Endagaano ya Buganda (1955) .

Endagaano ya Buganda (1955) yakolebwa nga 18 Ogwekkumi 1955 wakati wa Andrew Cohen Gavana wa Uganda ekuumibwa ne Mutesa II Kabaka wa Buganda . ^[1] Endagaano eno yayanguyira Mutesa II okudda nga kabaka wa Buganda mu ssemateeka, n'emalawo akatyabaga ka Kabaka akatandika nga Kabaka nga Cohen amuwang'angusirizza e Bungereza mu 1953. ^[2] Yakyusa mu ndagaano ya Buganda eyasooka (1900) . ^[1] Ekiwandiiko ekisembayo kyalaga ebyava mu Ttabamiruka w'e Namirembe ebyakkaanyibwako .

Obuvo

Okukaka okugonjoola ekizibu ky’ebyobufuzi ekyagenda kyeyongera, Gavana wa Uganda, Sir Andrew Cohen, yayita mu ndagaano ya Uganda (1900) n’asaba Kabaka (Mutesa II) agwe mu nkola ya gavumenti ya Bungereza eyali eyagala okugenda mu maaso n’eggwanga erimu, ery’obumu, erya Uganda.^[3]^[4] Kabaka yagaana.^[4]^[5] N’ekyavaamu, Gavumenti ya Bungereza yaggyayo okukkiriza Mutesa II ng’omufuzi wa Uganda enzaalwa wansi w’ennyingo 6 ey’endagaano ya Uganda eya 1900 era n’egoba Mutesa mu ngeri ey’amaanyi n’amutwala e Bungereza.^[3]^[5] Amawulire agakwata ku kugobwa kwa Mutesa gaawuniikiriza nnyo Abaganda, ekyaviirako okutabuka mu ssemateeka.^[4] Cohen kye yali ayagala kwe kussaawo Kabaka omupya mu bwangu, naye kino kyalabika nga tekisoboka, ne kyetaagisa ebivaamu mu nteeseganya mu bujjuvu.^[3]^[4]

10. (1) Endagaano ya Buganda, 1900, okuva ku lunaku endagaano eno lwe yatandika okukola, ejja kukyusibwa mu ngeri eragiddwa mu Nsengeka ey’okuna ey’Endagaano eno.

21 (1) Okusinziira ku bigambo ebiri mu nnyingo eno, Lukiiko ejja kutondebwawo okusinziira ku nnyingo 5 ey’endagaano ya Buganda eya 1955, mu ngeri eragiddwa mu tteeka ly'Olukiiko owawaggulu (Ekulonda Ababaka), 1953.

(Laba Ekiwandiiko ky’amateeka No.190 ekya 1955 Amateeka ga Uganda, pp 383–418)

ENDAGAANO eyakolebwa olunaku luno olwa 18 Ogwekkumi 1955 wakati wa Sir Andrew Benjamin Cohen, Omuduumizi w’ekibiina ekisinga ekitiibwa ekya Saint Michaelne Saint George, Omuduumizi w’ekibiina kya Royal Victorian Order, Omuserikale w’ekibiina ekisinga obulungi mu Bwakabaka bwa Bungereza, Gavana era Omuduumizi w’Ekitongole kya Uganda Ekuumibwa ku lwa Ssaabasajja Nnabakyala Elizabeth II, olw’ekisa kya Katonda w’Obwakabaka bwa Bungereza obwa Bungereza ne Northern Ireland n’Obwakabaka bwe obulala Nnabakyala, Omukulu w’Omukago gw'amawanga agaatwalibwa Bungereza, Omulwaniri w’Enzikiriza KU KITUNDU KIMU: ne Edward William Frederick David Walugembe Mutebi Luwangula Mutesa II Kabaka wa Buganda ku lwa Kabaka, Abalangira n’Abantu ba Buganda ne ku lwabwe KU LUDDA OLULALA:

NGA mu Ndagaano eyakolebwa nga 29 Ogwokutaano, 1893, wakati wa Mwanga Kabaka owa Uganda ow’ekitundu ekimu n'owkekitiibwa Gerald Herbert Portal, Omuduumizi w’ekibiina ekisinga ekitiibwa ekya Saint Michael ne Saint George, Omubeezi w'ekiragira ekinga ekitiibwa mu Bath,Owekitiibwa’ Kamisona era Consul- General ow’obuvanjuba bwa Afrika ku lwa Gavumenti ya Ssaabasajja mu Bungereza (wano eyitibwa ku kitundu ekirala Kabaka Mwanga ayogeddwako yakola okweyama n’okwesiba ku bukwakkulizo obumu n’ekigendererwa eky’okufuna obukuumi n’obuyambi n’obulagirizi bwa Bungereza eri ye n’abantu be n’obuyinza bwe:

ERA nga Kabaka Mwanga ayogerwako mu Ndagaano eyogeddwako yeeyama ku lulwe n’abaamuddira mu bigere okukola Endagaano mu makulu oba mu ngeri efaananako n’Endagaano eyogeddwako singa Gavumenti ya Ssaabasajja eba mwetegefu okukkiriza obukwakkulizo obwogerwako:

ERA NGA ku lunaku olw’ekkumi n’omwenda mu Ogwomukaaga, 1894, ekiwandiiko ekyafulumizibwa nga 18 Ogwomukaaga,1894, kyafulumizibwa mu kyapa ky'e London nga kiraga nti wansi w’Endagaano eyogerwako era okusinziira ku ndagaano eyogerwako Uganda yateekebwa wansi w’Obukuumi bwa Nnaabakyala wa Bungereza Victoria:

ERA NGA nga tugoberera okweyama kw’ebyo ebyogeddwako waggulu n’okulowooza ku kuwa Nnaabakyala wa Bungereza Victoria obukuumi Kabaka Mwanga ayogeddwako bwe yali asabye mu Ndagaano eyogerwako eya 29 Ogwokutaano, 1893, olw’Endagaano eyakolebwa nga 27 Ogwomunaana 1894 (wano oluvannyuma lw’eyogerwako nga “Endagaano ya Buganda, 1894”) wakati wa Kabaka Mwanga ayogeddwako ow’ekitundu ekimu ne Henry Edward Colville, Omubeezi wa Order esinga ekitiibwa mu Bath, Colonel mu ggye lya Nnaabakyala, akola nga Kamisona wa Uganda, ku lwa Ssaabasajja Kabaka ayogerwako era ku lwa Ssaabasajja ow’ekitundu ekirala, Kabaka Mwanga ayogeddwako yakola obweyamo era n’aziyiza, abasika be n’abamusikira mu bukwakkulizo mu nsonga zonna okufaananako n’obukwakkulizo obulambikiddwa mu Ndagaano eyogeddwako:

ERA NGA olw’Endagaano eyakolebwa nga 10 Ogwokusatu, 1900 (wano eyitibwa “Endagaano ya Buganda, 1900”) wakati wa Sir Henry Hamilton Johnson, Omuduumizi w'ekibiina ekisinga ekitiibwa ekya Order to the Bath, Kaminsona wa Nnaabakyala ow’enjawulo, Omuduumizi ow'okuntikko era Consul-General ku Uganda ekuumibwa n’ebitundu ebiriraanyewo,ku lwa Kabaka wa Buganda, n’Abalangira n’Abantu ba Buganda ku ludda olulala enkolagana wakati wa Gavumenti ya Ssaabasajja, Gavumenti ya Uganda, (wano eyitibwa “ Government ekuumibwa”) ne Kabaka, Abalangira n’Abantu ba Buganda, yayongera okunnyonnyolwa era n’enteekateeka ne ziteekebwawo okukkiriza Kabaka wa Buganda ng’abafuzi ba Buganda enzaalwa wansi we Obukuumi bwa Majesty n'okufuga okusukkiridde:

ERA NGA olw’Endagaano ez’enjawulo ez’okugatta endagaano ya Buganda, 1900, eyongezeddwayo era n’ekyusibwamu;

ERA NGA Gavumenti ya Nnaabakyala ewadde Kabaka, Abalangira n'Abantu ba Buganda okukakasa mu bigambo bino wammanga:-

‘Gavumenti ya Nnaabakyala terina kigendererwa kyonna kya kuleeta nsonga ya federo y'amawanga g'obuvanjuba bwa Africa oba mu kiseera kino oba ng’endowooza y’abantu b’omu kitundu ku nsonga eno ekyali nga bweri mu kiseera kino. Gavumenti ya Nnaabakyala emanyi bulungi nti endowooza y’abantu mu Gavumenti ekuumibwa okutwaliza awamu ne Buganda okusingira ddala, omuli n’endowooza ya Lukiiko, yandiwakanya okuyingiza Uganda ekuumibwa mu federo yonna ey’engeri eyo; Gavumenti ya Nnaabakyala terina kigendererwa kyonna kya kubuusa maaso ndowooza eno wadde kati oba mu kiseera kyonna, era ekimanyi okusinziira ku ekyo nti okuyingiza Uganda ekuumibwa mu federo yonna ey’engeri eyo kiri bweru wa ttwale ly’ebyobufuzi eby’omugaso mu kiseera kino oba ng’endowooza y’abantu esigala nga bweri mu kiseera kino. Ku ky’ebiseera eby’omu maaso eby’ewala ennyo, Gavumenti ya Ssaabasajja kyeyoleka bulungi nti tesobola kwogera kati nti ensonga y’omukago gwa Mawanga g'obuvanjuba bwa Africa tegenda kuleetebwa, okuva endowooza y’abantu mu Gavumenti ekuumibwa omuli n’eya Baganda, bw’eyinza okukyuka, era mu ngeri yonna tekyandibadde kituufu Gavumenti ya Nnaabakyala okukola ekiwandiiko kyonna kati ekiyinza okukozesebwa mu kiseera ekimu mu maaso okulemesa enkyukakyuka okuweebwa abantu b’Obukuumi mu kiseera ekyo. Naye Gavumenti ya Nnabakyala esobola okugamba nti, omusajja omunene ennyo ya maanyi ya maanyi ya maanyi mu Gavumenti ekuumibwa, omuli n’eya Baganda, okuyingira mu federo y'amawanga g'obuvanjuba bwa Africa kijja kusigala bweru wa ttwale ly’eby’obufuzi eby’okubeera ne mu by’omu maaso eby’ewala ennyo”.

ERA NGA Gavumenti ya Nnaabakyala ewadde obweyamo nti, singa wabaawo omukolo mu biseera eby’omu maaso okuzuula endowooza y’abantu mu ngeri y’okukakasa okwogeddwako waggulu, Gavumenti y’Obukuumi mu kiseera ekyo ejja kwebuuza mu bujjuvu ne Gavumenti ya Buganda n’Abakulu abalala mu ggwanga lyonna ku ngeri esinga obulungi ey’okuzuula endowooza y’abantu:

ERA NGA mu Ndagaano eyakolebwa nga 15 Ogwomunaana, 1955, eyatuumibwa Endagaano ya Buganda (Eky’enkyukakyuka) Endagaano ya, 1955, abakiise ba Nnaabakyala ne Kabaka, Abalangira n’abantu beeyama nti Endagaano eno etuukirire:

KATI N’olwekyo kikkiriziddwa era ne kirangiriddwa bwe kiti:

1. (1) Endagaano eno eyinza okuyitibwa Endagaano ya Buganda, 1955, era...

ejja kusomebwa nga emu n’Endagaano ya Buganda, 1894, Endagaano ya Buganda, 1900, n’Endagaano ezirambikiddwa mu Nsengeka ey’Okusatu ey’Endagaano eno.

(2) Endagaano ezoogerwako mu katundu (1) ak’ekitundu kino era

Endagaano eno eyinza okujulizibwa awamu nga Endagaano za Buganda, 1894 okutuuka mu 1955.

(3) Endagaano eno ejja kutandika okukola nga ekoleddwa era ejja...

oluvannyuma lw’ekyo ebeere nga ekwata Gavumenti ya Nnaabakyala ne Kabaka, n’Omulangira n’Abantu ba Buganda.

2. (1) Kabaka wa Buganda nga ye Mufuzi wa Buganda ajja kuyitibwa “Oweekitiibwa Kabaka” ajja kulondebwa, nga okutuusa kati, n’obululu obusinga obungi mu Lukiko

(2) Ensengeka y’okusunsulamu erina okukoma ku Bwakabaka bwa Buganda, kwe kugamba, bazzukulu ba Kabaka Mutesa I, n’erinnya ly’omulangira eyalondebwa Lukiko lirina okuweebwayo mu Gavumenti ya Nnaabakyala okukkirizibwa, era tewali mulangira ajja kukkirizibwa nga Kabaka wa Buganda ng’okulondebwa kwe tekufunye kukkirizibwa kwa Gavumenti ya Nnaabakyala.

3. Omulangira yenna nga tannasiimibwa Gavumenti ya Nnaabakyala nga Kabaka wa Buganda ajja kuyingira Okweyama okw’Ekitiibwa ng’agoberera ebiragiro bya Ssemateeka ebirambikiddwa Enteekateeka Esooka mu Ndagaano eno; era kasita akwata ebiragiro by’Okweyama okwogerwako, Gavumenti ya Nnaabakyala ekkiriza okumukkiriza ng’Omufuzi wa Buganda.

4. Buganda ejja kuddukanyizibwa okusinziira ku Ssemateeka eragiddwa mu nsengeka esooka ey’Endagaano eno, era ebiragiro ebiri mu nsengeka eyogerwako bijja kutandika okukola okuva ku lunaku Endagaano eno lw’etandika okukola.

