Endagaano ya Buganda (1900) .

Endagaano ya Buganda (1900), eyassibwako omukono mu Gwokusatu 1900, ye yakola omusingi gw’enkolagana ya Bungereza n’Obwakabaka bwa Buganda . Kabaka wa Buganda yasiimibwa ng’omufuzi w’Obwakabaka kasita yasigala nga mwesigwa eri kabaka wa Bungereza, era Lukiiko (olukiiko lw’abaami) n’aweebwa okukkirizibwa mu mateeka. Kino kyaddiridde endagaano endala eyassibwako omukono mu 1894 nga Buganda mu kiseera ekyo emanyiddwa nga Uganda, yalangirirwa ng’ekikuumibwa Bungereza . Endagaano eno era emanyiddwa nga "Buganda Charter of Rights" ekivvunulwa nti; "Endagaano ya Buganda ekwata ku ddembe" era yakuumibwa okumala emyaka egisoba mu 50.

Ebiwandiiko by’endagaano ya Buganda eya 1900

  

Endagaano ya Buganda, 1900 (Laba Endagaano y’Abazaale n’amateeka g’Abannansi ba Buganda, amateeka g’Obukuumi bwa Uganda, Ekitabo Ekirongooseddwa 1935 Vol. VI, pp. 1373–1384; Amateeka ga Uganda 1951 Ekitabo Ekirongooseddwa Vol. VI, pp. 12–26)

Ffe, abassa omukono wansi, okugamba, Sir Henry Hamilton Johnston, K.C.B., Kaminsona wa Ssaabasajja ow’enjawulo, Omuduumizi w’amagye era Consul-General ow’ekitongole ekikuuma Uganda n’ebitundu ebiriraanyewo, ku lwa Ssaabasajja Nnabagereka wa Bungereza ne Ireland, Empress wa Buyindi, ku ludda olumu; n’aba Regents n’Abaami b’Obwakabaka bwa Uganda aboogeddwako wansi ku lwa Kabaka (Kabaka) wa Uganda, n’abaami n’abantu ba Uganda, ku ludda olulala: bakkiriziganya n’Ennyingo zino wammanga ezikwata ku gavumenti n’enzirukanya y’Obwakabaka bwa Uganda.

1. Ensalo z’Obwakabaka bwa Uganda zijja kuba zino wammanga: okutandikira ku lubalama lwa kkono olw’omugga Kiira ku Biyiriro bya Ripon, ensalo ejja kugoberera olubalama olwa kkono olw’omugga Victoria Nile okuyingira mu nnyanja Kioga, n’oluvannyuma ejja kugenda mu maaso ng’eyita mu makkati g’ennyanja Kyoga, n’edda ku mugga Victoria Nile okutuukira ddala we gukwataganira omugga Kafu, okwolekera ekibuga Mruli.

Okuva mu kifo kino ensalo ajja kugitwala ku lubalama lwa ddyo oba olw’ebuvanjuba olw’omugga Kafu, waggulu ku mugga, okutuukira ddala ku nkulungo ya Kafu ne Embaia. Okuva kuno ensalo ejja kutwalibwa mu layini engolokofu okutuuka ku mugga Nkusi, era ejja kugoberera olubalama lwa kkono olw’omugga Nkusi wansi mu mugga okutuuka ku mulyango gwagwo mu Albert Nyanza. Olwo ensalo ejja kutwalibwa ku lubalama lw’ennyanja Albert Nyanza mu ludda olw’obukiikaddyo w'obugwanjuba okutuukira ddala ku mumwa gw’omugga Kuzizi, n’oluvannyuma ejja kutwalibwa waggulu ku mugga okuyita ku lubalama lwa ddyo olw’omugga Kuzizi n’okumpi n’ensibuko yaagwo.

Okuva ku kifo ekiriraanye ensibuko y’omugga Kuzizi n’okumpi n’ekyalo Kirola (ensonga ng’eyo egenda kusembayo okusalibwawo Kaminsona wa Ssaabasajja mu kiseera ky’okunoonyereza okukakafu okwa Uganda) ensalo ejja kutwalibwa mu ludda olw’obugwanjuba-bugwanjuba okutuusa lw’etuuka ku mugga Nabutari, olubalama lwagwo olwa kkono lw’egenda okugoberera wansi omugga okutuuka we gukwatagana n’omugga Katonga; Ensalo ejja kutwalibwa mu kkubo ery’obugwanjuba bw’amaserengeta okutuusa lw’etuuka ku mugga Nabutari, olubalama lwagwo olwa kkono lw’egenda okugoberera wansi omugga okutuuka we gukwatagana n’omugga Katonga; Olwo ensalo ejja kusitulibwa waggulu ku mugga okuyita ku kifo ekya kkono ekikwatagana n’omugga Chungaga, oluvannyuma, ng’osala Katonga, ensalo ejja kutwalibwa ku lubalama lwa ddyo olw’omugga Chungaga ogwogeddwako, waggulu ku mugga okutuuka ku nsibuko yaago;era okuva ku nsibuko yaayo ensalo ejja kusimbulwa mu ludda olw’obugwanjuba-obuvanjuba okutuuka ku kifo omugga Byoloba we guyingira mu nnyanja Kachira; era oluvannyuma ejja kugenda mu maaso okuyita mu makkati g’ennyanja Kachira okutuuka ku nkomerero yaayo ey’obugwanjuba-obuvanjuba, omugga Bukova we guva ku nnyanja, okuva awo ensalo ejja kutwalibwa mu ludda olw’obugwanjuba-obuvanjuba okutuuka ku nsalo ya Bungereza ne Bugirimaani.

Olwo ensalo eno ejja kugoberera ensalo ya Bungereza ne Bugirimaani okutuuka ku lubalama lw’ennyanja Victoria Nyanza n’oluvannyuma ejja kusimbulwa okusomoka amazzi ga Victoria Nyanza mu ngeri ejja okutwaliramu mu nsalo z’Obwakabaka bwa Uganda ebizinga bya Sese (nga mw’otwalidde Kosi ne Mazinga), Ugaya, Lufu, Igwe, Buvuma, ne Lingira Islands. Ensalo eno, oluvannyuma lw’okussaamu ebizinga by’e Lingira, ejja kuyita mu Napoleon Gulf okutuusa lw’etuuka we yatandikira okunnyonnyolwa e Bugungu ku biyiriro bya Ripon ku mugga Victoria Nile. Okwewala endowooza enkyamu yonna, ennyonyola eno egendereddwamu okuyingiza mu nsalo za Uganda ebizinga byonna ebisangibwa ku lubalama lw’obukiikakkono bw’amaserengeta ga Victoria Nyanza nga kwotadde n’ebyo ebyogeddwako mu ngeri ey’enjawulo.

2. Kabaka n’Abalangira ba Uganda okuva olwo bakkiriziganya okuwera mu maaso ga Nnaabagereka okwewozaako kwonna okw’omusolo kwe bayinza okuba nga baalina ku masaza agaliraanyewo aga Uganda ekuumibwa.

3. Obwakabaka bwa Uganda mu nzirukanya y’Obukuumi bwa Uganda bujja kukwata ekifo ng’essaza ery’eddaala eryenkanankana n’amasaza amalala gonna obukuumi mwe buyinza okugabanyizibwamu.

