Embugaano (Matter)

"Embugaano"(Matter)
Okusinziira ku Muwanga ,embugaano ky'ekyo ekibugaana ekibangirizo(space) ate nga kirina enzitoya(mass).
Embeera z’embugaano
(States of Matter)
Embugaano(matter) ebeera mu mbeera ssatu : Enkalubo(Solid),Enkulukusi(Liquid), ne ggaasi, okusinziira oku bwoki(tempulikya) n’akanyigirizi(pressure) embugaano mw’eba eri.
Okubugaana kitegeeza okufumbekera oba okujjura mu kifo .Weetegereze:
(a) Okuzitowa (to be heavy) (b)Obuzito (Weight) (c)Enzitoya (Mass).Enzitoya y'embugaano ebugaana mu kifo ng'evaamu okuzitowa oba obuzito. (c) ebbanga (space) (d) Ekibangirizo(Spacious three dimensional area. (e)Obubangirivu(Volume)
Weetegereze bino ebyekuusiza ku mbugaano(Matter):
-Enkalubo ey’ekikulekule
(amorphous Solid)
Eno eba nzitoya efaanana ekikulukusi eky’ekivululo(coagulated/congealed liquid)nga obuzimba bwakyo tebulina nsengeka
Ggaasi
(Gas)
Eno eba mbugaano nga erina enzitoya(mass) kyokka nga obuzimba bwayo bwetadde buli kamu okuva ku kalala.
Obwesengeko
(Crystals)
Okwesengesa
(Crystallization)
Eno eba nkyukakyuka ya mbugaano okuva mu kikulekule okudda mu bwesengeko.Kino kiva mu kuwola,ekieetera obuzimba okwesengeka(to become ordered).
Ekitondowalo
(Condensation)
Embugaano ekyuka okuva mu mbeera eya ggaasi(omukka) okudda mu y’amatondo oba amazzi.Kino kiva mu kuwola.
Ekifumuuko
(Evaporation)
Embugaano ekyuka okuva mu kikulukusi oba enkulukusi okudda mu ggaasi,Kino kiva mu kwokya oba kubuguma
Okumerenguka kw’enkulukusi
(Melting)
Kino kiba kukyuka kwa mbugaano okuva mu mbeera ey’enkalubo okudda mu mbeera ey’enkulukusi.Kiva mu kwokya oba okubuguma.
Okukwata okw’enkulukusi
(Freezing)
Ekyebalama
(Sublimation)
Ekyebalama kibaawo ng’embugaano ey’enkalubo yebalamye enkulukusi n’efuuka butereevu ggaasi.Kino nakyo kireetebwawo kwokya okuba okubugumya.