Jump to content

Ekikoola

Bisangiddwa ku Wikipedia
ekyifananyi kyekyikoola

IALI NGO has been authorised by terminologist Charles Muwanga to post articles from his Luganda scientific Writings to Luganda Wikipedia.

Ekikoola

Ekikoola kye kitundu ky’ekimera ekikola emmere yakyo; kino kitegeeza nti ebikoola g’amakolero g’emmere ag’ebimera ebya kiragala. Ebikoola biyinza okuba eby’enkula ennyangu; bino biba birina ekibuula(blade) kimu kyokka nga kigattibwa akapakkyo(petiole) ku nduli. Ate waliwo ekikoola ekizibuwavu (compound leaf). Kino kikolebwa obukoola obw’enjawulo obukwataganyizibbwa akapakkyo (petiole) ku nduli.


Ebikoola bigenderera kutega oba kukwata kitangaala ate era birina obutuli omuyingizibwa n’okufulumizibwa amazzi n’empewo. Ku ngulu kw’ekikoola kuliko olububi lw’oluzigo oluyitibwa kyutiko (cuticle) olukuuma ekikoola. Mu kikoola mubaamu veeni (veins) ezitambuza amazzi n’ebiriisa munda mu kikoola.

Ku bikoola kwe kubeera ensobozeso ezikola emmere, ekikolwa ekiyitibwa ekitangattisa (photosynthesis). Mu kikolwa kino, kabonibbiri-okisayidi n’amazzi nga byeyambisa kkala ya kiragala eyitibwa kerofiiru (chlorophyll) n’amasoboza ag’ekitangaala bifuulibwa ggulukoosi(glucose), ntegeeza ebisukaali. Ebisukaali bino birimu amasoboza amanji ddala, mwe muva emmere ekozesebwa ebimera ebisinga obungi.