(2) (a) Olukiiko lw’okulonda mu Buganda lujja, nga lugoberera ebiragiro ebiri mu kino

ekoleddwa okusinziira ku katundu (2) ak’ennyingo 21 eya Ssemateeka eragiddwa mu nteekateeka esooka ey’Endagaano eno, ekoleddwa bweti:

(a) Katikiro (oba Katikkiro), Omulamuzi (oba Minisita

ow’obwenkanya), Omuwanika (oba Minisita w’Ebyensimbi) n’abakiise abalala mu Minisitule abatondebwawo ennyingo 7 eya Ssemateeka ayogeddwako banaabeera bammemba ba Lukiko mu ofiisi;

(b) buli mukulu wa saza (amakumi abiri bonna awamu) naye ajja kuba mmemba wa Lukiko mu ofiisi;

(c) Kabaka ayinza okulonda abantu abalala mukaaga abakulu mu ggwanga okubeera bammemba ba Lukiko mu kiseera ky’ayagala.

6. Emirimu gya Lukiko gijja kuba gya kuteesa ku nsonga ezikwata ku

Gavumenti ya Kabaka, era eyinza okuyisa ebiteeso ebiteesa ku nkola ezirina okuyisibwa Gavumenti, naye tewali makulu gajja kuweebwa ku biteeso ebyo awatali kukkirizibwa kwa Mubaka wa Nnaabakyala, kwe kugamba Gavana okuggyako nga kiyinza okukkaanyibwako mu ngeri endala wakati we ne Gavumenti ya Kabaka nti okukkiriza okwo tekujja kwetaagisa.

.................................

......................................

wa Bakiise bonna abakiise ku lukiiko olufuzi olwa Uganda ekuumibwa okubeera Abafirika era omuwendo ogwo ogw’Abafirika okulondebwa ngaOluvannyuma lw’okuyisa endagaano empya, Mutesa yaddayo mu Buganda mu ngeri entuufu nga bwe gunaaleeta omuwendo gwonna ogw’Abafirika abali mu lukiiko okutuuka waakiri ekitundu kimu ku bammemba bonna ab’olukiiko, nga tobaliddeemu Pulezidenti w’olukiiko, olwo Buganda ejja kukiikirira mu lukiiko lw’ababaka ba Uganda ekuumibwa era olw’ekigendererwa ekyo ku waakiri kimu kyakuna ku Bakiise mu Lukiiko nga Bannafirika bajja kuba bantu abakiikiridde Buganda.

(2) Katikiro ajja kuwaayo eri Omukiise wa Ssaabasajja, kwe kugamba

ENTEGEKA EY'OKUBIRI

gamba Gavana, amannya g’abeesimbyewo okulondebwa ng’abakiise mu lukiiko lw’ababaka ba Palamenti okukiikirira Buganda kwe kugamba abantu abaalondeddwa olw’ekigendererwa ekyo nga bagoberera ebiragiro ebiri mu Nsengeka ey’okubiri mu Ndagaano eno.

(3) Wadde nga waliwo ebiragiro bya Lukiko Omukulu (Okulondebwa kwa

......................................

enkola y’okulonda obutereevu eri abakiise mu lukiiko lw’ababaka ba Palamenti abakiikirira Buganda ejja kutandikibwawo mu mwaka gwa 1961 singa enkola eyo tennatandikibwawo.

(4) Gavumenti ya Nnaabakyala mu mwaka gwa 1957 ejja kukola enteekateeka

okwekenneenya kw’abakiise ba Gavumenti enkuumi n’aba Gavumenti ya Kabaka enkola y’okulonda abakiise mu lukiiko lw’amateeka abakiikirira Buganda. Mu kwekenneenya ng’okwo kujja kulowoozebwako ku nteekateeka yonna egenda okuweebwayo Gavumenti ya Kabaka okulonda Bammemba abo abakiikiridde nga basinziira ku kuteesa okuli mu Nteekateeka ey’Omukaaga ey’Endagaano eno.Kaweefube yenna ajja kukolebwa okussa mu nkola Ebiteeso ebiva mu kwekenneenya ng’okwo mu budde okulonda Abakiise b’Olukiiko lw’Amateeka abakiikirira Buganda ng’Okutwalira awamu Olukiiko lw’Amateeka luzzeemu okutondebwawo oluvannyuma lw’okuwummula ebifo mu lukiiko oluddako oluvannyuma lw’okutandika okukola kw’Endagaano eno.

8. Ssemateeka n’obuyinza bwa kkooti za Kabaka n’okutambuza obwenkanya mu byo bijja kuba ebyo ebirambikiddwa mu tteeka lya Kkooti za Buganda erya Uganda ekuumibwa, nga bigoberera ebiragiro by’Etteeka lyonna erikoleddwa nga Gavumenti ya Kabaka ekkirizza okukyusa oba okukyusa mu tteeka eryo.

“Buganda”.

10. (1) Endagaano ya Buganda, 1900, okuva ku lunaku endagaano eno lwe yatandika okukola, ejja kukyusibwa mu ngeri eragiddwa mu Nsengeka ey’okuna ey’Endagaano eno.

(a) Ensasula ejja kukolebwa Gavumenti ya enkuumibwa eri Gavumenti ya Kabaka ku nsonga z’enyingiza n’obupangisa bw’eby’okusima eby’obugagga eby’omu ttaka n’obusuulu obusasulwa Gavumenti ya ekuumibwa ku ttaka eriweebwa Ssaabasajja wansi w’ebiragiro ebiri mu ndagaano za Buganda ku musingi gwe gumu ng’ensimbi ezo bwe zikolebwa mu Bukiiko bwa Disitulikiti mu kitundu kyonna ekya Uganda ekuumibwa.

(b) Okukubaganya ebirowoozo wakati w’Omubaka wa Nnaabakyala, kwe kugamba Gavana, ne Gavumenti ya Kabaka n’ekigendererwa eky’okusalawo oba embeera y’ettaka lyonna eriweebwa Nnaabakyala Buganda.

Endagaano ezisobola okukyusibwa zijja kutandikibwawo amangu ddala nga bwe kisoboka.

10. (1) The Buganda Agreement, 1900, shall, as from the date of the coming into force of this Agreement, be amended in the manner specified in the Fourth Schedule to this Agreement.

ENTEGEKA EYOKUTAANO

2) Endagaano ezoogeddwako mu Nnyingo ey’Okutaano ey’Endagaano eno, okuva ku lunaku Endagaano eno lw’etandika okukola, zinaakomanga okukola.

11. Tewali nkyukakyuka nnene ejja kukolebwa mu Ssemateeka

eragiddwa mu Nteekateeka esooka ey’Endagaano eno okumala ebbanga lya myaka mukaaga oluvannyuma lw’okutandika okukola kw’Endagaano eno, naye ku nkomerero y’ekiseera ekyo ebiragiro bya Ssemateeka ayogeddwako bijja kwekenneenyezebwa.

41. Ssemateeka wa Buganda ali mu Nsengeka esooka ey’Endagaano ya Buganda (Enkyukakyuka), 1955 (wano mu nnyingo eno eyitibwa ‘Ssemateeka ow’enkyukakyuka”) ajja kulekera awo okukola ku kutandika okukola kwa Ssemateeka ono (1) mu nnyingo 5 eya Ssemateeka ono n’ebiragiro ebigikwatako mu nnyingo eyo binaakozesebwa: Era kasita okulondebwa kwonna okukoleddwa mu mateeka oba ekintu kyonna ekikoleddwa wansi w’ebiragiro bya Ssemateeka ow’Ekiseera kino kijja kutwalibwa ng’ekikoleddwa wansi wa Ssemateeka ono Era kasita ayongerako nti Kabaka ajja kulonda Baminisita abakola abalondeddwa wansi wa Ssemateeka ow’Ekiseera okubeera Baminisita wansi wa Ssemateeka ono mu ngeri eragiddwa mu nnyingo 13 wa Ssemateeka ono.

SSEMATEEKA WA BUGANDA

1. Ssemateeka ono ayinza okuyitibwa Ssemateeka wa Buganda.

2. (1) Mu Ssemateeka ono ekigambo “Kabaka” kitegeeza omuntu amanyiddwa nga Kabaka wa Buganda mu nnyingo 2 ey’endagaano ya Buganda, 1955, ate ekigambo “Gavumenti ya Kabaka’’ kitegeeza Gavumenti eyateekebwawo ku lwa Buganda mu Ssemateeka ono.

(2) Gavana wa Uganda ekuumibwa ajja kuba Mukiise wa Nnaabakyala mu Buganda era mu Ssemateeka ono ayogerwako nga “Gavana”.

(3) Mu Ssemateeka ono okuggyako ng’ensonga egamba bulala - .

“Endagaano za Buganda” kitegeeza endagaano za Buganda, okuva 1894 okutuuka 1955, n’endagaano endala zonna ezikoleddwa mu kiseera kino ku lwa Nnaabakyala ne Kabaka, Abalangira, n’Abantu ba Buganda oba Gavumenti ya Kabaka naye nga teziriimu tteeka lya Buganda lyonna oba Ekiragiro kyonna ekiyimiridde ekyakolebwa nga kigoberera Ssemateeka ono;

“Etteeka lya Buganda” kitegeeza etteeka erikolebwa wansi w’ebiragiro ebiri mu nnyingo 26 eya Ssemateeka ono oba etteeka eryassibwawo Kabaka oba Regents yenna nga Ssemateeka ono tannatandika kukola;

“Lukiiko” kitegeeza Lukiiko lwa Buganda;

“Minisita” kitegeeza mmemba wa Minisitule eyakolebwa mu nnyingo 7 eya Ssemateeka ono;

“Omuto” kitegeeza, mu kukwatagana ne Kabaka, omuntu atali wansi w’emyaka kkumi na munaana. - (4) Okwogera kwonna mu Ssemateeka ono ku muserikale ali mu buweereza bwa

Gavumenti y’obukuumi oba Gavumenti ya Kabaka okusinziira ku kigambo ekiraga ofiisi ye ejja kutambulizibwa ng’okujuliza omuserikale mu kiseera kino akola emirimu gya ofiisi mu mateeka.

(5) Singa wabaawo okuggwaawo kw’Engule, ebijuliziddwa ku Mufuzi mu kiseera kino bijja kukyusibwamu ebijuliziddwa ku Nnaabakyala, EIizabeth II.

(6) Ssemateeka ono ajja kulagibwa mu Lungereza n’Oluganda naye, .

olw’ekigendererwa ky’okuvvuunula, okufaayo kujja kubaawo ku nkyusa y’Olungereza yokka.

(7)(1)Gavana ayinza, era singa asabibwa olukiiko lwa baminisita ba Kabaka oba Kabaka (ku nsonga yonna ekwata ku kifo kye eky’obuntu oba emirimu gye), okujuliza mu Kkooti Enkulu eya Nnaabakyala eya Uganda ekibuuzo kyonna ekikwata ku kutaputa Ssemateeka ono, era Kkooti Enkulu ejja kusalawo ekibuuzo ng’egoberera enkola eyo nga Ssaabalamuzi w’Ekitongole ky’Obukuumi bwa Uganda bw’ayinza okulagira.

(2) Okujulira okuva mu kusalawo kwa Kkooti Enkulu wansi w’ennyingo eno kujja kubeera butereevu eri Nnaabakyala mu Lukiiko oba Ssaabalamuzi ayinza okulagira, era okusinziira ku kino tewali kujulira kujja kubeera mu Kkooti Ejulirwamu eya Nnaabakyala ey’Ebuvanjuba, Afirika.

(3). Buganda mu nzirukanya ya Uganda ekuumibwa ejja kukwata ekifo nga

e ssaza ery’eddaala ery'enkanankana n’amasaza amalala gonna aga gakuumibwa mwe gayinza okugabanyizibwamu.

Kabaka

ofiisi ya Kabaka wansi w’amateeka n’empisa za Buganda n’ab’olulyo olulangira olwa Buganda banaafuna ebitiibwa byonna n’okukulemberwa nga bwe babadde n’okutuusa kati.

(5). (1) Kabaka ajja, nga tannakwata mirimu gya ofiisi ye wansi wa

Ssemateeka ono, ayingire mu Nkolagana ey’ekitiibwa ne Nnaabakyala era n'Olukiiko n’Abantu ba Buganda mu maaso ga Gavana n’ababaka ba Lukiiko era, kasita akwata ebiragiro by’Okweyama okwogerwako ajja kuba n’obuyinza okukola emirimu egyamuweebwa Ssemateeka ono.

(2) Okweyama okw’ekitiibwa kujja kuba bwe kuti:-

(b) Ku nsonga z’akatundu kano, engeri y’okulayira ofiisi ya Regent ejja kuba bweti: “Nze Obukuumi era ajja kukola ekituufu ku bantu ab’engeri zonna okusinziira ku Ndagaano ezikoleddwa ne Nnaabakyala, Ssemateeka wa Buganda, amateeka n’empisa za Buganda n’amateeka ga Uganda ekuumibwa awatali kutya wadde okusiimibwa, omukwano oba obutali bumativu Kale nnyamba Katonda”.

(3) Singa mu kiseera we yalondebwa Kabaka aba mwana muto, olwo okutuusa lw’anaatuuka ku bukulu bwe, okuggyako we kyetaagisa mu mpisa, tajja kukola mirimu gya Kabaka wansi wa Ssemateeka ono era tajja kwetaagibwa kuyingira mu Nkolagana ey’ekitiibwa eyogeddwako.