4. Ensimbi z’Obwakabaka bwa Uganda, ezisoloozebwa ekitongole kya Uganda ekifuzi, zigenda kugattibwa mu nsimbi zonna eziyingira mu kitongole kya Uganda ekuumibwa, nga bwe kiri mu masaza amalala agakuumibwa.

5. Amateeka agakolebwa ku nfuga ey’awamu ey’Obukuumi bwa Uganda, Gavumenti ya Ssaabasajja gaggya kukola kyenkanyi ku Bwakabaka bwa Uganda, okuggyako nga bwe gayinza okukontana mu ngeri yonna ey’enjawulo n’ebiragiro ebiri mu ndagaano eno, mu mbeera eyo ebiragiro by’Endagaano eno bijja kukola okuggyako okw’enjawulo ku bikwata ku Bwakabaka bwa Uganda.

6. Kasita Kabaka, abaami, n’abantu ba Uganda banaagoberera amateeka n’ebiragiro ebyassibwawo Gavumenti ya Ssaabasajja olw’enfuga yaabwe, era nga bakolagana n’obwesigwa ne Gavumenti ya Ssaabasajja mu kutegeka n’okuddukanya Obwakabaka bwa Uganda obwogeddwako, Gavumenti ya Ssaabasajja ekkiriza okukkiriza Kabaka wa Uganda ng’omufuzi enzaalwa y’essaza lya Uganda wansi wa Ssaabasajja obukuumi n’okufuga okusukkiridde.

Kabaka wa Uganda okuva kati ajja kuyitibwa Ow'ekitiibwa Kabaka wa Uganda. Kabaka bw’anaafa, anaamuddira mu bigere alondebwa n’obululu obusinga obungi mu Lukiiko, oba enzaalwa. Wabula ekika ky’okusunsulamu kirina okukoma ku Bwakabaka bwa Uganda, kwe kugamba, ku bazzukulu ba Kabaka Muteesa.

Erinnya ly'omuntu alondeddwa olukiiko enzaalwa lirina okuweebwayo mu Gavumenti ya Ssaabasajja okukkirizibwa, era tewali muntu yenna ajja kukkirizibwa nga Kabaka wa Uganda ng'okulondebwa kwe tekunnafuna lukusa lwa Gavumenti ya Ssaabasajja. Kabaka wa Uganda ajja kufuga obutereevu ennansi ya Uganda, b’anaawa obwenkanya ng’ayita mu Lukiiko, oba olukiiko enzaalwa, era ng’ayita mu baserikale be abalala mu ngeri ekkirizibwa Gavumenti ya Ssaabasajja.Obuyinza bwa Kkooti ennansi ya Kabaka wa Uganda, wabula tebujja kutuuka ku muntu yenna atali nzaalwa ya ssaza lya Uganda.

Kkooti za Kabaka zijja kuba n’obuyinza okuwozesa bannansi ku misango gya naggomola, naye tewali kibonerezo kya kufa ekiyinza kukolebwa Kabaka, oba Kkooti ze, awatali lukusa lw’omukiise wa Ssaabasajja mu Uganda. Ekirala, wajja kubaawo eddembe ly’okujulira okuva mu Kkooti eno eri Kkooti enkulu eyateekebwawo Ssaabasajja mu Bwakabaka bwa Uganda ku bikwata ku bibonerezo byonna ebiwa omuntu okusibwa emyaka egisukka mu etaano oba engassi ya pawundi ezisukka mu 100.

Mu mbeera y’ebibonerezo ebirala byonna ebiweebwa Kkooti za Kabaka, ebiyinza okulabika eri Gavumenti ya Ssaabasajja nga tebikwatagana oba nga tebikwatagana na misingi gya buntu, omukiise wa Ssaabasajja mu Uganda ajja kuba n’eddembe okwemulugunya ne Kabaka, nga, ku kusaba kw’omukiise ayogeddwako, ajja kussa ekibonerezo ekyo okuddamu okutunulwamu.

Kabaka wa Uganda ajja kukakasibwa Gavumenti ya Ssaabasajja okuva mu nsimbi eziyingira mu kitundu kya Uganda Ekuumibwa ensako ezitakka wansi wa pawundi 1,500 buli mwaka. Kyokka mu kiseera kino eky’obutono bwa Kabaka, mu kifo ky’ensimbi ezoogeddwako waggulu, wajja kusasulwa mukama w’amaka ge, okutuukiriza ensaasaanya y’awaka, pawundi 650 omwaka, ate mu kiseera ky’obutono bwe abantu abasatu abaalondebwa okukola nga Regents bajja kufuna omusaala gwa pawundi 400 buli mwaka. Ba Kabaka ba Uganda bajja kutegeerwa nti batuuse ku bukulu bwabwe nga bawezezza emyaka 18. Kabaka wa Uganda ajja kuweebwa saluti y’emmundu mwenda ku mikolo egy’emikolo ng’okulamusa ng’okwo kwa mpisa.

7. Namasole, oba maama wa Kabaka (Chwa) aliwo kati, ajja kusasulwa mu bulamu bwe ensako ku muwendo ogwo ogwa pawundi 50 omwaka. Ensimbi zino tezijja kugenda mu maaso eri bamaama ba Kabaka abalala.

8. Emisango gyonna, egy’obwannannyini oba egy’obumenyi bw’amateeka, egy’engeri etabuddwamu, bannansi b’essaza lya Uganda n’abatali nzaalwa, gijja kugoberera Kkooti za Bungereza zokka.

9. Ku lw’ebigendererwa by’okuddukanya bannansi b'Obwakabaka bwa Uganda bujja kwawulwamu disitulikiti oba amagombolola gano wammanga:

(1) Kyaggwe (11) Butambala (Bweya) (2) Bugerere (12) Kyadondo (3) Bulemezi (13) Busiro (4) Buruli (14) Mawokota (5) Bugangadzi (15) Buvuma (6) Bwekula (16) Ssese (7) Singo (17) Buddu (8) Busuju (18) Kooki (9) Gomba (Butunzi). (19) Mawogola (10)Buyaga (20) Kabula

Buli mukulu w'essaza anaateekebwako waakulondebwa Gavumenti ya Kabaka, naye nga erinnya lye linaaweebwayo okukkirizibwa eri omukiise wa Ssaabasajja. Omutaka ono bw'anakkirizibwa omukiise wa Ssaabasajja, ajja kukakasibwa okuva mu nfuna ya Uganda omusaala ku muwendo gwa pawundi 200 omwaka. Ku mukulu w’essaza ajja kukwasibwa Gavumenti ya Ssaabasajja, ne Kabaka, omulimu gw’okuwa obwenkanya mu bannansi ababeera mu ssaza lye, okupima n’okusolooza emisolo, okulabirira oluguudo olukulu, n’okulabirira ensonga z’abazaale mu bulambalamba.

Ku bibuuzo byonna wabula okupima n’okusolooza emisolo omukulu w’essaza ajja kuloopa butereevu eri Baminisita ba Kabaka enzaalwa, gy’agenda okufuna ebiragiro bye. Enteekateeka za Gavumenti ya Ssaabasajja bwe zinaaba ziwedde okutegeka ekitongole kya poliisi mu ssaza lya Uganda, poliisi omuwendo ogugere gujja kuteekebwa mu mikono gya buli mukulu w’essaza emu okumuyambako okukuuma obutebenkevu.

