Ebyuma (Metals)

Iron metal

Gakuweebwa Charles Muwanga !!! Mu kwogera Oluganda okwa bulijjo tubadde twogera ku kintu ekiyitibwa ekyuma awatali kugenda wala nnyo mu nsojola yako okukyawula ku ndagakintu(elements) ezitali za kyuma.

Ebyuma

Endagakintu(Erementi) ezisinga za kyuma. Ku mweso gw'endagakintu(table of elements), ebyuma byawulibwa ku bitali byuma ne layini eya zigizzaaga eyita mu ndagakintu(erementi) eya kaboni, Fosiferaasi, sereniyaamu, ayodiini ne ladoni. Endagakintu zino n’ezo eziri ku ddyo wazo z’ezo ezitali byuma ate endagakintu eziddirira ku kkono wa layini ziyitibwa "ebyuma eby'ekibogwe" (metalloids or semimetals) era ebinnyonnyozo byazo biri wakati w’ebinnyonnyozo eby’ekyuma n’ekitali kyuma. Ebisonjozo ebyo ku ngulu(Physical properties) n’ebinnyonnyozo (Chemical properties)eby’obuziba eby'ebyuma n’ebitali byuma bye byeyambisibwa okuzaawula.

Ebinnyonnyozo ebyo ku ngulu eby’Ekyuma (

          Physical Properties of metals)

• Okunyereketa (shiny)

• Birandizo by’ebbugumu n’amasannyalaze ebirungi

• Bisanuukira ku tempulikya ya waggulu nnyo (high melting point)

• Bikwafuwavu nnyo (high density) nga obigerageranyizza n’ekigero kyabyo. • Bisobola okunyigirizibwa okubiteeka mu nkula yonna (malleable)

• Bisobola okukolebwamu waya (are ductile )

• Biba bya nkalubo ku tempulikya eza bulijjo okujjako makyule.

• Za kitangazziba (opaque), ekitegeeza biziba ekkubo ly’ekitangaala era ekitangaala tekibiyitamu.

• Bivuga nga ekide (are sonorous ) nga bikubiddwako

Ebinnyonnyozo eby’obuziba obw’ekyuma

      (Metal Chemical Properties)

• Ebyuma biba n’obusannyalazo 1-3 mu kisosonkole oba ekire ekyebulunguludde obuziizi bw'akaziba(atomu)ak’ekyuma.

• Ebyuma "bifuma" (corrode) mangu nga mu ngeri y’okuvunda okuva ku ekikyusabuziba ekya ayidologyeni ne okisigeni.

• Ebyuma biviibwako mangu obusannyalazo(electrons)

Ebisonjozo ebyo ku ngulu ebya endagakintu(elemnts) ezitali Kyuma

• Tezimyansamyansa oba tezimasamasa.

• Tezirandiza bulungi bbugumu oba amasannyalaze.

• Nkalubo ezitasobola kukolebwamu waya (nonductile solids).

• Nkalubo ezsesebbuka oba okwatika amangu.

• Ziyinza okuba enkalubo, kakulukusi oba ggaasi ku temmpulikya eya bulijjo.

• Za kitangayisa nga olupapula.

• Tebivuga nga kide (are not sonorious).

Ebisonjozo eby’obuziba obwa endagakintu etali kyuma

• Etera okuba n’obusannyalazo 4-8 mu kire ekyebulungudde obuziizi bw'endagakintu etali ya kyuma .Endagakintu ezitali za kyuma mulimu:

• Kitondekamazzi (Hydrogen)

• Kaboni(Carbon)

• Nayitologyeni

• Okisigyenni(Oxygen)

• Fosiferaasi(Phosphorus)

• Salufa (Sulfur)

• Sereniyaamu (Selenium)