(6) (1) (a) Singa ekiseera kyonna Kabaka aba mwana muto oba nga tasobola, okuggyako olw’ensonga

kyokka nga taliiwo mu Buganda okukola emirimu gye mu Ssemateeka ono, Lukiko ajja kulonda abantu basatu okubeera Regents.

(b) Regent alondeddwa wansi w’akatundu (a) ak’akatundu kano ajja

okulekera awo okubeera mu ofiisi:-

(i) Kabaka bw’anaasobola okukola emirimu gye mu ssemateeka ono

(ii) singa alekulire ng’awandiika wansi w’omukono gwe ng’awandiikiddwa Sipiika, oba

c) Singa okulondebwa kwe kuggwaawo olw’okusalawo kw’Olukiiko ku kiteeso ekiteeseddwa abakiise ba Lukiiko abatakka wansi wa makumi abiri era nga bawagira nga waliwo abakubiddwa, obululu obutakka wansi wa bibiri ku bisatu eby’abakiise bonna aba Lukiiko.

(c ) Kabaka ayinza okulonda omuntu mu ofiisi yonna eya Regent singa ekiseera kyonna mu kiseera ky’okubeezaawo Regency wansi w’akatundu kano ofiisi eyo eba efuuse njereere.

(2)(a) Buli Kabaka lw’afuna omukisa obutabaawo mu Buganda, ayinza ng’awandiika wansi w’omukono gwe okulonda abantu basatu okubeera Regents mu kiseera ekyo nga taliiwo.

(b) Regent alondeddwa wansi w’akatundu (a) ak’akatundu kano ajja

okulekera awo okubeera mu ofiisi:-

(i) nga Kabaka akomyewo mu Buganda;

(ii) singa alekulire ng’awandiika wansi w’omukono gwe ng’awandiikidde Kabaka;

(iii) singa okulondebwa kwe kusazibwamu Kabaka;

(iv) Kabaka alekera awo okusobola okukola emirimu gye mu Ssemateeka ono mu ngeri endala okuggyako olw’obutabaawo mu Buganda.

(c ) Kabaka ayinza okulonda omuntu mu ofiisi yonna eya Regent singa ekiseera kyonna mu kiseera ky’okubeerawo kwa Regency wansi w’akatundu kano ofiisi eyo eba efuuse njereere.

(d) Obuyinza obwogerwako mu katundu kano tebujja kukozesebwa mu kiseera kyonna Kabaka mw’aba omuto oba ng’ava ku nsonga endala yonna okuggyako obutabaawo mu Buganda nga tasobola kukola mirimu gye mu Ssemateeka ono.

(3) Mu kiseera ky’okubeerawo kwa Regency wansi w’akatundu (I) oba akatundu

(2) mu nnyingo eno, aba Regents kasita banaagoberera ebiragiro by’Endagaano za Buganda ne mu Ssemateeka ono era ne banyweza emirembe, obutebenkevu ne gavumenti ennungi ey’obukuumi bwa Uganda, era nga bagoberera ebiragiro ebiri mu butundu (4),(5) ne (6) obw’ennyingo eno, bajja kuba n’obuyinza obujjuvu okukola emirimu gya Kabaka wansi wa Ssemateeka ono.

(4)(a) Regent tajja kutwala mirimu gya ofiisi ya Regent okutuusa nga asoose kulayira kukola bulungi ofiisi era nga okulondebwa kwe oba okulondebwa kwe kukkiriziddwa Gavana.

“Nze....nneeyama nti nja kuba mwesigwa eri Ssaabasajja Nnaabakyala Elizabeth ll, obukuumi bwe Buganda bw’enyumirwa, Abasika be n’Abamuddira mu bigere era nja kufuga bulungi era mu mazima Buganda okusinziira ku mateeka era nja kugoberera ebiragiro by’Endagaano ezaakolebwa ne Ssaabasajja ne Ssemateeka wa Buganda, era nti nja kunyweza emirembe, obutebenkevu ne gavumenti ennungi eya Uganda ekuumibwa era nja kukola ekituufu mu buli ngeri abantu nga bagoberera Endagaano ezoogeddwako, Ssemateeka wa Buganda, amateeka n’empisa za Buganda n’amateeka ga Uganda ekuumibwa awatali kutya wadde okusiimibwa, omukwano oba obubi—bajja’’.

(5)(a) Omulimu gwonna ogwa Kabaka wansi wa Ssemateeka ono gujja kukolebwa ba Regents mu ngeri y’emu, okutuuka ku mpisa bw’ekkiriza, ng’eyo emirimu gye gyandibadde gikolebwa Kabaka okuggyako nti omukono gwa Regents babiri gujja kuba kitegeeza ekimala ku kiraamo kya Regents.

(b) Ensonga yonna bweba nga yeesigamye ku kusalawo kwa Regents, okusalawo kwonna kujja kutwalibwa nga okusalawo kwa Regents singa babiri ku Regents baba nga bakiwagira.

(c) Singa Regent yenna aba taliiwo mu Buganda oba olw’ensonga endala yonna nga tasobola kukola mirimu gya Regent oba singa ofiisi y’omu ku ba Regent eba njereere, kijja kumala singa emirimu gya Regent gikolebwa Regent babiri.

(7)(1) Wajja kubaawo Minisitule ya Buganda, egenda okuyitibwa...

“Olukiiko lwa Kabaka olwa Baminisita”, era okuva wano oluusi mu bufunze luyitibwa “Minisitule”.

(2) Olukiiko lwa Baminisita lwa Kabaka lujja kubaamu :- .

(a) Katikiro (b) Omulamuzi; (c) Omuwanika (d) Minisita w’ebyobulamu; (e) Minisita w’Ebyenjigiriza; (f) Minisita w’ebyobugagga eby’omu ttaka:

Kasita omuwendo n’okulondebwa kwa bammemba ba Minisitule okuggyako Katikiro, Omulamuzi n’Omuwanika biyinza okukyusibwakyusibwa oluusi n’oluusi olw’ekiteeso ekiyisibwa Lukiko ne kikkirizibwa Gavana.

(3) Bwe wabaawo omukisa okulekulira kwa Minisitule okuweebwa ttenda Katikiro ajja kuwaayo okulekulira kwa Minisita, awamu eri Kabaka ng’ayita mu Sipiika, era Kabaka n’alyoka akkirizza okulekulira; Kasita ng’okulekulira bwe kuweebwa ttenda okusinziira ku bigambo ebiri mu nnyingo 10 eya Ssemateeka ono, Kabaka tajja kukkiriza kulekulira okutuusa nga Katikiro alondeddwa amuwadde amannya g’abantu abalondeddwa okuva mu ofiisi za baminisita okusinziira ku katundu (7) ak’ennyingo 12 eya Ssemateeka ono.

(4) Buli mmemba wa Minisitule ajja kuba n’obuvunaanyizibwa obwo nga bwe buyinza okusalibwawo Karikiro.

8. (1) Olukiiko lwa Kabaka olwa Baminisita okutwaliza awamu lunaavunaanibwa omusango

enkola ya Gavumenti ya Kabaka, era buli Minisita ajja kuvunaanyizibwa kinnoomu ku bitongole bya Gavumenti ya Kabaka nga bw’ayinza okumuteeka mu buvunaanyizibwa bwe.

(2) Ebikolwa byonna ebya Gavumenti ya Kabaka, okujjako amateeka n’ennono bwe byetaagisa mu ngeri endala, binaakolebwa mu linnya lya Kabaka.

(3) Omulimu gwonna wansi wa Ssemateeka ono bwe guba nga guyinza okukolebwa Kabaka, omulimu ogwo, okuggyako nga walabise ekigendererwa ekikontana, gujja kukolebwa ye ng’ayita mu kiwandiiko ekissiddwako omukono gwe mu maaso ga Minisita, ajja okussa omukono gwe gumu n’omujulizi.

(4) (a) Bwe kiba nga kirambikiddwa mu Ssemateeka ono nti Kabaka ayinza okukozesa obuyinza ku kuteesa kw’omuntu yenna oba obuyinza ajja kukozesa obuyinza obwo okusinziira ku kuteesa.

(b) (i) Ekiwandiiko ekissiddwako omukono Katikiro nti Kabaka

akozesezza obuyinza bwonna obwetaagisa okukozesebwa ku kuteesa kwa Katikiro oba kwa Minisitule okusinziira ku kuteesa kujja kuba bujulizi obukakafu ku nsonga eyo.

(ii) Kopi entuufu ekakasiddwa ey’eddakiika y’Olukiiko lw’Okulonda Buganda oba ey’akakiiko konna Kabaka ke yalonda wansi wa Ssemateeka ono ng’ewandiika nti Kabaka akozesezza obuyinza bwonna obwetaagisa okukozesebwa ku kuteesa kw’Olukiiko oba akakiiko okusinziira ku kuteesa kujja kuba bujulizi obukakafu ku nsonga eyo.

9. Katikiro ajja kumanyisa Kabaka mu bujjuvu ku byonna

ensonga enkulu ezikwata ku Gavumenti ya Kabaka.

10. (1) Aba lukiiko bwe basisinkana omulundi ogusooka oluvannyuma lw’okusasika kwonna

ku ekyo, okulekulira kw’olukiiko lwa baminisita ba Kabaka mu kiseera ekyo kujja kuweebwa ttenda.

(2) Okulekulira kwa Minisitule bwe kuba kubadde ku ttenda mu

okusinziira ku katundu k’ennyingo eno, omubaka wa Katikiro alondebwa ajja kulondebwa okusinziira ku nkola eragiddwa mu nnyingo 11 eya Ssemateeka ono era abesimbyewo ku ofiisi za baminisita bajja kulondebwa okusinziira ku nkola eragiddwa mu nnyingo 12 eya Ssemateeka ono.

11 (1) Sipiika ajja kuteekawo olunaku lw’okusunsulamu abesimbyewo ku...

ofiisi ya Katikiro ejja kumuweebwayo.

(2)(a)Omuntu yenna ayinza okusunsulwa ng’omuntu eyeesimbyewo ku ofiisi ya

Katikiro, oba mmemba wa Lukiko oba nedda, olw’aba Lukiko abatakka wansi wa bataano.

(b) Okusunsulwa kujja kuweebwayo mu buwandiike nga kuliko emikono gya bammemba abakukola, eri Sipiika ku lunaku lwe yateekawo ku lw’ekyo oba nga terunnatuuka.

(3) Sipiika ajja kutegeka olukalala lw’abantu ababadde mu ngeri entuufu

esunsuddwa era ejja kuleetera kkopi z’olukalala okuteekebwa mu maaso ga Lukiko.

(4) Ku lunaku olw’okutaano olukalala nga lumaze okuteekebwawo oba olunaku olulala Sipiika lw’anaalaba nga lwangu, Lukiiko mu kalulu ak’ekyama ajja kulonda nga Katikiro okulonda omu ku bantu erinnya lye erisangibwa ku lukalala era Sipiika n’awaayo erinnya ly’omuntu alondeddwa bw’atyo eri Gavana okukkirizibwa.

(5) Singa erinnya ly’omuntu alondeddwa nga Katikiro designate okusinziira ku bigambo ebiri mu katundu (4) ak’ennyingo eno terikkirizibwa Gavana okulonda okulala okw’omuntu omulala nga Katikkiro kujja kubaawo okusinziira ku bigambo ebyogeddwako waggulu mu nnyingo eno.

(6) Singa ekiseera kyonna ofiisi ya Katikkiro ebeera njereere, Sipiika ajja kutegeeza Kabaka engeri okulonda gye kugenda mu maaso wansi w’ennyingo eno.

12 (1) Omubaka Katikiro bw’aba alondeddwa era n’okulondebwa kwe kubadde

ekkiriziddwa Gavana, Sipiika ajja kuteekawo olunaku okusunsulwa kw’abeesimbyewo ku ofiisi za baminisita okutali ofiisi ya Katikiro lwe kunaaweebwayo gy’ali.

(2) Omuntu yenna ayinza okusunsulwa nga eyeesimbyewo ku ofiisi za baminisita, .

oba mmemba wa Lukiiko oba nedda, oba nga Katikiro alondeddwa oba nga ba Lukiko abatakka wansi wa basatu.

(3) Okusunsulwa kujja kuba kwa ofiisi za baminisita okutwaliza awamu so si za buli emu

ofiisi ya baminisita entongole, era ejja kuweebwayo mu buwandiike, nga kuliko omukono gw’omuntu oba abantu abazikola, eri Sipiika ku lunaku lwe yassaawo ku lw’ekyo oba nga terunnatuuka. Kasita kiba nti:

(a) tewali bantu balala okuggyako Katikiro alondeddwa ajja kwegatta ku kusimbawo abantu abasukka mu basatu.

(b) omulonde wa Katikiro tajja kusimbawo basukka mu bataano

abesimbyewo..

(4) Sipiika ajja kutegeka olukalala lw’abantu ababadde mu ngeri entuufu

abasunsuddwa mu ofiisi za baminisita era ajja kuleetera kkopi z’olukalala okuteekebwa mu maaso ga Lukiko era singa amannya g’abantu abasukka mu kkumi na bataano galabika mu lukalala, Lukiko ajja kulondebwa ku lunaku olw’okusatu olwa wiiki oluvannyuma lw’ekyo, oba ku lunaku olulala Sipiika lw’anaaba alaba nga lwangu, mu kalulu ak’ekyama alondebwa ng’abeesimbyewo ku ofiisi za baminisita abantu kkumi na bataano okuva mu bo amannya gaabwe galabika mu lukalala.