Ku ky’okubalirira n’okusasula emisolo, omukulu w’essaza ajja kuba avunaanyizibwa mangu eri omukiise wa Ssaabasajja, era singa alemereddwa emirimu gye mu nsonga eno, omukiise wa Ssaabasajja ajja kuba n’eddembe okukoowoola Kabaka okumugoba ku mirimu gye n’okulonda omukulu omulala mu kifo kye. Mu buli ssaza ekibanja, ekitassukka buwanvu bwa square miles 8, kijja kuteekebwa ku bukulu bw’essaza, era omugaso gwakyo gujja kunyumirwa omuntu ali mu, mu kiseera kino, ekifo ky’omukulu w’essaza.

10. Okuyamba Kabaka wa Uganda mu Gavumenti y’abantu be ajja kukkirizibwa okulonda abaserikale b’eggwanga bannansi basatu, ng’alina envumbo n’okukkirizibwa kw’omukiise wa Ssaabasajja mu Uganda (ng'awatali lukusa lwe okulonda okwo tekujja kuba kwa mazima)- Katikkiro; Ssaabalamuzi; n’Omuwanika oba akwasaganya ensimbi za Kabaka. Abakungu bano ajja kusasula ku muwendo gwa pawundi 300 omwaka. Emisaala gyabwe gyakukakasibwa Gavumenti ya Ssaabasajja okuva mu nsimbi za Uganda Ekuumibwa.

Mu kiseera ky’obutono bwa Kabaka abakungu bano abasatu bajja kukolebwa Regents, era bwe banaakolera mu kifo ekyo bajja kufuna omusaala ku muwendo gwa pawundi 400 omwaka. Omukiise omukulu owa Ssaabasajja mu Uganda ekiseera kyonna ajja kuba n’obuyinza obutereevu eri Kabaka era ajja kuba n’obuyinza okuteesa ku nsonga ezikwata ku Uganda ne Kabaka yekka oba, mu kiseera ky’abeera omutono, ne ba Regents; naye bulijjo abakungu abasatu abo waggulu abaalondeddwa bajja kukola emirimu gya Kabaka egisinga n’ekitongole kya Uganda ekifuzi.

Katikkiro y’anaaba Pulezidenti w’ekitongole kya Lukiiko, oba olukiiko olunnansi; omumyuka wa Pulezidenti wa Lukiiko y’anaaba Minisita w’obwenkanya enzaalwa mu kiseera kino; singa Ssaabaminisita ne Minisita w’ebyamateeka bombi tebaliiwo, Omuwanika w’enyingiza ya Kabaka, oba minisita owookusatu, y’anaakubiriza enkiiko za Lukiiko.

11. Olukiiko lujja kutondebwawo bwe luti:

Ng’oggyeeko baminisita abasatu enzaalwa abagenda okuba bammemba abakulu mu lukiiko mu ofiisi, buli mukulu w’essaza (amakumi abiri bonna awamu) ajja kuba mmemba w’olukiiko mu ofiisi. Era buli mukulu w’essaza ajja kukkirizibwa okulonda omuntu okukola nga 'Lieutenant' we mu nsonga eno okwetaba mu nkiiko z’olukiiko mu kiseera ky’ataliiwo, n’okwogera n’okulonda mu linnya lye. Kyokka omukulu w’essaza, ne Lieutenant we bombi bayinza obutalabikako mu kiseera kye kimu ku lukiiko.

Okugatta ku ekyo Kabaka ajja kulonda okuva mu buli ssaza abakulu basatu, b’anaalonda mu kiseera ky’asanyukira okubeera bammemba b’olukiiko lw’Abalukiko oba enzaalwa- Kabaka ayinza n’okugatta ku ebyo eby'ogeddwako waggulu, okulonda abantu abalala mukaaga ab’omugaso mu ggwanga okubeera bammemba b’olukiiko lw’abazaale ba Uganda. Kabaka ayinza ekiseera kyonna okuggyako omuntu yenna eddembe ly’okutuula ku lukiiko lw’enzaalwa ya Uganda naye mu mbeera ng’eyo alina okulaga ekigendererwa kye eri omukiise wa Ssaabasajja mu Uganda, era afune okukkiriza kwe nga tannagoba mmemba oyo.

Emirimu gy’olukiiko gigenda kuba gya kuteesa ku nsonga zonna ezikwata ku nfuga ya Uganda enzaalwa, n’okuweereza ebiteeso bya Kabaka ebiyinza okulondebwa n’obululu obusinga obungi ku bikwata ku bigenda okuyisibwa enfuga eyogeddwako. Kabaka ajja kwongera okwebuuza ku mukiise we mu Uganda nga tannassa mu nkola kuteesa kwonna okw’engeri eyo okulondeddwa olukiiko lw’enzaalwa, era, mu nsonga eno, ajja kugoberera mu bulambulukufu amagezi g’omukiise wa Ssaabasajja.

Olukiiko, oba akakiiko kaayo, kajja kuba Kkooti Ejulirwamu okuva mu kusalawo kwa Kkooti z’amadaala agasooka ezikwatibwa abaami b’amasaza. Mu misango gyonna egikwata ku bintu ebisukka omuwendo gwa pawundi 5, oba okusibwa okusukka wiiki emu, okujulira okuddamu okutunulwamu kuyinza okuweebwa Lukiko. Mu misango gyonna egyekuusa ku bintu oba okusaba okusukka pawundi 100 mu muwendo, oba okusalirwa ekibonerezo ky’okufa, Olukiiko ensonga lujja kugitwala ewa Kabaka agitunuulire, ng’okusalawo kwe bw’anaateekebwako omukono omukulu omukiise we mu Uganda kujja kuba kwa nkomerero.

Olukiiko terugenda kusalawo ku bibuuzo byonna ebikwata ku bantu oba ebintu by’Abazungu oba abalala abatali enzaalwa za Uganda. Tewali muntu yenna ayinza kulondebwa mu Lukiiko nga si nzaalwa ya Bwakabaka bwa Uganda. Tewali kibuuzo kya ndowooza ya ddiini kijja kulowoozebwako ku bikwata ku kulonda Kabaka kwa bammemba b’olukiiko. Mu nsonga eno ajja kukozesa okusalawo kwe n’okugoberera amagezi g’abamukiikiridde okukakasa mu ngeri eno okukiikirira okw’ekigero ekituufu okw’okwolesebwa kwonna okumanyiddwa okw’enzikiriza z’eddiini okufuga mu Uganda.

12. Okusobola okuwaayo ku kigero ekituufu ku nsaasaanya yonna ey’okulabirira ekitongole kya Uganda Ekuumibwa, wajja kuteekebwawo omusolo guno wammanga olw’ebigendererwa by’Obwakabaka, kwe kugamba, ensimbi ezinaava mu kusolooza emisolo gino zijja kuweebwayo nga tezikyusiddwa eri omukiise wa Ssaabasajja mu Uganda ng’omutemwa gw’essaza lya Uganda mu nfuna yonna ey’Obwakabaka.

