’Obwakabaka bwa Afirika (1971), ensonda ezisookerwako
  • Reid, Richard, omuwandiisi w’ebitabo. Obuyinza bw'ebyobufuzi mu Buganda nga tannafugibwa matwale: Ebyenfuna, embeera z'abantu n'entalo mu kyasa eky'ekkumi n'omwenda (2002)
  • Rowe, John A. "Ebyafaayo by'abajulizi ku byafaayo bya Buganda: Ebijjukizo bya Ham Mukasa n'omulembe gwe." Ebyafaayo by’amawanga 36 (1989): 61–71.
  • Wrigley, CC "Buganda: Ebyafaayo by'ebyenfuna ebiragiddwa". Okuddamu okwetegereza ebyafaayo by’ebyenfuna 10#1 1957, pp. 69–80 ku mutimbagano

Okuwandiika ebyafaayo

[kyusa | kolera mu edit source]
  • Reid, Richard J. "Emizimu mu ttendekero: Bannabyafaayo n'okutegeera ebyafaayo mu kukola Uganda ey'omulembe guno." Okunoonyereza okugeraageranya mu bantu n’ebyafaayo 56.2 (2014): 351–380. essira lisse ku Buganda
  • Rowe, John A. "Enfumo, Ebijjukizo, n'okubuulirira ku mpisa: Okuwandiika ebyafaayo by'Oluganda, 1893–1969" Uganda Journal 33 (1969): 17–40, 217–19