(5) Omulonde wa Katikiro anaalonda abantu abagenda okulondebwa mu ofiisi za baminisita okuva mu bantu amannya gaabwe agalabika mu lukalala lw’abeesimbyewo (oba singa amannya g’abantu abasukka mu kkumi na bataano galabika mu lukalala olwo, okuva mu mannya g’abantu abaalondebwa Lukiko okuba abesimbyewo), era ajja kuwaayo amannya gaabwe eri Gavana okukkirizibwa nga Minisita.

(6) Singa Gavana takkiriza linnya ku muntu alondeddwa okulondebwa mu ofiisi ya minisita, Katikiro alondeddwa ajja kulonda omuntu omulala mu ngeri eragiddwa mu katundu (5) ak’ennyingo eno, era ajja kuwaayo erinnya lye eri Gavana okukkirizibwa nga Minisita.

(7) Omulonde wa Katikiro ajja kuwaayo amannya g’abantu abalondeddwa wansi w’ebiragiro ebyogeddwako mu nnyingo eno, nga bwe gayisiddwa Gavana, eri Kabaka ng’alina okuteesa nti buli muntu oyo alondebwe mu ofiisi ya minisita eyeetongodde.

(8) Singa ekiseera kyonna ofiisi ya Katikiro bw’eba njereere, Sipiika ajja kutegeeza Kabaka engeri okulonda gye kutuuse wansi w’ennyingo eno.

13. Nga amannya g’abantu abalondeddwa ku ofiisi za baminisita gabadde...

eweereddwa Kabaka, Kabaka ajja kulonda Katikkiro eyalondebwa okubeera Katikkiro ng’amukwasa Ddamula era nga tebunnatuuka ku lunaku oluddako, Kabaka ajja kulonda abantu abalondeddwa mu ofiisi za baminisita ze babadde basemba Katikiro gwe yalonda ng’afuna ekitiibwa n’obwesigwa bwabwe mu ngeri ey’ennono mu kussa ekitiibwa mu ofiisi ezo.

14 (1) Kabaka ayinza, ku kuteesa kwa Katikiro, okukyusa...

alina ofiisi ya minisita yonna, okuggyako ofiisi ya Katikiro, eri ofiisi endala ey’obuminisita ng’eyo. (a) Omuntu yenna bw’aba agenda okukyusibwa okuva mu ofiisi ya minisita emu okudda mu ndala wansi w’ennyingo eno, ajja kuwaayo okulekulira kwe okuva mu ofiisi gy’aleka eri Kabaka, olwo n’afuna ekitiibwa kye n’obwesigwa bwe mu ngeri ey’ennono mu kussa ekitiibwa mu ofiisi gy’akyusibwa.

15 (1) Singa ofiisi za Baminisita zifuuka njereere essaawa yonna olw’ensonga

okulekulira kwa Minisitule wansi w’ennyingo 16 oba ennyingo 40 eya Ssemateeka ono, Katikkiro anaalondebwa okusinziira ku nkola eragiddwa mu nnyingo 11 ne 12 eya Ssemateeka ono, era Katikkiro alondeddwa n’abantu abalala abaalondebwa bwe batyo banaalondebwa okuba Baminisita okusinziira ku nnyingo 13 eya Ssemateeka ono.

(2)(a) Singa ofiisi ya Katikkiro efuuka njereere mu kiseera kyonna ekitali olw’ensonga y’okulekulira kwa Minisitule, omuntu eyalondebwa Katikiro ajja kulondebwa okusinziira ku nkola eragiddwa mu nnyingo 11 eya Ssemateeka ono, era Kabaka ajja kumulonda mu Katikkiro ng’amukwasa Ddamula.

(b) Nga Katikkiro alondeddwa okusinziira ku katundu

(a) mu katundu kano, Baminisita abalala ababeera mu ofiisi mu kiseera ky’okulondebwa banaawaayo ttenda y’okulekulira kwabwe eri Kabaka era Katikkiro ajja kuteesa eri Kabaka nti akkirize oba agaanye okulekulira, era Kabaka ajja kukola ng’agoberera okuteesa.

(c ) Singa olw’okukkiriza okulekulira, ofiisi za Baminisita ezitali za Katikiro zifuuka njereere :- (i) sipiika ajja kuteekawo olunaku okusunsulwa kw’abeesimbyewo ku ofiisi za baminisita ezitali ofiisi ya Katikiro lw’anaamuwaayo;

(ii) omuntu yenna nga si muntu eyalina ofiisi nga Minisita mu kiseera Katikiro we yalondebwa, ayinza okusunsulwa nga eyeesimbyewo ku ofiisi za baminisita, oba nga mmemba wa Lukiko oba nedda, oba Katikiro oba abakiise abatakka wansi wa basatu mu Lukiko;

(iii) okusunsulwa kujja kuba kwa ofiisi za baminisita okutwaliza awamu so si kwa ofiisi za baminisita yonna entongole, era kujja kusikirizibwa mu buwandiike, nga kuliko omukono omuntu oba abantu ababikola, eri Sipiika ku lunaku oba nga terunnatuuka ku lunaku lwe yateekawo ku lw’ekyo. Kasita kiba nti:

a) tewali muntu mulala okuggyako Katikkiro ajja kwegatta ku kusimbawo abantu abasukka mu basatu;

(iv) Sipiika oba Omukubiriza w'olukiiko ajja kutegeka olukalala lw’abantu abasunsuddwa obulungi ku ofiisi ya baminisita era ajja kuleetera kkopi z’olukalala okuteekebwa mu maaso ga Katikiro era singa amannya g’abantu abasukka mu kkumi galabika ku lukalala, Lukiiko ku lunaku lwa wiiki olwokusatu oluvannyuma lw’ekyo, oba ku lunaku olulala Sipiika lw’anaalaba nga lwangu, mu kalulu ak’ekyama abalondebwa ng’abeesimbyewo ku ofiisi z’obwaminisita abantu kkumi okuva mu abo abantu amannya gaabwe agalabika ku lukalala;

v) Katikiro ejja kulonda abantu abagenda okulondebwa mu ofiisi za baminisita okuva mu:-

(a) Abantu amannya gaabwe agalabika mu lukalala lw’abeesimbyewo (oba, singa amannya g’abantu abasukka mu kkumi galabika mu lukalala olwo, okuva mu mannya g’abantu abaalondebwa ng’abeesimbyewo Lukiko); ne

(b) abantu abaali mu ofiisi nga Baminisita mu kiseera we yalondebwa, era bajja kuwaayo amannya gaabwe eri Gavana okukkirizibwa nga Baminisita;

vi) Singa Gavana takkiriza linnya ly’omuntu alondeddwa okulondebwa mu ofiisi ya minisita, Katikkiro ajja kulonda omuntu omulala mu ngeri eragiddwa mu katundu (v) ak’akatundu kano, era ajja kuwaayo erinnya lye eri Gavana okukkirizibwa nga Minisita;

vii) Katikkiro ajja kuwaayo amannya g’abantu abalondeddwa wansi w’akawaayiro kano waggulu, nga bwe gayisiddwa Gavana, eri Kabaka ng’ategese nti buli muntu oyo alondebwe mu ofiisi ya minisita eyeetongodde, era Kabaka ajja kulonda omuntu alondeddwa mu ofiisi za baminisita ze baasembeddwa ng’afuna ekitiibwa n’obwesigwa bwabwe mu ngeri ey’ennono mu kussa ekitiibwa mu ofiisi ezo.

(3)(a) Singa ofiisi ya minisita etali ya Katikiro efuuka ekikalu mu kiseera kyonna ekitali olw’ensonga y’okulekulira kwa Minisitule, (Omukubiriza) Sipiika, amangu ddala nga bwe kiba kirungi, ajja kuteekawo olunaku okusunsulwa kw’abeesimbyewo ku ofiisi kwe kunaamuweebwa.

(b) Omuntu yenna ayinza okusunsulwa ku ofiisi etaliimu bantu oba nga mmemba w'Olukiiko oba nedda, oba Katikkiro oba ab'olukiiko abatakka wansi wa basatu.

(c) Okusunsulwa kulina okuweebwayo mu buwandiike nga kuliko omukono gw’omuntu oba abantu abakukola, eri Sipiika ku lunaku oba nga terunnatuuka ku lunaku lwe yateekawo ku lw’ekyo:

Kasita tewali muntu yenna ajja kwegatta ku kusimbawo abantu abasukka mu omu.

(d) Sipiika oba Omukubiriza w'olukiiko ajja kutegeka olukalala lw’abantu abasunsuddwa mu ngeri entuufu ku ofiisi etaliimu muntu era ajja kuleetera kkopi z’olukalala okuteekebwa mu maaso ga Olukiiko, era singa amannya g’abantu abasukka mu bataano galabika mu lukalala, Olukiiko lujja kubeera ku lunaku lwa wiiki olwokusatu oluvannyuma lw’ekyo oba ku lunaku olulala Sipiika lw’anaalaba nga lwangu, mu kalulu ak’ekyama ajja kulondebwa ng’abeesimbyewo ku ofiisi etaliimu bantu bataano okuva mu mu bantu abo amannya gaabwe agalabika ku lukalala.

(e) Katikkiro ajja kulonda omuntu okulondebwa mu ofiisi ekikalu okuva mu bantu amannya gaabwe agalabika mu lukalala lw’abeesimbyewo (oba, singa amannya g’abantu abasukka mu bataano galabika mu lukalala olwo, okuva mu mannya g’abantu abaalondebwa Olukiiko ng’abeesimbyewo), era ajja kuwaayo erinnya lye eri Gavana okukkirizibwa.

(f) Singa Gavana takkiriza linnya ly’omuntu alondeddwa okulondebwa mu ofiisi etaliimu muntu, Katikkiro ajja kulonda omuntu omulala mu ngeri eragiddwa mu katundu (e) ak’akatundu kano, era ajja kuwaayo erinnya lye eri Gavana okukkirizibwa.

(g) Gavana bw’anaaba akkirizza erinnya ly’omuntu yenna alondeddwa wansi w’ebiragiro ebyo waggulu mu katundu kano Katikkiro ajja kuwaayo erinnya lye eri Kabaka, era Kabaka ajja kumulonda mu ofiisi etaliimu bantu ng’afuna ekitiibwa kye n’obwesigwa bwe mu ngeri ey’ennono mu kussa ekitiibwa mu ofiisi.

16(1) Singa ekiteeso ekyalangiriddwa Sipiika oba Omukubiriza w'Olukiiko wansi w’akatundu (3) ak’ennyingo eno ng’ekiteeso eky’okuggya obwesige mu lukiiko lwa Baminisita ba Kabaka ku nsonga enkulu, nga mu kuwagira kwayo kuliko obululu obutakka wansi wa bibiri ku bisatu ku bammemba bonna aba Lukiiko, kitwalibwa Lukiiko okulekulira kwa Minisitule kujja kuweebwa Kabaka nga kuyita mu Sipiika.

(2) Okulangirira ennaku kkumi na nnya kujja kuweebwa Sipiika nga ekiteeso kyonna eky’engeri eyo tekinnatuuka

kikubaganyizibwako ebirowoozo.

(3) Singa mu ndowooza ya Sipiika ekiteeso kyonna (nga mw’otwalidde n’endowooza elina

kikyusiddwa) ekibadde kiteesebwako abakiise ba Lukiko abatakka wansi wa makumi abiri kiteeso ekiraga obutaba na bwesige mu Minisitule ku nsonga enkulu, ajja kukirangirira nga bwe kiri era okulangirira kwe kujja kuba kwa nkomerero: Kasita ekiteeso kyonna ekiteeseddwa bammemba ba Lukiiko abatakka wansi wa makumi ana ekiraga mu ngeri ey’enjawulo obutaba na bwesige mu Minisita kijja kutwalibwa olw’ebigendererwa by’ennyingo eno ng’ ekiteeso ky’okuggya obwesige mu Minisitule ku nsonga enkulu era kijja kulangirirwa Sipiika ng’ekiteeso ekyo.

17(1) Ofiisi ya Minisita ejja kufuuka njereere:- .

a) Singa oyo alina ofiisi alekulire ng’awandiika wansi w’omukono gwe ng’awandiikira Kabaka ng’ayita mu Sipiika;

a) Singa okulekulira kwa Minisita kukkirizibwa Kabaka; oba

b) Singa okulondebwa kuggwaawo wansi w’ennyingo 18 oba ennyingo 19 eya Ssemateeka ono.

(2) Buli ofiisi ya Katikkiro lw’efuuka enkalu Ddamula ejja kuba

etuusibwa eri Kabaka amangu ddala mu ngeri ey’ennono.

(3) Singa essaawa yonna ofiisi ya Minisita eba njereere, emirimu gya Minisita

gijja kusiibulwa mu kiseera ky’ekifo ekyo mu ngeri Minisita asigaddewo bw’anaasalawo: Kasita singa ofiisi ya Baminisita bonna eba njereere, emirimu gya buli Minisita (okuggyako emirimu egyo gy’akola mu buyinza bwe nga mmemba wa Lukiko) gijja kusiibulwa mu kiseera ofiisi ezoogeddwako we zisigala nga teziriimu bantu, zisiibulwa Omuwandiisi ow’enkalakkalira owa Minisita oyo.

18 (1) Kabaka ajja kuggyawo okulondebwa kwa Minisita singa asingisibwa omusango era n’asalirwa ekibonerezo ky’okusibwa awatali kusalawo kusasula ngassi.