Emisolo egikkaanyiziddwaako mu kiseera kino gijja kuba gino wammanga:

• Omusolo gw’ennyumba ogwa ssente ssatu, oba 4 buli mwaka ku nnyumba yonna, ekiyumba oba ekifo eky’okubeeramu, ekikozesebwa ng’ekifo eky’okubeeramu. Omusolo gw’emmundu ogwa ssente ssatu, oba 4 buli mwaka, ogulina okusasulwa omuntu yenna alina oba akozesa emmundu, emmundu oba pisito.

Obwakabaka bwa Uganda bujja kuba bufugibwa amateeka ge gamu aga ag'empisa, Ebiragiro by’abasitula ebintu, n’ebirala, ebiyinza, nga bikkiriziddwa Ssaabasajja, okuteekebwawo ku Uganda Ekuumibwa okutwaliza awamu, ebiyinza okunnyonnyolwa mu ngeri emu ng’omusolo ogw’ebweru, naye tewali musolo mulala ogw’omunda, okuggyako ogw’omusolo gw’ebiyumba, gujja kuteekebwa ku bannansi b’essaza lya Uganda awatali kukkiriziganya kwa Kabaka, ani mu kino ensonga ejja kulungamizibwa obululu obusinga obungi mu lukiiko lwe enzaalwa.

Enteekateeka eno, wabula, tejja kukosa kibuuzo kya miwendo gya bibuga, emiwendo gy’amataala, emiwendo gy’amazzi, ssente z’akatale, n’ebirala, ebiyinza okutwalibwa ng’ensonga ezikwata ku munisipaali oba obubuga; era tekijja kuggya bannansi okuva ku buvunaanyizibwa ku bikwata ku buweereza bw’amagye, oba okulabirira enguudo ennene eziyita mu ttaka kwe babeera. Omusolo gw’ekiyumba gujja kusoloozebwa ku kizimbe kyonna ekikozesebwa ng’ekifo eky’okubeeramu. Okukung’aanya obuyumba obutasukka buna wabula, nga, buli mu kisenge eky’enjawulo era ekimu era nga kibeeramu omusajja ne mukyala we, oba bakyala bokka, kibalibwe ng’ekiyumba kimu.

Ebizimbe bino wammanga bijja kusonyiyibwa omusolo gw’amayumba: ebifo eby’ekiseera ebikuumirwamu ebizimbe mu nnimiro n’ekigendererwa eky’okutunuulira ennimiro; oba ebifo eby’okuwummuliramu mu nnimiro n’ekigendererwa eky’okutunuulira ennimiro; oba ennyumba z’okuwummulamu ezizimbibwa ku mabbali g’ekkubo eri abatambuze abayitawo; ebizimbe ebikozesebwa ng’amalaalo, amasinzizo, emizikiti gyokka. oba amasomero, era nga tesulwamu oba nga tegasulamu ng’ekifo eky’okubeeramu; amaka ga Kabaka n’amaka ge (obutasukka bizimbe Amakumi ataano mu muwendo); amaka ga Namasole, oba Maama Nnabagereka (obutasukka makumi abiri mu muwendo);amaka amatongole aga baminisita abasatu enzaalwa, n’abaami bonna ab’amasaza (agatali kusukka bizimbe kkumi mu muwendo); naye mu mbeera y’okukaayana ku buvunaanyizibwa bw’ekizimbe okusasula omusolo gw’ebiyumba, ensonga erina okuweebwa Omusolooza w’essaza lya Uganda, ng’okusalawo kwe kulina okuba okw’enkomerero.

Omusolooza w’essaza era ayinza okuwa omukulu w’essaza olukusa okusonyiwa omusolo omuntu yenna ng’embeera ye ey’obwavu eyinza, mu ndowooza y’Omusolooza etegeeza omukungu omukulu Omuzungu akiikirira Uganda Enfuzi mu ssaza lya Uganda. Omukiise wa Gavumenti ya Ssaabasajja mu Uganda ekuumibwa ayinza okulagira oluusi nti singa tewabaawo ssente eziriwo kati, omusolo gw’ennyumba oba emmundu guyinza okusasulwa mu bibala oba mu bakozi okusinziira ku minzaani ejja okuteekebwawo omukiise ayogeddwako.Ku bikwata ku musolo gw’emmundu, gujja kutwalibwa nga gukwata ku muntu yenna alina oba akozesa emmundu, pisito, oba eky'okulwanyisa kyonna ekikuba ekyuma ekikuba emmundu ng’ayambibwako obuganga bw’emmundu, dinamiti oba empewo enyigirizibwa.

Okubeera n’emmundu yonna eya Canon oba 'machine gun' kigaaniddwa eri enzaalwa ya Uganda yonna. Omuntu enzaalwa asasula omusolo ku mmundu ayinza okuba n’emmundu eziwera ttaano oba okukozesa. Ku buli mmundu ttaano oba buli mmundu eyongezeddwayo okutuuka ku ttaano, z’ayinza okukkirizibwa okubeera nazo oba okukozesa, ajja kuba alina okusasula omusolo omulala. Kyokka, okusonyiyibwa omusolo gw’emmundu kujja kukkirizibwa okutuuka ku kigero kino:

Kabaka agenda kuweebwa layisinsi z’emmundu amakumi ataano ku bwereere, mw’ayinza okukozesa emmundu eziwera amakumi ataano mu maka ge. Maama Nnabagereka, mu ngeri y’emu, ajja kuweebwa layisinsi kkumi ez’obwereere buli mwaka, mw’ayinza okuyita abantu abawera kkumi ab’omu maka ge eby'okulwanyisa; buli omu ku baminisita enzaalwa abasatu (Katikiro, Omulamuzi Omuzaale, Omuwanika w’ensimbi za Kabaka) ajja kuweebwa layisinsi z’emmundu ez’obwereere amakumi abiri buli mwaka; mwe bayinza okukozesa abantu amakumi abiri ab’omu maka gaabwe emmundu ez’enjawulo.

Abaami b’amasaza mu ngeri y’emu bagenda kuweebwa layisinsi z’emmundu kkumi ez’obwereere buli mwaka; abalala bonna bammemba b’olukiiko lwa Lukiiko oba enzaalwa si baami b’amasaza, layisinsi y’emmundu ssatu buli mwaka, era bonna bannannyini ttaka mu ggwanga nga balina ebibanja ebisukka mu yiika 500 mu bunene, layisinsi emu ey’emmundu ey’obwereere buli mwaka.

13. Tewali kintu kyonna mu Ndagaano eno kinaakwatibwa okusazaamu ddembe lya Kabaka wa Uganda eryaliwo edda okukoowoola buli musajja alina obusobozi mu bantu b’afuga okuweereza mu magye mu kulwanirira eggwanga; naye Kabaka okuva kati ajja kukozesa eddembe lino lyokka ery’okuyingira amagye, oba okusolooza amagye g'eggwanga, ng’abuulirirwa omukiise omukulu owa Ssaabasajja mu Uganda ekuumibwa Abangereza.

Mu biseera by’emirembe, amagye, agategekeddwa ekitongole kya Uganda ekifuzi osanga gajja kumala ku mirimu gyonna egy’okwekuuma; naye singa omukiise wa Ssaabasajja alina endowooza nti amaanyi ga Uganda galina okunywezebwa mu kiseera ekyo, ayinza okukowoola Kabaka okukozesa mu bujjuvu oba mu ddaala erikyusiddwa okwewozaako kwe ku Baganda okuweereza mu magye. Mu mbeera ng’eno okuwa emmundu n’okussaamu eby’okulwanyisa eby’amagye ng’ago kyandikoleddwa abaddukanya ekitongole kya Uganda Ekuumibwa.