(2) Singa Minisita asingisibwa omusango gw’obumenyi bw’amateeka era n’atasalirwa kibonerezo kya kusibwa nga tasobola kusalawo kusasula ngassi, era omusango mu ndowooza ya Kabaka guyinza okuzingiramu obubi bw'empisa, Kabaka ajja kulondawo akakiiko, akalimu abantu b’anaalaba nga basaanidde, okubuuliriza ku ngeri y’omusango; era akakiiko kajja; bwe kiba nga kimativu nti omusango guzingiramu obubi empisa, tegeeza Kabak okusinziira ku ekyo era olwo Kabaka n’aggyawo okulonda kwa Minisita.

(3) Singa mu ndowooza ya Kabaka Minisita ayinza okuba nga yafuuka

nga tasobola kukola mirimu gye nga Minisita olw’obunafu mu mubiri oba mu birowoozo, Kabaka ajja kulonda akakiiko akalimu abantu b’anaalaba nga basaanidde okubuuliriza ku nsonga eyo; era akakiiko kajja, bwe kaaba nga kamativu nti Minisita afuuse atasobola kukola mirimu gye nga Minisita olw’obunafu mu mubiri oba mu birowoozo, kategeeza Kabaka okusinziira ku ekyo era olwo Kabaka n’aggyawo okulondebwa kwa Minisita.

19(1) Singa mu ndowooza ya Katikkiro Minisita yenna alemereddwa okutuukiriza enkola oba okusalawo kwa Minisitule oba okugumiikiriza oba mu kussa ekitiibwa mu nsonga enkulu, ayinza okuyita olukiiko lwa Baminisita, n’ateesa nti Minisita agobwe.

(2) Ekiteeso kinaateekebwa mu kalulu, n’obululu obusinga obungi obwa Baminisita ne busuulibwa nga buwagira ekiteeso, Katikiro ajja kuteesa eri Kabaka nti akomewo okulondebwa kwa Minisita era Kabaka ajja kuggyawo okulondebwa okusinziira ku ekyo.

(3) Buli Minisita, okuggyako Minisita ateesebwako okugobwa kwe, ayinza okukuba akalulu ku kiteeso ekyo era bwe wabaawo obululu obwenkanankana Katikiro ayinza okukozesa akalulu akasunsuddwa awamu n’akalulu akasooka.

20. (1) Wajja kubaawo Omuwandiisi ow’enkalakkalira eri buli Minisita.

(2) Omuwandiisi ow’enkalakkalira mu Katikiro y’anaaba akulira abakozi ba Buganda.

ENDAGAANO YA BUGANDA, 1955

(2) Enteekateeka eyinza okukolebwa etteeka lya Buganda okukyusa mu nnyingo eyogeddwako waggulu

oba amateeka, oba okukola enteekateeka endala mu kifo kyayo, era okutwalira awamu ku nsonga zonna ezikwata ku Ssemateeka wa Lukiko.

(3) Wadde nga waliwo ebiragiro ebiri mu katundu (2) ak’ennyingo eno,

Abakiise) Etteeka, 1953, Lukiiko nga bwe yassibwawo ku ntandikwa ya Ssemateeka ono ajja kuyimirira ng’asatuluddwa ku lunaku amakumi asatu mu lumu mu Ogwekkumineebiri 1958, n’oluvannyuma Lukiiko eyateekebwawo Ssemateeka ono ajja kuyimirira ng’asatululwa ku lunaku olw’amakumi asatu mu lumu mu Ogwekkumineebiri buli mwaka ogw’okutaano oguddako: era ebiragiro ebiri mu kitundu 5 eky’etteeka eryogerwako bijja kutwalibwa ng’ebikyusiddwa okusinziira ku ekyo, .

22 (1) Lukiko bw’esooka okutuula oluvannyuma lw’okusasika kwonna, abakiise abaliwo, nga tebannakola mirimu ndala yonna, balonda Sipiika n’Omumyuka wa Sipiika wa Lukiiko.

(2) Emirundi nga ofiisi ya Sipiika oba Omumyuka wa Sipiika egwa bwereere mu ngeri endala

okusinga olw’okusatululwa kwa Lukiko, bammemba baayo amangu ddala nga bwe kiba kisoboka balondawo omuntu mu ofiisi.

(3) Omuntu ayinza okulondebwa okubeera Sipiika oba nga mmemba wa

Lukiiko: Kasita tewali muntu yenna ajja kulondebwa okuggyako ng’omuntu abadde mmemba wa Lukiiko, okumala emyaka egitakka wansi w'etaano.

(4) Tewali muntu yenna ajja kulondebwa nga Omumyuka wa Sipiika okuggyako nga ye mmemba wa...

Lukiiko era muntu eyandibadde n’ebisaanyizo okulondebwa ku bwa Sipiika.

(5) Sipiika ajja kufuna omusaala ogwo oguyinza okusalibwawo okuva ku tine okutuuka ku kiseera

nga etteeka lya Buganda.

(6) Ofiisi ya Sipiika oba Omumyuka wa Sipiika ejja kufuuka ekyererezi :- .

a) Singa oyo alina ofiisi alekulira ofiisi ye ng’awandiika wansi w’omukono gwe ng’awandiika eri Katikiro;

b) Mu nsonga y’omumyuka wa Sipiika singa alekera awo okubeera mmemba wa Lukiiko mu ngeri endala okuggyako olw’okusatululwa kwayo; oba

(iii) singa okulondebwa kwe kuggwaawo olw’ekiteeso kya Lukiko ku kiteeso ekiteeseddwa bammemba ba Lukiko abatakka wansi wa makumi abiri era nga bawagira nga waliwo abakubiddwa obululu obutakka wansi wa bibiri ku bisatu ku bammemba bonna aba Lukiko.

23. Eyo y’anaakubiriza mu nkiiko z’Abalukiko:- .

a) Sipiika (Omukubiriza w'olukiiko)

a) Mu butabeerawo Sipiika, Omumyuka wa Sipiika;

b) Mu butabeerawo Sipiika, n’omumyuka wa Sipiika, omuntu oyo ayinza okulondebwa Lukiiko okuva mu bammemba ba Lukiiko

24. Okusinziira ku bigambo ebiri mu Ssemateeka ono n’eby’Endagaano za Buganda, Lukiiko ayinza okutwala Ebiragiro ebiyimiridde okulung’amya n’okutambuza obulungi emisango gyayo n’okuyisa amateeka ga Buganda: Kasita tewali biragiro ebyo bijja kukola okuggyako nga biyisiddwa Gavana.

25. (1) Okuggyako nga bwe kirambikiddwa mu Ssemateeka ono

(a) ebibuuzo byonna ebiteeseddwa okusalibwawo mu Lukiiko binaasalibwawo n’obululu obusinga obungi obwa bammemba abaliwo era abakuba akalulu; Kasita Sipiika oba Omumyuka wa Sipiika, wadde mmemba yenna mu Lukiiko ng’akubiriza, tajja kuba na kalulu oba okuba n’obuyinza okwetaba mu kukubaganya ebirowoozo;

(b) Singa ku kibuuzo kyonna obululu bugabanyizibwa kyenkanyi, ekiteeso kijja kufiirwa.

(2) Tewali bizinensi okuggyako ey’okwongezaayo ejja kukolebwa mu Lukiko singa wabaawo

baliwo (ku mabbali ga Sipiika oba omuntu omulala akubiriza) bammemba ba Lukiiko abatakka wansi wa makumi ana mu bataano.

26 (1) Okusinziira ku bigambo ebiri mu Ssemateeka ono n’eby’Endagaano za Buganda, Kabaka ayinza, ng’awabulwa n’okukkiriza kwa Lukiiko, okukola amateeka agasiba Abafirika mu Buganda: Kasita tewali tteeka lirina kussibwawo Kabaka okuggyako ng’ebbago lyalyo lisoose kukkirizibwa Gavana.

(2) Ebbago ly’etteeka bwe liba liyisiddwa Lukiiko okusinziira ku biragiro ebitaggwaawo ebikoleddwa wansi w’ennyingo 24 eya Ssemateeka ono era nga liyisiddwa Gavana, Katikkiro ajja kuleetebwa Kabaka, n’assa omukono gwe gumu ng’alaga nti akkirizza, olwo ebbago eryo ne lifuuka etteeka.

(3) Etteeka erissibwawo wansi w’ennyingo eno lijja kufulumizibwa mu Kyapa kya Uganda, era lijja kutandika okukola ku lunaku lwe lyafulumizibwa oba ku lunaku olulala nga bwe luyinza okulagirwa mu tteeka.

(4) Amateeka agakolebwa olw’enfuga ey’awamu ey’Ekitongole kya Uganda ekuumibwa gajja kukola kyenkanyi ku Buganda, okuggyako nga bwe gayinza okukontana n’ebiragiro by’Endagaano za Buganda, mu mbeera eyo ebiragiro by’Endagaano za Buganda bijja kuba bya njawulo nnyo ku bikwata ku Buganda.

(5) Olw’ekigendererwa ky’ennyingo eno ekigambo “Omufirika” kijja kuba n’amakulu agakiweereddwa mu tteeka ly’okutaputa n’obuwaayiro obw’enjawulo obw’ekitongole ekikuuma Uganda, nga bwe kyakyusibwa buli luvannyuma lwa kiseera, oba Etteeka lyonna eridda mu kifo ky’etteeka eryo.

27. (1) Okubalirira kw’enyingiza n’ensaasaanya ya Gavumenti ya Kabaka buli mwaka n’enteekateeka z’ensaasaanya ey’okugatta, eziyinza okuweebwayo buli luvannyuma lwa myezi esatu, kujja kwetaagisa okukkirizibwa kwa Gavana.

(2) Akawunti za Gavumenti ya Kabaka zijja kubalibwa abaserikale

ba Nnaabakyala abakola ku kubala ebitabo by'emitala w'amayanja

(3) Ssente eziweebwa oba eziwolwa Gavumenti y’Obukuumi eri aba Kabaka

Gavumenti olw’ekigendererwa kyonna ekigere ejja kusaasaanyizibwa mu ngeri, nga eyinza okukkirizibwa Gavana

28 (1) Singa ekiteeso kyonna eky’okukkiriza okubalirira kw’enyingiza n’ensaasaanya ya Gavumenti ya Kabaka buli mwaka ku nteekateeka z’ensaasaanya ey’okugatta oba okukola enteekateeka y’ensimbi olw’ekigendererwa kyonna kiteesebwako mu Lukiiko Minisita, era ekiteeso ne kigaanibwa Lukiiko, Katikiro ayinza okuwa Sipiika okutegeeza nti ateesa okutwala ekiteeso ekyogerwako ng’ensonga ya obwesige mu Minisitule.

(2) Mu kiseera kyonna ekitakka wansi wa, ennaku kkumi na nnya ate nga tekisukka nnaku abiri mu munaana oluvannyuma lw’okulangirira okuweebwa Sipiika okusinziira ku katundu

(1) mu nnyingo eno, Minisita ayinza okuddamu okuteesa ekiteeso nga waliwo ennongoosereza oba nga tewali.

(3) Singa ekiteeso olwo kigaanibwa Lukiiko n’obululu bwa waakiri ebitundu bibiri ku bisatu eby’abakiise bonna aba Lukiiko, akalulu ak’okuggya obwesige mu Lukiiko lwa Baminisita ba Kabaka kajja kutwalibwa ng’akatwalibwa Lukiiko, era okulekulira kwa Minisitule kujja kuweebwa ttenda okusinziira ku bigambo ebiri mu nnyingo 7 eya Ssemateeka ono; naye mu mbeera yonna ekiteeso kijja kutwalibwa ng’ekikoleddwa Lukiiko.

(4) Mu kiwandiiko kino ekigambo ‘egaaniddwa Lukiiko” kitegeeza obutatwalibwa Lukiiko nga tewali nnongoosereza oba okutwalibwa Lukiiko n’ennongoosereza ezitakkirizibwa Minisitule.

29. (1) Lukiiko ayinza okussaawo obukiiko obuyimiridde n’obw’ekiseera, obulimu

bammemba ba Lukiko, olw’ekigendererwa kyonna.

(2) Lukiiko ajja kutandikawo akakiiko akayimiridde okukola ku buli kimu ku...

amasomo gano wammanga: -

(a) Ensimbi: (b) Emirimu gya gavumenti (c) Ebyenjigiriza (d) Ebyobulamu; (e) Eby’obugagga eby’omu ttaka (f) Gavumenti z’ebitundu n’enkulaakulana y’abantu:

Kasita Lukiiko luyita mu kusalawo okukyusakyusa mu nsonga eziragiddwa mu katundu kano.

(3) Buli kakiiko akayimiridde akassibwawo wansi w’akatundu (2) ak’ennyingo eno kajja kuba wansi w’obukulembeze bwa Minisita avunaanyizibwa ku nsonga akakiiko gye kakola; era omulimu gwayo gujja kuba kusoma ssomo eryo n’okuwabula Minisita ku nsonga eyo.

(4) Omuwandiisi ow’enkalakkalira eri Minisita nga ye ssentebe w’akakiiko era

abantu abalala bonna abeetaagibwa akakiiko olw’okukola obulungi bayinza okwetaba mu kuteesa kw’akakiiko konna akatandikiddwawo wansi w’akatundu, (2) ak’ennyingo eno, naye tebajja kulondamu.

(5) Tewali kintu kyonna mu nnyingo eno ekijja kukwata oba okukosa emirimu gy’Akakiiko Akataggwaawo aka Lukiiko akaaliwo ku ntandikwa ya Ssemateeka ono.