Omukulu w’essaza alina eddembe okuyita buli kibuga, ekyalo, okuwa abakozi mu kigerageranyo ky’obuyumba oba ennyumba emu ku buli ssatu, okuyambako mu kukuuma enguudo eziteereddwawo nga ziddaabirizibwa, kasita tewali bakozi bagenda kuyitibwa kukola ku nguudo okumala omwezi ogusukka mu gumu mu buli mwaka. Abazungu n’abagwira bonna ettaka lyabwe erikwatagana n’enguudo ennene eziteereddwawo bajja kwekenneenyezebwa ekitongole kya Uganda enfuzi era nga beetaagibwa okuwaayo abakozi oba okusasula omuwendo gw’abakozi mu ssente ng’omutemwa gwabwe gusasula, okuddaabiriza enguudo ennene. Embeera bw’eba ekkiriza, Uganda eyinza okwongera okuwa ensimbi okuva ebweru w’ekitongole kyayo ekikola emirimu gya gavumenti okuzimba enguudo empya oba okuddaabiriza kwonna okw’enjawulo ku nguudo ennene eziriwo, ez’engeri ey’ebbeeyi etali ya bulijjo.

15. Ettaka ly’Obwakabaka bwa Uganda alikolako mu ngeri eno:

Bwekitwalibwa nti obuwanvu bw’Obwakabaka bwa Uganda, nga bwe buli mu nsalo eziragiddwa mu ndagaano, buba bwa square miles 19,600, bujja kugabanyizibwamu ebipimo bino wammanga:

Ebibira bigenda kufugibwa aba Uganda enfuzi square miles 1500

Ettaka ery'ebisasiro n'eritalimibwako ligenda kuweebwa Gavumenti ya Ssaabasajja okufugibwa aba Uganda enfuzi square miles 9,000

Ennimiro n’ebintu ebirala eby’obwannannyini ebya Kabaka wa Uganda 350 square miles

Ennimiro n’ebintu ebirala eby’obwannannyini ebya Namasole square miles 16 (WETEGEREZE: - Singa Kabaka aliwo kati yafa era n’alondebwawo Namasole omulala, eyaliwo yandikkiriziddwa okusigaza ng’ebintu bye eby’obuntu square miles 6, ng’ayita ku square miles10.

Ennimiro n’ebintu ebirala eby’obwannannyini ebya Namasole, maama wa Mwanga square miles 10 Eri Abalangira: Joseph, Augustine, Ramazan, ne Yusufu-Suna, square miles 8 buli emu square miles 32

Ku Bambejja, bannyinaffe, n’abooluganda lwa Kabaka square miles 90

Eri Abamasaza (abaami b’amasaza) bonna awamu amakumi abiri, square miles 8 buli emu (Ebintu by’obwannannyini) square miles 160

Ebibanja ebitongole ebiyungiddwa ku bikondo by’Abamasaza, square miles 8 buli kimu square miles 320

Regents abasatu bagenda kufuna ebintu by’obwannannyini okutuuka ku square miles 6 buli emu square miles 48

Era ebintu ebitongole ebigattibwa ku ofiisi yaabwe, square miles 16, ebintu ebitongole ebyogerwako oluvannyuma okugattibwa ku bifo bya baminisita abasatu enzaalwa 48 96

Mbogo (omukulu w’Abamuhammed) agenda kufuna ku lulwe n’abagoberezi be square miles 24

Kamuswaga, omukulu w’e Kkooki 20 square miles

Abaami n’abalina ettaka ly’obwannannyini lukumi bagenda kufuna ebibanja bye baalina edda, era nga bibalirirwa ku average ya square miles 8 buli muntu, nga byonna awamu bikola square miles 8,000

Wagenda kugabibwa eri ebibiina by’abaminsani ebisatu ebiriwo mu Uganda ng’eby’obwannannyini, era mu bwesige eri amakanisa enzaalwa, ebiwera square miles 92

Ettaka Gavumenti lye yatutte ku siteegi za Gavumenti nga tebannaba kusenga mu kiseera kino (e Kampala, Entebbe, Masaka n’ebirala n’ebirala) square miles 50

Omugatte gwa square miles 19,600

Oluvannyuma lw’okunoonyereza n’obwegendereza ku Bwakabaka bwa Uganda, singa obuwanvu bwonna busaana okuzuulibwa nga e wansi w’emitwalo 19,600 olwo ekitundu ky’eggwanga ekigenda okuweebwa Gavumenti ya Ssaabasajja kijja kukendeezebwa mu bunene olw’ebbula erizuuliddwa nga liri mu kitundu ekibalirirwamu. Naye singa obuwanvu bwa Uganda buteekebwawo ku square miles ezisoba mu 19,600, olwo ebisukkiridde bijja kukolebwako bwe biti:

Kijja kugabanyizibwamu ebitundu bibiri, ekitundu kimu kigattibwa ku bungi bw’ettaka eriweebwa Gavumenti ya Ssaabasajja ate ekitundu ekirala kigabanyizibwamu mu kigerageranyo mu bintu bya Kabaka, Aba Regents abasatu oba baminisita enzaalwa, ne Abamasaza, oba abaami b’amasaza.

Ettaka eryogerwako erya square miles 9,000 erya kasasiro oba eririmibwa, oba eritalimwako, oba ettaka eritudde nga tewali kirabo kya Kabaka oba abalangira nga tebannaba kugiwa bakopi oba abantu be batamanyi, liweebwa Ssaabasajja Nnabagereka wa Bungereza ne Ireland, Nnabagereka wa India, era Nnabakyala akuuma Uganda, nga bategedde nti ensimbi eziva mu ttaka eryo zijja kukola ekitundu ku nsimbi zonna eziyingira mu Uganda Ekitongole ekikuumibwa.

Ebibira bino, ebigenda okuterekebwa Gavumenti okufugibwa, ng’etteeka bwe liri, bijja kuba bibira ebyo nga tewali kwewozaako kwa bwannannyini kuyinza kusitulwa mu ngeri entuufu, era bijja kuba bibira eby’okugenda mu maaso ebimu ebirina okukuumibwa ng’ebibira mu bulungi bw’eggwanga okutwalira awamu.

Ku ky’okugabanya square miles 8,000 mu bannannyini ttaka ab’obwannannyini 1,000, eno ejja kuba nsonga ya kulekebwa kusalawo kwa Lukiko, ng’ajulira Kabaka. Aba Lukiiko bagenda kuweebwa obuyinza okusalawo ku butuufu bw’ebisaba, omuwendo gw’abasaba n’obunene bw’ettaka eriweereddwa, nga basinziira ku muwendo gw’ettaka lyonna eryagabibwa bwe lityo mu baami era ne liweebwa bannannyini ttaka enzaalwa z’Eggwanga terina kusukka square miles 8,000.