30. (1) Wajja kutandikibwawo olukiiko, oluyitibwa Olukiiko lwa Buganda olulonda abantu

(wano mu kitundu kino ekiyitibwa “Olukiiko”), ekijja kubaamu :-

(a) Ssentebe anaalondebwa Kabaka ng’akkiriziddwa Gavana;

(b) Omuwandiisi ow’enkalakkalira owa Katikkiro ajja, mu buweereza, okuba omumyuka wa ssentebe; ne

(c) Abantu abalala basatu, abagenda okulondebwa Kabaka ku kuteesa kwa Minisitule nga bakkiriziddwa Gavana.

(2) Minisitule ejja kuteesa oba okulondebwa nga bammemba w'olukiiko

abantu abamativu balina obumanyirivu mu nsonga z’olukale naye mu kiseera ekyo tebakola nnyo byabufuzi.

(3) Ofiisi y’omuntu alondeddwa okubeera mmemba w’Olukiiko okusinziira ku butundu (a) oba (c) obw’akatundu (1) ak’ennyingo eno ejja kufuuka njereere - .

a) mu nsonga ya ssentebe, ku nkomerero y’emyaka musanvu okuva ku lunaku lwe yalondebwa;

b) mu mbeera ya mmemba w’Olukiiko, okuggyako ssentebe, ng’emyaka etaano giweddeko okuva ku lunaku lwe yalondebwa;

c) singa alekulire; oba

d) singa okulondebwa kwe kuggwaawo wansi w’akatundu (4) ak’ennyingo eno.

(4) (a) Kabaka ajja kukomya okulondebwa kwa mmemba w’Olukiiko singa asingisibwa omusango gw’obumenyi bw’amateeka era n’asalirwa ekibonerezo ky’okusibwa awatali kusalawo kusasula ngassi.

(b) Singa mmemba w’Olukiiko asingisibwa omusango gw’obumenyi bw’amateeka era n’atasalirwa kibonerezo kya kusibwa nga tasobola kusasula ngassi, era omusango mu ndowooza ya Kabaka guyinza okuzingiramu obubi empisa, Kabaka ajja kulondawo akakiiko akalimu abantu abo b’anaalaba nga kasaanidde okubuuliriza ku ngeri y’omusango; era obukiiko bwe buba bumativu nti omusango oguzingirwamu empisa embi butegeeza Kabaka okusinziira ku ekyo, era olwo Kabaka n’aggyawo okulonda kwa mmemba.

(c) Singa mu ndowooza ya Kabaka mmemba w’Olukiiko ayinza okuba nga yafuuka

nga tasobola kukola mirimu gye nga mmemba w’Olukiiko olw’obunafu mu mubiri, Kabaka ajja kulonda akakiiko akalimu abantu b’anaalaba nga basaanidde okubuuliriza ku nsonga eyo; era akakiiko kajja, bwe kaaba nga kamativu nti mmemba afuuse atasobola kukola bunafu bwe, okutegeeza Kabaka okusinziira ku ekyo, era awo Kabaka ajja kukomya okulondebwa kwa mmemba.

31 (1) (a) Okulondebwa mu ofiisi y’Omuwandiisi ow’enkalakkalira eri Minisita, mu ofiisi y’Omulangira w’e Ssaza, Omutaka Ggombolola, Omukulu w’e Muluka, ne mu ofiisi ezirambikiddwa mu Ssemateeka ono, ejja kugoberera ebiragiro ebiri mu nnyingo eno, ekolebwa Kabaka ku kuteesa kw’olukiiko olulonda abantu mu Buganda

(b) Olukiiko lujja kuteesa kwokka okulondebwa nga Omuwandiisi ow’enkalakkalira eri

owa Katikkiro omuntu mu kiseera ekyo abeera Katikkiro wa Ssaza oba omuserikale omulala omukulu mu buweereza bwa Gavumenti ya Kabaka.

(c) Tewali muntu yenna ajja kulondebwa mu ofiisi y’Omuwandiisi ow’enkalakkalira ku

Minisita nga takkiriziddwa Gavana, okukkiriza okwo tekujja kuziyizibwa okuggyako nga Gavana mumativu nti waliwo embeera ez’enjawulo mw’alina okuziyiza okukkiriza kwe.

(d) Kabaka ajja kukola okulonda wansi w’akatundu kano ng’afuna

okuva, buli muntu alondebwa mu ofiisi ekitiibwa kye n’obwesigwa bwe mu ngeri ey’ennono mu kussa ekitiibwa mu ofiisi eyo.

5. Olukiiko lujja, nga lugoberera ebiragiro ebiri mu mateeka gonna aga Buganda

ennyingo evunaanyizibwa ku kulondebwa kw’abaserikale n’abakozi bonna abali mu buweereza bwa Gavumenti ya Kabaka okuggyako abo abaalondebwa Kabaka wansi w’akatundu (1) ak’ennyingo eno. Ku nsonga z’akatundu kano, ofiisi ya Minisita, Sipiika wa Lukiiko, Omumyuka wa Sipiika wa Lukiiko n’omubaka w’olukiiko olulonda tebajja kutwalibwa ng’abaserikale mu buweereza bwa Gavumenti ya Kabaka.

(3) Okulondebwa wansi w’ennyingo eno kujja kuba nga kukwatagana n’ebiragiro ebiri mu mateeka g’abakozi ba Buganda.

(4) Ebiragiro ebiri mu nnyingo eno tebijja kutuuka ku baserikale abasindikiddwa okuva mu buweereza bw’Obukuumi bwa Gavumenti ya Kabaka.

32(1) (a) Ofiisi y’Omuwandiisi ow’enkalakkalira wa Minisita oba Omutaka w'e Ssaza ejja kufuuka njereere:- .

i. Singa oyo alina ofiisi alekulire ng’awandiika wansi w’omukono gwe ng’awandiikiddwa eri...

Kabaka ng'ayita mu Katikiro.

ii. Mu mbeera y’Omuwandiisi ow’enkalakkalira mu Katikiro, singa okulondebwa kwe kuba...

eggiddwawo Kabaka ku kuteesa kwa Katikkiro nga yeekwasa okweyisa obubi, obutakola bulungi oba obutabeera bulungi.

iii. Mu nsonga y’Omuwandiisi ow’enkalakkalira eri Minisita, okuggyako...

Omuwandiisi ow’enkalakkalira mu Katikkiro ne mu nsonga y’Omulangira w’e Ssaza, singa okulondebwa kwe kuggyibwawo Kabaka ku kuteesa kw’olukiiko olulonda mu Buganda olw’ensonga z’empisa embi, obutakola bulungi oba obulwadde.

(b) Okulondebwa kw’Omuwandiisi ow’enkalakkalira eri Minisita tekujja kuggwaawo wansi w’akatundu (a) ak’akatundu kano awatali kukkirizibwa kwa Gavana, okukkiriza okwo tekujja kuziyizibwa okuggyako nga Gavana mumativu nti waliwo embeera ez’enjawulo mw’alina okuyimiriza okukkiriza kwe.

(2) Ofiisi eweereza Gavumenti ya Kabaka, nga si ofiisi, akatundu (1) ak’ennyingo eno gye kakola, ejja kufuuka njereere — .

(a) Singa oyo alina ofiisi alekulire;

(b) Singa okulondebwa kwe kuggyibwawo olukiiko lwa Buganda olulonda olw’okweyisa obubi, obutakola bulungi oba obutali bulungi.

(3) Olukiiko lwa Buganda olulonda abantu, nga lugoberera ebiragiro ebiri mu nnyingo eno, lulina obuvunaanyizibwa ku kukangavvula abaami bonna, abaserikale n’abakozi abali mu buweereza bwa Gavumenti ya Kabaka okuggyako Omuwandiisi ow’enkalakkalira mu Katikiro.

(4) Obuyinza obuweebwa olukiiko lwa Buganda olulonda abantu mu nnyingo eno, bujja kukozesebwa nga bugoberera ebiragiro ebiri mu mateeka agafuga abakozi ba Buganda.

(5) Ebiragiro ebiri mu nnyingo eno tebijja kusukka ku baserikale abasindikiddwa okuva mu buweereza bwa Gavumenti y’Obukuumi okudda mu buweereza bwa Gavumenti ya Kabaka

(6) Ku nsonga z’ennyingo eno, ofiisi za Minisita, Sipiika wa Lukiiko, Omumyuka wa Sipiika wa Lukiiko ne mmemba w’olukiiko olulonda mu Buganda tezijja kutwalibwa ng’abaserikale mu buweereza bwa Gavumenti ya Kabaka.

33(1) Olukiiko lwa Kabaka olwa Baminisita, nga lumaze okwebuuza ku Gavana, luyinza okukola amateeka agajja okumanyibwa nga Amateeka g’Abakozi ba Buganda, ku nsonga zino zonna oba ezimu ku zino ezikwata ku bantu abali mu buweereza bw’Obwakabaka oba abaagala okuyingira obuweereza bwa Gavumenti ya Kabaka:

(a) engeri Akakiiko k’Okulonda Abantu aka Buganda gye kanaakoleramu emirimu gyakyo.

(b) okukuuma empisa;

(c) okulungamya okulondebwa( omuli okulondebwa, ku kukuzibwa n’okukyusa), okusasulwa, okukomya okulondebwa, n’okuwummula;

(d) okuteekawo okuyimirizibwa ku mulimu n’omusaala ogulina okusasulwa mu kiseera ky’okuyimirizibwa okwo;

(e) okulungamya okusasula ensako, okukola ssente ezisookerwako n’ebiragiro ebirala n’obukwakkulizo bw’obuweereza

(f) okukkiriza olukiiko lwa Buganda okulonda obuvunaanyizibwa bwalwo wansi w’akatundu (2) ak’ennyingo 32 eya Ssemateeka ono ku bikwata ku bibinja by’abaserikale n’abakozi abali mu buweereza bwa Gavumenti ya Kabaka nga bwe kiyinza okulambikibwa mu mateeka; ne

(g) ensonga endala ezo ezikwata ku nkola y’ebitongole n’emirimu n’obuvunaanyizibwa bw’abaami, abaserikale n’abakozi, nga Baminisita bwe balowooza nti zisobola okulung’amibwa obulungi amateeka ago: Kasita tewali mateeka gakoleddwa wansi w’akatundu kano gajja kutandika okukola okutuusa nga gayisiddwa Gavana.

(2) Ebiragiro by’abakozi ba Buganda okutuuka ku ddaala lye bikwata ku kukangavvula, biyinza, awatali kusosola mu buwangwa bw’ebiragiro ebiri mu katundu(1) ak’ennyingo eno, okussaawo:- a) okuyimiriza oba okwongezaayo ennyongera oba enkalakkalira oba ekiseera ekigere

b) okukendeeza ku ddaala oba omusaala ogw’olubeerera oba ogw’ekiseera

c) okuggyibwa ku musaala ku bikwata ku kwonooneka kw’ebintu olw’empisa embi oba okumenya omulimu.

(3) Ebiragiro by’abakozi ba Buganda nga bwe bikola buli luvannyuma lwa kiseera, okuggyako nga bwe kirambikiddwa mu biragiro ebyo oba mu ndagaano yonna ey’obuweereza, biba kitundu ku mitendera gy’obuweereza bw’omuntu yenna gwe bikwata.

(4) Okujjako nga bwe kiyinza okukkaanyibwako mu ngeri endala Gavana ne Gavumenti ya Kabaka, Ebiragiro by’abakozi ba Buganda tebijja kukola ku baserikale abasindikiddwa okuva mu buweereza bwa Gavumenti y’Obukuumi okudda mu buweereza bwa Gavumenti ya Kabaka.

34. (1) Ku nsonga z’okuddukanya emirimu Buganda nga n’okutuusa kati ejja kwawulwamu Ssaza zino wammanga okuli: Kyaggwe, Bugerere, Bulemezi, Buruli, Bugangadzi, Buyaga, Bwekula, Singo, Busuju, Gomba, Butambala, Kiadondo, Busiro, Mawokota, Buvuma, Sese, Buddu, Koki, Mawogola, Kabula ne buli Saza nga zigabanyizibwamu gombolola ate buli gombolola mu miruka.

(2) Ku mutwe gwa buli ssaza wajja kubaawo omukulu, anaayitibwa Omulangira wa Ssaza anaavunaanyizibwa eri Katikkiro okuddukanya saza ye, okusolooza emisolo gyonna egyateekebwawo Gavumenti ya Kabaka n’okusolooza omusolo gw’okulonda ku lwa Gavumenti enkuumi.

(3) Buli Ggombolola mu buli saza ajja kuba mu buvunaanyizibwa bw’omutaka, ajja kuyitibwa Katikkiro wa Ggombolola, era buli muluka mu buli Ggombolola ajja kuba mu buvunaanyizibwa bw’omutaka, ajja kuyitibwa sitayiro y’Omulangira wa Muluka.

(4) Abataka ba Ggombolola ne Muluka banaayambako Abataka b'e Ssaza mu kukola emirimu gyabwe.

(5) Gavana ayinza okuwa Gavumenti ya Kabaka ebiragiro ku ngeri, Abalangira b'e Ssaza gye banaakola emirimu gyabwe mu bikwatagana n’okukuuma amateeka n’obutebenkevu.

35. (1) Omutuuze wa Buganda y’anaaba omukiise wa Gavana mu nkolagana ye ne Gavumenti ya Kabaka;

(2) (a) Emirimu gy’Omutuuze gijja kuba:

i.okuwabula n'okuyamba Gavumenti ya Kabaka mu kukola emirimu gyayo;

ii.okukuuma Gavumenti y'obukuumi ng'emanyisa endowooza za Kabaka

Gavumenti n’eby’enkulaakulana enkulu mu Buganda.

iii.okumanyisa Gavumenti ey’Obukuumi ebirowoozo bya Kabaka.