Abazungu n’abatali nzaalwa, abafunye ebibanja, era nga bye bagamba nti bikkiriziddwa ekitongole kya Uganda, bajja kufuna ebyapa ku bintu ebyo, mu ngeri eyo era nga biriko obukwakkulizo obwo, nga bwe kiyinza okuteekebwateekebwa omukiise wa Ssaabasajja.

Ebibanja ebitongole ebiweebwa ba Regents, baminisita enzaalwa, oba abakulu b’amasaza, birina okuyita ne ofiisi, era enkozesa yaabyo egenda kunyumirwa abalina ofiisi bokka.

Kyokka Gavumenti ya Ssaabasajja erina eddembe okuyita oba okuzimba enguudo, eggaali y’omukka, emyala, Layini z'amasimu, oba emirimu emirala egy’omugaso egy’olukale, oba okuzimba enkambi z’amagye oba emirimu egy’okwekuuma ku kibanja kyonna, ekya gavumenti oba eky’obwannannyini, n’akakwakkulizo nti ebitundu ebitasukka 10 ku buli 100 eby’ebintu eby'ogerwako bijja kutwalibwa olw’ebigendererwa bino awatali kuliyirira, era nti okuliyirira kujja kuweebwa olw’okusasulwa okutaataaganyizibwa kw’ebirime okulima oba ebizimbe.

16. Okutuusa nga Gavumenti ya Ssaabasajja erabye nga kisaanidde okuyiiya n’okulangirira enkola y’okulungamya ebibira, tekisoboka mu Ndagaano eno kulambika ddembe ly’ebibira eryo nga bwe liyinza okuweebwa enzaalwa za Uganda; naye kikkiriziddwa ku lwa Gavumenti ya Ssaabasajja, nti mu kutegeka amateeka gano agakwata ku bibira, okwewozaako kw’abantu b’e Baganda okufuna embaawo ez’okuzimba, enku, n’ebintu ebirala ebiva mu bibira oba ku ttaka eritalimi, bijja kutunuulirwa, era n’enteekateeka ezikolebwa nga wansi w’obukuumi obutuufu obutakozesebwa bubi eddembe lino ziyinza okukozesebwa ku bwereere.

17. Ku ky’eddembe ly’eby’obugagga eby’omu ttaka. Eddembe ly’eby’obugagga eby’omu ttaka byonna ebisangibwa ku bibanja by’obwannannyini lijja kutwalibwa ng’erya bannannyini bibanja ebyo bokka, nga lirina okusasulwa omusolo gwa bitundu 10 ku buli 100 ogwa ad valorem, ogugenda okusasulwa ekitongole kya Uganda enfuzi ng’eby’obugagga eby’omu ttaka bikoleddwa. Ku ttaka eriri ebweru w’ebibanja by’obwannannyini, eddembe ly’eby’obugagga eby’omu ttaka lijja kuba lya Uganda enfuzi, naye nga mu kuddamu okukozesa oba okusuula kye kimu erina okuliyirira oyo ali mu ttaka olw’okutaataaganya ebirime oba okuzimba, era ejja kuba evunaanyizibwa okumugabira okuva ebweru w’ettaka erya sipeeya mu Protectorate ekitundu ky’ettaka ekyenkanankana n’ekyo mw’aggyiddwa. Ku ttaka lino erya kasasiro n’ebitalimibwa Uganda, eddembe ly’eby’obugagga eby’omu ttaka lijja kuweebwa Gavumenti ya Ssaabasajja nga bwe kikiikirirwa Uganda enfuzi. Mu ngeri y’emu obwannannyini ku bibira, ebitali mu nsalo z’ebintu by’obwannannyini, okuva kati bujja kuweebwa Gavumenti ya Ssaabasajja.

18. Mu kuddamu okukwasa Gavumenti ya Ssaabasajja eddembe ly’okufuga ettaka lya square miles 10,550 erya kasasiro, eririmibwa, eritaliimibwako, oba ery’ebibira, wajja kusasulwa Gavumenti ya Ssaabasajja mu bwesige ku lwa Kabaka (ng'atuuse ku bukulu bwe) ssente za paundi 50O, ate eri ba Regents abasatu bonna awamu, pawundi 600, kwe kugamba, eri Katikiro Pawundi 300, ate Regents abalala babiri Pawundi 150 buli omu.

19. Gavumenti ya Ssaabasajja ekkiriza okusasula omutaka wa Muhammedan Uganda, Mbogo, akasiimo ak’obulamu bwe bwonna aka pawundi 250 omwaka, ng’etegeera nti eddembe lyonna ly’ayinza okwewozaako (okuggyako eryo erikakasiddwa mu buwaayiro obwo waggulu) liweebwa Gavumenti ya Ssaabasajja.

20. Singa Obwakabaka bwa Uganda bulemererwa okusasula Uganda Enfuzi mu myaka ebiri egisooka oluvannyuma lw’okussa omukono ku Ndagaano eno, omuwendo gw’omusolo omunnansi, ogwenkana kitundu ku ogwo ogulina okusasulwa okusinziira ku muwendo gw’abatuuze; oba singa ekiseera kyonna eremererwa okusasula awatali nsonga oba ensonga entuufu, omusolo omutono ogwogeddwako waggulu ogulina okusasulwa okusinziira ku muwendo gw’abantu; oba Kabaka, abaami, oba abantu ba Uganda, balina okugoberera, ekiseera kyonna, enkola eyeeyoleka mu ngeri ey’obutali bwesigwa eri Obukuumi bwa Bungereza; Gavumenti ya Ssaabasajja tegenda kuddamu kwetwala nga basibiddwa ku bukwakkulizo bw’Endagaano eno.

Ku luuyi olulala, singa ensimbi eziva mu musolo gw’ennyumba n’emmundu gusukka emyaka ebiri nga gudduka omuwendo gwonna ogwa pawundi 45,000 omwaka, Kabaka n’abaami b’amasaza bajja kuba n’eddembe okujulira mu Gavumenti ya Ssaabasajja olw’okwongeza ensimbi eziweebwa Kabaka, n’ensimbi eziweebwa baminisita n’abaami enzaalwa, okwongeza okwo kubeere mu nkolagana y’emu ey’ekiteeso nga okweyongera kw’ensimbi eziyingira okuva mu kusolooza omusolo ku bannansi.

21. Mu Ndagaano eno yonna ebigambo "Enfuga ya Uganda" bijja kutwalibwa nga bitegeeza Gavumenti eyo eyawamu eya Uganda ekuumibwa, etandikibwawo era ekuumibwa Gavumenti ya Ssaabasajja; " Omukiise wa Ssaabasajja" kitegeeza Kaminsona, Kaminsona, Gavana, oba omukungu omukulu ow'ekifo kyonna alondebwa Gavumenti ya Ssaabasajja okulungamya ensonga za Uganda.

22. Mu kutaputa Endagaano eno ekiwandiiko ky’Olungereza kye kijja okuba enkyusa ekwata enjuyi zombi.

Yakolebwa mu Lungereza n’Oluganda e Mengo, mu Bwakabaka bwa Uganda, nga 10 Ogwokusatu 1900.

H.H JOHNSTON, Kaminsona wa Ssaabasajja ow’enjawulo, Omuduumizi omukulu era ConsulGeneral, ku lwa Ssaabasajja, Nnabagereka wa Bungereza ne Ireland, Nnaabakyala wa Buyindi.

(Envumbo) APOLLO, Katikiro, Regent. MUGWANYA, Katikiro Regent. MBOGO NOHO, akabonero ke aka X. ZAKARIA KIZITO, Kangawo. Regent, SEBAUA, Pokino, omuwandiisi w’ebitabo. YAKOBO, Kago. PAULO, Mukwenda. KAMUSWAGA, owa Koki, akabonero ke aka X.

(Ku lwa Kabaka, omukulu, n'abantu ba Uganda) Omujulizi ku mikono egyo waggulu: F.J. JACKSON, Her Majesty's Vice-Consul. J. EVATT, Lieutenant-Colonel, omuwandiisi w’ebitabo. JAMES FRANCIS CUNNINGHAM ALFRED R. TUCKER Omulabirizi wa Uganda. HENRY HANLON, Vicar Apostolic w’omugga Nile ogw’okungulu, E BRESSON (ku lwa Mgr. Streicher, Abaminsani). R. H. WALKER, Omuwandiisi w’ebitabo. MATAYO, Mujasi. LATUSA, Sekibobo, omuwandiisi w’ebitabo. MATAYO, Kaima. YOKANA, Kitunzi. SANTI SEMINDI, e Kasuju. ANDEREA, Kimbugwe SEREME, Mujasi, COPRIEN LWEKULA. NOVA, Jumba, Gabunga. FERINDI, Kyabalongo SAULO, Lumana. YOKANO BUNJO, Katikiro, ow’e Namasole. YOSEFU, Katambalwa. ZAKAYO, Kivate, HEZIKIYA, Namutwe. ALI, Mwenda, NSELWANO, Muwemba. SEMIONI SEBUTA, Mutengesa. NJOVU YUSUFU Kitambala, akabonero ke aka X. KATA, Nsege.

Endagaano ya Uganda (Oba endagaano ya Mengo) eya Ogwokusatu 1900 yafuula enkolagana wakati w'Obwakabaka bwa Uganda n'ekitongole kya Bungereza ekya Uganda ekuumibwa mu butongole.[] Yakyusibwa mu ndagaano ya Buganda eya 1955 n’endagaano ya Buganda eya 1961.

Obuvo

Nga 1894 tannatuuka, ebitongole by’ebyobufuzi ebya Afirika eby’omu kitundu byali bya baami oba obwakabaka. Ekitundu kino ekibadde kimanyiddwa nga Uganda okuva ku mulembe gwa Ssekabaka Ssuuna, kyalimu amawanga mangi agalina ennimi, obuwangwa, ennono, n’enkola ez’enjawulo, n’enkola z’ebyobufuzi n’embeera z’abantu, Obwakabaka bwa Uganda bwe businga amaanyi mu by'obufuzi mu kitundu kino.[]

Okukwatagana obutereevu okwasooka wakati wa Uganda n’ensi ez’ebweru kwajja ng’abasuubuzi Abasiraamu Abawalabu okuva e Zanzibar bajja mu 1884. Mu 1877, abaminsani abaasooka okuva mu kkanisa y'Abangereza baatuuka mu Buganda, ne baddirira abakatoliki aba Roma oluvannyuma lw’emyaka ebiri.Kyalabika nnyo nti abakungu b’amatwale ga Bungereza baayingira mu Uganda nga bayita mu bwakabaka obwali wakati mu kifo ky’okuyita mu bibiina ebiddiriŋŋana nga tebirina kakwate, nga bwe baali awalala mu buvanjuba bwa Afrika.

Okutuuka kwabwe mu Uganda kwakaluubirizibwa olw’okubeerawo kw’abaminsani Abakatoliki n’Abapolotesitante n’olutalo lw’okusikira Buganda olwaddirira mu 1888-1892. Olutalo luno olw’omunda olwali luva ku ddiini lwakwatagana n’ebigendererwa bya Bungereza eby’obwakabaka, eyali egezaako okukuuma Uganda ng’ettwale lyayo olw’obukulu bwayo ku bikwata ku kutuuka ku mugga Kiyira. Mu lutalo, abakungu b’amatwale ga Bungereza, nga bagoberera agenti omukulu Captain Frederick Lugard owa Imperial British East Africa Company (IBEAC), yawola obuwagizi bwabwe eri ekiwayi ky’Abapolotesitante ekyakulemberwa minisita omukulu (Katikiro) Apollo Kagwa.[1] Mu bbanga ttono, IBEAC yava ku buyinza bwayo ku Uganda oluvannyuma lw’entalo okugigoba mu kugwa.

Ku kusaba kwa Owekitiibwa Gerald Portal, Alfred Tucker, Omulabirizi wa Eastern Equatorial Africa era oluvannyuma Omulabirizi wa Uganda, yasaba ab’obuyinza mu Bungereza okutwala Uganda. Mu Gwokutaano nga 29, 1893, endagaano wakati wa Portal ne Kabaka Mwanga mu butongole yakakasa nti Uganda yali Gavumenti ya Bungereza enkuumi. Nga 27 Ogwomunaana, 1894, Mwanga yawalirizibwa okussa omukono ku ndagaano endala ne Colonel H.E. Colvile, eyakubiriza okutwala ekitundu ekyo mu ngeri eya bulijjo. Wadde ng’endagaano za 1893 ne 1894 zaali zikoleddwa kubanga, nga bwe kyalagirwa olukiiko lw’e Berlin, Uganda yatuuka n’okugwa mu buyinza bwa Bungereza, Bungereza yali terina butukuvu bwa bafuzi b’ennono n’abantu baabwe. Kyaali kikulu endagaano, okuwukana ku ndagaano, okukolebwa obufuzi bwa Bungereza busobole okufuuka obw’amateeka okusinga okubeera obw’amazima.

Endagaano

Endagaano eno yateesebwako Alfred Tucker, Omulabirizi wa Uganda, era nga yassibwako omukono, mu balala, Katikiro Apollo Kagwa owa Buganda, ku lwa Kabaka (Daudi Cwa II), mu kiseera ekyo eyali omuwere, ne Sir Harry Johnston ku lwa gavumenti y’amatwale ga Bungereza.

Apolo Kagwa (ku ddyo) n'omuwandiisi we Ham Mukasa, mu 1902

Okuva olwo Buganda yandibadde ssaza lya Protectorate, era yandifuuliddwa obwakabaka obwa ssemateeka ng’amaanyi ga Lukiiko (olukiiko oluwabula) goongerwako nnyo era n’omulimu gwa Kabaka gukendedde. Abangereza era baafuna eddembe okukuba akalulu mu kulonda Kabaka mu biseera eby’omu maaso, n’okufuga okulondebwa okulala okungi. Ebiragiro bino ebikwata ku mirimu gya Kabaka ne Lukiiko okusinga byakyusibwa endagaano ya Buganda eya 1961.