Gavumenti n’eby’enkulaakulana enkulu mu Buganda.

(b) Mu kukola emirimu gye wansi w’ennyingo eno, Omutuuze ajja kuyambibwako abakozi abalimu abaserikale n’abakozi ba Gavumenti y’Obukuumi nga Gavana bw’alowooza nti kituufu.

(b) Emirimu gy’abaserikale n’abakozi ba Gavumenti ya enkuumi abasimbiddwa mu Buganda, okuggyako Omutuuze n’abakozi be n’abaserikale abasindikiddwa mu buweereza bwa Gavumenti ya Kabaka, mu bikwatagana ne Gavumenti ya Kabaka, gijja kuba gya kuwa magezi na buyambi eri Gavumenti ya Kabaka n’abaserikale n’abakozi baayo ku bikwata ku mirimu gy’ebitongole abaserikale n’abakozi ba Gavumenti ya enkuumi abo gye bali buvunaanyizibwa.

36 (1) Gavumenti y’ebitundu mu buli saza ejja kukulaakulanyizibwa mu ngeri eyinza okukkaanyibwako Gavana ne Gavumenti ya Kabaka.

(2) Okujjako nga bwekiyinza okukkaanyibwako mu ngeri endala wansi w’akatundu (1) ak’ennyingo eno, Omutuuze n’abakozi be bajja kuwabula n’okuyamba Abalangira b'e Ssaza era, nga bayita mu bo, enkiiko z’ebitundu, mu nkulaakulana ya gavumenti z’ebitundu.

37 Gavumenti y’Obukuumi ekola ng’eyita mu baserikale abakwatibwako ejja kuba n’obuyinza okwekenneenya:

a) empeereza ezo eziddukanyizibwa Gavumenti ya Kabaka ng’abaserikale ba Gavumenti y'obukuumi okutuusa kati ze beetegereza; ne

b) obuweereza obugenda okukyusibwa okuweebwa Gavumenti ya Kabaka okusinziira ku nnyingo 38 eya Ssemateeka ono.

38. (1) Gavumenti ya Kabaka erikwata obuvunaanyizibwa bw’okuddukanya mu Buganda empeereza ezo, ezaali ziddukanyizibwa Gavumenti y’Obukuumi, eziwandiikiddwa mu Appendix A ow’Ssemateeka ono (mu lupapula luno ziyitibwa “empeereza ezikyuusibwa”) amangu ddala ng’enteekateeka ennungi zimala okukolebwa okusindikibwa kw’abakungu n’abakozi abetaagisa aba Gavumenti y’Obukuumi okusinziira ku katundu (4) akalupapula luno.

(2) Gavumenti ya Kabaka ejja kuddukanya obuweereza obukyusiddwa okusinziira ku mateeka agafuga obuweereza obwo era, okusinziira ku nkola ya Gavumenti ey’Obukuumi obw’awamu.

(3) Gavana ayinza mu kiragiro wansi w’omukono gwe ekikoleddwa nga Gavumenti ya Kabaka ekkirizza okukyusa Appendix A mu Ssemateeka ono.

4(a) Abaserikale n’abakozi ba Gavumenti ey’Obukuumi nga Gavana ne Gavumenti ya Kabaka bwe banaakkiriza nti kyetaagisa bajja kusindikibwa mu buweereza bwa Gavumenti ya Kabaka, ku bukwakkulizo obwo bwe buyinza okukkaanyibwako, n’ekigendererwa eky’okuyamba mu kuddukanya emirimu egyakyusibwa: Kasita tewali muserikale oba mukozi ajja kuwagirwa bw’atyo awatali kukkiriza kwe mu buwandiike.

(b) Abaserikale abasindikibwa okuva mu buweereza bwa Gavumenti y’Obukuumi okudda mu buweereza bwa Gavumenti ya Kabaka bayinza okulondebwa ng’Abawandiisi ab’enkalakkalira eri Baminisita abaddukanya obuweereza obukyusiddwa

39 Singa wabaawo obutakkaanya bwonna wakati wa Gavumenti ya Protectorate ne Gavumenti ya Kabaka, era obutakkaanya tebusobola kugonjoolwa nga bateesa wakati w’omukiise wa Gavumenti zombi, era Gavana n’aba mumativu nti ensonga eyo ekosa ebirungi by’emirembe, obutebenkevu oba gavumenti ennungi eya Uganda ekuumibwa, Gavana ayinza okuwa Baminisita amagezi mu butongole ku nsonga eyo.

40. singa Baminisita bagaana okukkiriza amagezi amatongole agabaweebwa Gavana wansi w’ennyingo 39 eya Ssemateeka ono, Gavana ayinza okuwa Sipiika okutegeeza nti yeetaaga Olukiiko lwa Baminisita ba Kabaka okulekulira, era bw’afuna ekiwandiiko kyonna eky’engeri eyo, Sipiika ajja kutegeeza mangu Kabaka, Lukiko ne Katikiro; era okulekulira kwa Minisitule kujja kuweebwa Kabaka ttenda ng’ayita mu Sipiika nga Katikiro ategeezeddwa bw’atyo.

ENTEGEKA ESOOKERA DDAALA

EKYOKUGATTAKO “A” KU NTEEKATEEKA ESOOKERA DDAALA

(a) Amasomero ga pulayimale ne siniya ezisookerwako;

(b) Amalwaliro g’omu byalo, amalwaliro g’eddagala (nga mw’otwalidde n’amalwaliro amatonotono), ebifo eby’obuyambi n’ebyobulamu mu byalo

obuweereza.

(c) Okuweereza mu kutumbula enkola z’okulima n’okukuuma ettaka:

(d) Okuweereza mu okutumbula enkola z’okulima n’okukuuma ettaka lya

okulunda n’okulwanyisa endwadde.

(e) Gavumenti z’ebitundu mu masaza.

(f) Enkulakulana y’ekitundu (Kasita obuweereza buno bujja kuddukanyizibwa mu kiseera kye kimu ne Gavumenti y’Obukuumi.) EKYOKUGATTAKO “B” KU NTEEKATEEKA ESOOKERA DDAALA Abayambi ba Minisita Omuwandiisi w’Olukiko Omuwandiisi ow’obwannannyini owa Kabaka Omulambuzi w’Essaza Luwalo Omulambuzi Abayambi b’Omukulu w’Essaza ly’e Luwalo Omukulu Omukulu wo Lubiri Omukulu w’Omukulu we Kkomera Omumyuka w'eSsaza Abalangira Abayambi mu by'amateeka eri Abalangira ba Saza ne Bataka ba Ggombolola

gamba Gavana, amannya g’abeesimbyewo okulondebwa ng’abakiise mu lukiiko lw’ababaka ba Palamenti okukiikirira Buganda kwe kugamba abantu abaalondeddwa olw’ekigendererwa ekyo nga bagoberera ebiragiro ebiri mu Nsengeka ey’okubiri ey’Endagaano eno.

EBIRAGIRO BY’OKULONDA ABANTU ABATEESEBWA GAVANA OKUTUNDIBWA NGA BA MEMBE ABAKIKIRIZA OKUVA MU BUGANDA OLW’OLUKIIKO LW’AMATEEKA OLW’EKIKULU KYA UGANDA

1. Ebiragiro bino biyinza okuyitibwa Ebiragiro bya Buganda (Abeesimbyewo ku lukiiko lw’amateeka). 2. Mu Biragiro bino ekintu kyonna ekiragiddwa okukolebwa Omutaka kiyinza okukolebwa omumyuka we singa Omutaka aba tasobola kukikola olw’obulwadde oba olw’ensonga endala ennungi.

3. Singa mu biragiro bino olunaku ekintu kyonna lwe kiragiddwa okukolebwa lwe luba lwa Ssande oba nnaku enkulu, ekyo ekiragiddwa okukolebwa ku lunaku olwo kiyinza okukolebwa ku lunaku lw’omulimu oluddako.

4. Mu Biragiro bino “Etteeka ly’Ebyokulonda” litegeeza Etteeka Eddene erya Lukiko (Ebyokulonda) erya 1953, nga bwe liyinza okukyusibwa oluusi n’oluusi.

5. Buli lwe wabaawo obwetaavu bw’okulonda Omukiise oba Abakiise abanaakiikirira Buganda mu Lukiiko olufuzi Olukulu olw’Obukuumi, Gavana anaawandiikira Katikkiro ebbaluwa ng’amusaba okumuleetera amannya ku lw’ensonga eyo, era Katikkiro anaamuwa amannya g’abantu abaalonzeeddwa ku nsonga eyo Kakiiko k’Akalulu okusinziira ku Mateeka gano.

6. (1) Wajja kubeerawo Akakiiko k’Akalulu ak’Obwakabaka bwa Buganda (wano kayitibwa ‘Akakiiko k’Akalulu’) nga kalimu abantu basatu abalondeddwa okusinziira ku biragiro by’Amateeka gano okuva mu buli Ssaza mu Buganda.

(2) Okulonda abantu mu ttendekero ly’ebyokulonda kujja kubaawo amangu ddala nga Ebiragiro bino bitandise nga enteekateeka ezeetaagisa zisobola okukolebwa.

(3)Singa mmemba yenna ow’Ekibiina ky’Ebyokulonda olw’ensonga yonna alekera awo okuba mmemba w’Ekibiina ky’Ebyokulonda

Akakiiko k’okulonda, Essaza eryamulonda, mu ngeri y’emu eyakozesebwa okulonda eyamukulembera, Katikkiro bw’anaasaba ekolebwe, lironda omuntu okujjuza ekifo ekitaliimu.

7. Abakiise abasatu okuva mu buli Saza banaalondebwa nga bammemba b’Ekibiina ky’Ebyokulonda abakiise ba buli Muluka nga bo bennyini balondeddwa olw’ekigendererwa kino mu ngeri eragiddwa mu Biragiro bino.

8. (1)Buli lwe wabaawo okulonda kw’Ekitongole ky’Ebyokulonda okulonda ajja kubeera mu buli Muluka n’ekigendererwa eky’okulonda omukiise omu okuva mu buli Muluka (okumanyibwa nga Omukiise wa Muluka).

(2) Abakiise b’e Miruka abaalondebwa bwe batyo bo bennyini balonda okusinziira ku biragiro by’Ebiragiro bino abantu basatu okubeera Abakiise mu Ttendekero ly’Ebyokulonda.

9. Buli muntu alina obuyinza okulonda mu kulonda kw’e Muluka wansi w’etteeka ly’ebyokulonda alina obuyinza okulonda mu kulonda kw’e Muluka wansi w’Ebiragiro bino.

10. Lijesita y’abalonzi esembyeyo okukuumibwa wansi w’ebiragiro ebiri mu kitundu 9 eky’etteeka ly’ebyokulonda ejja kukozesebwa mu kulonda wansi w’Ebiragiro bino.

11. Kale amangu ddala nga Katikiro alangirira nti wajja kubaawo okulonda kwa bammemba b’Ekibiina ky’Ebyokulonda buli Katikkiro wa Muluka ajja kuleetera abalonzi bonna mu Muluka we okutegeezebwa nti olukiiko lw’abalonzi lugenda kubeera mu kisengo ky'omuluka ku lunaku olwateekebwawo Katikiro olw’okulonda ababaka ba Miruka.

12. Omuntu yenna eyalina ebisaanyizo okulondebwa ng’omukiise wa Muluka wansi w’etteeka ly’ebyokulonda mu kulonda okwasembayo okwakulembera mu Lukiiko ajja kuba n’ebisaanyizo okulondebwa ng’Omubaka wa Muluka wansi w’Ebiragiro bino.

13. (1) Ku lunaku Katikiro lw’ateekawo okulonda Abakiise b’e Miruka Omutaka wa Muluka ajja kubeerawo mu Kizimbe kya Muluka era y’anaakubiriza olukiiko lw’okulonda abakiise b’e Miruka.

(2) Abakiise b’e Miruka olwo bajja kulondebwa mu ngeri y’emu nga

Ababaka b'e Miruka balondebwa mu tteeka ly’ebyokulonda.

14. (I) Omuntu yenna ayagala okwesimbawo ng’omuntu eyesimbyewo okulondebwa nga mmemba w’Ekibiina ky’Ebyokulonda alina okwanjula eri Omutaka wa Saza obutasukka lunaku oluteereddwawo Katikiro olw’ekigendererwa ekyo okusaba mu Ffoomu “A” mu Appendix y’Ebiragiro bino nga ye kennyini y’assaako omukono. Omutaka wa Muluka owa Muluka, omuntu ayagala okuyimirira nga yeesimbyewo gy’abeera, ajja kussa omukono ng’omujulizi.

(2)Obutasukka nnaku ssatu oluvannyuma lw’olunaku olwateekebwawo okuleeta okusaba wansi wa

akatundu (1) ak’Etteeka lino Omukulu w'e Ssaza ajja kuleetera olukalala lw’abo bonna abesimbyewo okulondebwa okulagibwa mu kifo ekimanyiddwa ku kitebe ky'e Ssaza ne ku buli Ggombolola mu Ssaza.

(3)Omukulu w'e Ssaza tajja kuteeka ku lukalala lw’abeesimbyewo okulondebwa omuntu yenna mu ndowooza ye atalina bisaanyizo bya kubeera Mukiise wa Saza wansi w’ebiragiro ebiri mu kitundu 8 eky’etteeka ly’ebyokulonda. Omuntu yenna mu nnaku ssatu ayinza okujulira ku kusalawo kw’Omulangira w’e Ssaza mu Kkooti ey’enjawulo eyateekebwawo wansi w’akawayiro 321 ak’etteeka ly’ebyokulonda ejja okuwulira okujulira nga terunnatuuka olunaku olugenda okuteekebwawo Katikkiro.