Sir Harry Johnston

Endagaano eno eraga nti Kabaka alina okufuga obutereevu ku bannansi ba Buganda abagaba obwenkanya nga bayita mu Lukiiko n’abakungu be. Era kyanyweza amaanyi g’abakulira bakasitoma b’Abakungu abasinga obungi Abapolotesitante, nga bakulemberwa Kagwa. Abangereza baasindika abakungu batono bokka okuddukanya eggwanga lino, nga okusinga beesigamye ku baami b’e Bakungu. Okumala amakumi g’emyaka baali basinga kwettanirwa olw’obukugu bwabwe mu by’obufuzi, Obukristaayo, enkolagana ey’omukwano n’Abangereza, obusobozi bwabwe obw’okusolooza emisolo, n’okubeera Entebbe okumpi n’ekibuga ekikulu ekya Uganda. Emyaka gya 1920 we gyatuukira abaddukanya Bungereza baali beesiga nnyo, era nga tebalina bwetaavu bungi bwa buyambi bwa magye oba mu by’obufuzi.

Ensonga enkulu mu Ndagaano

Okwawukanako n’endagaano ezaaliwo mu 1893 ne 1894, endagaano ya Uganda eya 1900 yalimu ensalo ezitegeerekeka obulungi ez’obwakabaka bwa Uganda, enkola y’okutwala ettaka, n’enkola z’emisolo.

Emiko:

1. Eraga ensalo z’Obwakabaka bwa Uganda,
2. Kabaka n’abataka beegaana okwewozaako kwonna okw’okusolooza omusolo ku masaza agaliraanyewo aga Protectorate ne bawagira Gavumenti ya Ssaabasajja;
3. Obwakabaka bwa Uganda mu nzirukanya ya Uganda Protectorate bulina eddaala eryenkanankana n’amasaza amalala gonna agali mu Protectorate;
4. Ensimbi z’Obwakabaka zigenda kugattibwa wamu n’enyingiza yonna eya Uganda enkuumi;
5. Amateeka agakolebwa Gavumenti ya Ssaabasajja ku Uganda Protectorate gajja kukola kyenkanyi ku Bwakabaka bwa Uganda, okuggyako nga gakontana n’Endagaano, mu mbeera eyo Endagaano ejja kuba ya njawulo;
6. Kasita Kabaka, abalangira, n’abazaale batuukana n’amateeka agaateekebwawo Gavumenti ya Ssaabasajja, Kabaka wa Uganda ajja kukkirizibwa ng’omufuzi enzaalwa y’essaza;
7. Namasole Chua (maama wa Kabaka aliwo kati), agenda kusasulwa pawundi 50 omwaka eziyinza obutagenda mu maaso eri bamaama ba Kabaka abalala;
8. Emisango gyonna egy’abantu enzaalwa n’abatali enzaalwa gikwatibwako kkooti z’e Bungereza zokka;
9. Essaawo amagombolola agafuga;
10. Kabaka wa Uganda ayinza okulonda Abaserikale b’Eggwanga enzaalwa basatu;
11. Ennyonnyola engeri Lukiiko gy’egenda okutondebwamu;
12. Eteekawo enkola y’okusolooza omusolo;
13. Tewali kintu kyonna mu Ndagaano kiyinza kukozesebwa kusazaamu ddembe lya Kabaka eryaliwo edda okukoowoola buli musajja alina obusobozi okugenda mu magye, naye Kabaka ayinza okukozesa obuyinza buno ng’awabulwa kw’omukiise omukulu owa Ssaabasajja;
14. Enguudo zonna enkulu ez’olukale zigenda kulabirirwa mu mbeera ennungi ng’akulira Saza (county) oluguudo luno mwe luyita;
15. Eteekawo engeri ettaka lya Uganda gye lirina okugabibwa;
16. Enzaalwa za Uganda bayinza obutaba na ddembe ku bibira, naye Abaganda bayinza okufuna embaawo ez’okuzimba n’enku;
17. Eddembe ly’eby’obugagga eby’omu ttaka byonna ebisangibwa ku bibanja by’obwannannyini lya bannannyini bibanja bino. Ku ttaka eriri ebweru w’ebibanja bino, eddembe ly’eby’obugagga eby’omu ttaka lya Uganda enfuzi;
18. Kabaka, Regents, Katikiro, ne Regents bagenda kuweebwa omuwendo gwa ssente mu kusasula eddembe ly’okufuga ettaka lya square miles 10,550;
19. Gavumenti ya Ssaabasajja egenda kusasula Katikkiro wa Uganda Mohammedan, Mbogo akasiimo ka pawundi 250 omwaka, ku kakwakkulizo nti eddembe lyonna alikwase Gavumenti ya Ssaabasajja
20. Singa Obwakabaka bulemererwa okusasula Enfuga mu myaka ebiri egisooka oluvannyuma lw’okussa omukono ku Ndagaano, Gavumenti ya Ssaabasajja tegenda kuddamu kusibibwa mu Ndagaano eno. Singa ensimbi ezisoloozebwa zisukka pawundi 45,000 omwaka, Kabaka n’abaami bayinza okujulira okwongera ku nsimbi eziweebwa Kabaka;
21. Ebigambo ‘Uganda Enfuzi’ bitegeeza gavumenti eyawamu eya Uganda Protectorate. ‘Omukiise wa Ssaabasajja’ kitegeeza Kaminsona, Kaminsona ow’oku ntikko, Gavana, oba omukungu omukulu;
22. Ekiwandiiko ky’Olungereza kye nkyusa ekwata enjuyi zombi.

Ebyaddirira

Mu 1935, Owekitiibwa Philip Mitchell yajja mu Uganda nga Gavana oluvannyuma lw’okuweereza e Tanganyika okumala emyaka kkumi n’omukaaga egyayita. Yali mukakafu nti enkolagana wakati wa Uganda n’obuyinza obukuuma yandibadde ya mpisa ya njawulo ku eyo wakati w’abakulu enzaalwa ne Gavumenti ya Tanganyika. Olw’okukimanya nti abakungu ba Protectorate abaasooka baali baleese enkola ey’okwekengera okweyongera n’enkyukakyuka mu nkukutu, Mitchell yayiiya enteekateeka y’okutereeza n’okuddamu okutereeza enkola wakati wa Gavumenti ya enkuumi ne Buganda. Ng’akuuma nti enkolagana wakati wa Gavumenti enkuumi ne Gavumenti ya Buganda enzaalwa yali ya kufugibwa kukuumibwa okusinga okufuga obutatereevu, yateekateeka okukyusa ekifo kya Provincial Commissioner wa Buganda n’assaamu Omutuuze n’okuggya abaserikale ba disitulikiti mu kifo kino, ng’alowooza nti Kabaka yandibadde alina okugoberera amagezi agaamuweebwa Omutuuze n’abakozi be. Kyokka mu ndagaano ya Uganda eya 1900, Kabaka yalina okukolera ku magezi ng’ago mu nsonga y’okussa mu nkola ebiteeso bya Lukiiko byokka. Enkolagana wakati wa Kabaka, Gavumenti y’Ebikuumi, ne Baminisita be yeeyongera okwonooneka, era olw’obuyinza bwa Gavana obukugirwa wansi w’Endagaano eya 1900 okussa amagezi ge ku Kabaka, okuddamu okutegeka kwavaamu okukendeera buli lukya mu buyinza Gavumenti y’Ebikuumi bwe yali esobola okussa mu Buganda.

Laba ne

• Endagaano ya Buganda (1955)
• Endagaano ya Heligoland–Zanzibar (1890)

Ebiyungo eby’ebweru

• Ebiwandiiko byonna eby’endagaano Bikuumiddwa 2021-10-25 ku Wayback Machine