I5. Ku lunaku olwateekebwawo Katikkiro ku lw’ekyo Abakiise b’e Miruka banatuula mu kisenge ky'olukiiko ky'essaza okulonda abantu basatu ku bantu abeewaayo ng’abeesimbyewo okulondebwa ng’Abakiise mu ttendekero ly’ebyokulonda era okulonda okwo kujja kubaawo mu ngeri y’emu nga bwe kirambikiddwa mu kulonda kw’Abakiise b’e Ssaza mu tteeka ly’ebyokulonda.

16. Omukulu w'e Ssaza ajja kuweereza Katikiro amangu ddala ng’okulonda kwa Saza kuwedde okuzzaayo Foomu “B” mu Ekyongerezeddwako y’Ebiragiro bino ng’alaga amannya g’abantu abalondeddwa ng’Abakiise.

(a) Kasita tagenda kukuba bululu businga ku muwendo gw’abeesimbyewo abeetaaga okulondebwa era tagenda kukuba bululu busukka mu bumu ng’awagira omuntu yenna yennyini.

(b) Ssentebe nga ayambibwako abateesa babiri abaalondebwa okuva mu bammemba ajja kubala obululu obukubiddwa era alangirire nti alondeddwa omuntu oba abantu abasinga obungi;

(c) singa omuwendo gw’abeesimbyewo gufunye obululu bwe bumu, era singa omuntu omu ng’afunye obululu obwo yandibadde alondeddwa, ssentebe ajja kwetaaga Akakiiko k’Ebyokulonda okuddamu okulonda okusalawo ani ku beesimbyewo abalina obululu obwenkanankana anaalondebwa era olw’ekigendererwa kino alina okuwa buli mmemba olupapula olupya olw’okulonda. (2) Olupapula lwonna olw’okulonda mu ngeri etasaana mu bujjuvu terujja kukozesebwa mu kubala bululu.

17. Kkooti ey’enjawulo etandikiddwawo wansi w’etteeka ly’ebyokulonda ejja kuba n’emirimu gye gimu ku bikwata ku kulonda okukolebwa wansi w’Ebiragiro bino nga bw’erina ku kulonda okukolebwa wansi w’etteeka ly’ebyokulonda.

18. Kale amangu ddala nga Gavana asabye Katikiro okuwaayo amannya oba amannya g’okulondebwa kw’omuntu oba abantu ng’Omukiise Omukiise oba Bammemba b’Olukiiko lw’Amateeka Katikkiro ajja kuyita akakiiko k’ebyokulonda okutuula ku lunaku olulungi era singa akakiiko k’ebyokulonda tekanaba kulondebwa ajja kuteekawo ennaku zonna ezeetaagisa okulonda mu kakiiko k’ebyokulonda.

19. (1) Ettendekero ly’ebyokulonda bwe lituula ku mulundi ogusooka lijja kulonda ssentebe okuva mu bammemba baayo era ku buli mulundi oguddako Katikiro bw’ayita Ettendekero ly’Ebyokulonda ajja kuteekawo olunaku mu nnaku musanvu okuva lwe yalondebwa, okusunsulwa kw’abeesimbyewo okuweebwa Gavana lwe kunaaweebwayo gy’ali.

(2) Okusunsulwa kujja kuba mu buwandiike era kujja kuweebwa ssentebe bammemba abatakka wansi wa basatu ab’Ekibiina ky’Ebyokulonda.

20 (1)Abantu bayinza okusunsulwa ng’abeesimbyewo okusemba eri Gavana oba bammemba b’Ekibiina ky’Ebyokulonda oba nedda.

(2) Tewali muntu yenna ajja kulondebwa nga yeesimbyewo okuweebwayo eri Gavana singa- (a) aba mu kkomera, oba (b) aba tamanyi lulimi Lungereza, oba (c) aba tabeera mu Buganda, oba (d) nga tawezezza myaka abiri mu gumu.

21. (1) Ssentebe w’Akakiiko k’Akalulu anaateekateeka olukalala lw’abantu abaateekeddwawo mu butuufu era amangu ddala nga kisoboka anaayita Akakiiko k’Akalulu n’ateeka kkopi z’olukalala ezo mu maaso gaako.

(2) Singa omuwendo gwabantu abasunsuddwa mu ngeri esaanira tegusukka muwendo gwa beesimbyewo abeetaagibwa ssentebe ajja kuweereza amannya g’abantu bano eri Katikiro okugaweebwa Gavana alondebwe nga Bakiise Abakiise mu Lukiiko lw’Amateeka.

(3) Singa omuwendo gw’abantu abasunsuddwa mu ngeri esaanira gusukka omuwendo gw’abeesimbyewo abeetaagibwa Ettendekero ly’ebyokulonda lijja kugenda mu maaso amangu ago mu kalulu ak’ekyama okulonda omuwendo ogwetaagisa ogw’abeesimbyewo okuva mu bantu abasunsuddwa.

22 (1) Okulonda okukolebwa akakiiko k’ebyokulonda kujja kukolebwa mu ngeri eno wammanga- .

(a) buli mmemba ajja kuweebwa olupapula lw’okulonda nga kuliko amannya g’abantu abasunsuddwa mu ngeri entuufu era ajja kukuba akalulu ke mu maaso g’omuntu oba abantu b’ayagala okulondebwa ng’ateeka omusaalaba ogukontana n’erinnya lya buli muntu oyo ku lupapula lw’okulonda. Kasita tagenda kukuba bululu busukka ku muwendo gw’abeesimbyewo abeetaaga okulondebwa era tagenda kukuba bululu busukka mu bumu ng’awagira omuntu yenna yennyini.

(b) Ssentebe nga ayambibwako abateesa babiri abaalondebwa okuva mu bammemba ajja kubala obululu obukubiddwa era alangirire nti alondeddwa omuntu oba abantu abasinga obungi;

(c) singa omuwendo gw’abeesimbyewo gufunye obululu bwe bumu, era singa omuntu omu afunye obululu obwo bwe yandibadde alondeddwa, ssentebe ajja kwetaaga akakiiko k’ebyokulonda okuddamu okulonda okusalawo ani ku eyeesimbyewo alina obululu obwenkanankana anaalondebwa era olw’ekigendererwa kino alina okuwa buli mmemba olupapula olupya olw’okulonda.

(2) Olupapula lwonna olw’okulonda olujjuziddwa mu ngeri etasaana terujja kukozesebwa mu kubala bululu.

23. Ssentebe w’Ekitongole ky’Ebyokulonda, oluvannyuma lw’okulonda, amangu ago ajja kuweereza Katikiro amannya g’omuntu oba abantu abalondeddwa era oluvannyuma Katikiro ajja kuwaayo amannya g’omuntu oba abantu abo eri Gavana alondebwe ng’Abakiise b’Olukiiko lw’Amateeka.

24. (1) Omuntu yenna anaakola mu ngeri yonna ku by’okulonda wansi w’amateeka gano, mu ngeri eba nnaku era emenyekereza ng’ey’okulonda wansi w’Etteeka ly’Okulonda, anaaba azzizza omusango wansi w’amateeka gano. Era bw’asingisibwa omusango, anaweebwa ekibonerezo kye kimu n’oyo eyasingisibwa omusango ogufaanana ogwo wansi w’Etteeka ly’Okulonda.

(2) Omusango gwonna ogumenya Ebiragiro bino gujja kuwozesebwa, singa omumenyi w’amateeka aba Mufirika, Kkooti Enkulu eyatandikibwawo wansi w’etteeka lya Buganda Etteeka ly’Amateeka g’Ekkooti erya Gavumenti y’Obukuumi bwa Uganda

EKYOKUGATTAKO FFOMU A

(Etteeka 14)

Nze ........................... ow’omu ....................... mu Muluka gw’e............... mu Ggombolola y’e .................... mu Ssaza ly’e.............. neewaayo okwesimbawo ng’omukiise ow’Essaza ly’e .......................... mu Kakiiko k’Akalulu.

(1) Mu biseera byonna nga enteekateeka ekoleddwa waakiri ebitundu bisatu ku bitaano

Omukono gw'Oyesimbyewo.

(4). Kabaka ajja kunyumirwa ebitiibwa byonna, ebitiibwa n’obukulu ebikwatagana ne

Omukono gw'owomuluka

Olunaku olw'omweezi..............................

FFOMU B (Etteeka 16) .

Nze .............................. Ow’essaza .............. ndangirira nti bano wammanga baalondeddwa mu Ssaza lyange ng’Abakiise b’Essaza mu Kakiiko k’Akalulu:

Erinnya Essaza

.................................................. ......................................

Ku ...................................... Nga...................19................

Omukono gw'owomuluka

e...................................... nga..................19................

Endagaano ya Uganda (Ebyobulamuzi),1905 Endagaano ya Uganda (Ebibira), 1907 Endagaano za Uganda (Okusasula Abalangira) 1908

1. Ku kigambo “Obwakabaka bwa Uganda” buli lwe kibeerawo wonna wajja kukyusibwamu ekigambo “Obwakabaka bwa Buganda’’.

2. Ennyingo l. Ssazaamu ekigambo “Uganda” mu sentensi esembayo oteekemu ekigambo

Omukono gwa Ssentebe Omuwandiisi n'abagezesa

ENTEGEKA EYOKUSATU

Endagaano ya Uganda (Ebyobulamuzi),1905 Endagaano ya Uganda (Ebibira), 1907 Endagaano za Uganda (Okusasula Abalangira) 1908

Endagaano ya Buganda (Okugabanya n’Okupima) 1913

Endagaano ya Uganda (Omusolo gw’okulonda), 1920

ENTEGEKA EYOKUNA

1. Ku kigambo “Obwakabaka bwa Uganda” buli lwe kibeerawo wonna wajja kukyusibwamu ekigambo “Obwakabaka bwa Buganda’’.

2. Ennyingo l. Ssazaamu ekigambo “Uganda” mu sentensi esembayo oteekemu ekigambo

9. Wadde nga waliwo ekintu kyonna ekiri mu Buganda

3. Akawaayiro 6. Ssazaamu sentensi ezisooka, ng’okomekkereza n’ekigambo “sentensi eyo essa mu nkola y'Okuddamu okwetegereza”.

4. Akawaayiro 8. Ssazaamu Ennyingo eno.

5. Akawaayiro 9. Ssazaamu Ennyingo eno okuggyako sentensi ey’omukaaga, etandika n’ebigambo “Enteekateeka bwe zikoleddwa”, ne sentensi esembayo.

6. Akawaayiro 10. Ssazaamu Ennyingo eno.

7. Akawaayiro 11. Ssazaamu Ennyingo eno.

8. Akawaayiro 12(a) Ssazaamu ekigambo ‘‘alungamizibwa obululu obusinga obungi mu lukiiko lw’enzaalwa ye” mu sentensi eyokusatu n’ossaamu “ alungamizibwa ekiteeso ekyayisiddwa obululu obusinga obungi mu Lukiko Omukulu” .

(b) Okusazaamu ekigambo “essaza lya Uganda” buli lwe kibeerawo n’ossaamu essaza lya Buganda” .

(2) Endagaano ezirambikiddwa mu Nteekateeka ey’okutaano ey’Endagaano zino, okuva ku lunaku Endagaano eno lwe yatandika okukola, zijja kulekera awo okukola.

Endagaano ya Buganda (Amateeka g’Enzaalwa), I910 Endagaano ya Buganda (Eky’okulangirira) (Amateeka g’Enzaalwa), 1937

ENTEEKATEEKA EY’OMUKAGA

EBIGGUDDE MU LIPOOTA Y’AKAKIIKO AKATONO AKA LUKIKO AKATEEKEDDWAWO OKWEKENNEENYA EBITEESEBWA EBIKOZESEBWA AKAKIIKO KA HANCOCK

“Akakiiko ka Hancock kaawa ekiteeso nti ababaka ba Baganda balondebwe Lukiko yennyini. Tulowooza, oluvannyuma lw’okulowooza ennyo nti balina okulondebwa butereevu abantu – be bagenda okukiikirira”.

YASSA omukono ku lunaku luno olw’ekkumi n’omunaana mu Ogwekkumi, 1955. Ku lwa Ssaabasajja Kkwiini Elizabeth, II A.B. COHEN Gavana

Ku lwa ne ku lwa...

Kabaka, Abalangira n'Abantu ba Buganda MUTESA

Kabaka

ABAJJULIZI:

C. H. HARTWELL

M. KINTU R. DRESCHFIELD A.M., Omuwandiisi w’Ekitongole. GITTA L.M. Omulenzi B.K. KAVUMA K.S. OMUSAJJA A. KALULE SEMPA Y.K LULE R.M. KASULE A.K. KIRONDE D.S. MUSOKE MUKUBIRA C.A.L. RICHARDS D. SERWANIKO L. SSENDAGALA A. EKIRONDE Y.M. YAKUZE H. M.N., omuwandiisi w’ebitabo. KIBIRIGE JUMA TAMUSANGE ANDREA K. LUBECA SERWANO KAPALAGA JOSEPH MUTEWETA L. BASSUDE D.K MUKASA Y. MATOVU LUBOWA E.M. K. MULIIRA P. NTWATWA SHEIK A. KASUJJA E.M. KALULE KENNETH OMUSAJJA DINGLE FOOT J.G. MARTIN BENDERO

Olukungaana lwa Namirembe

Yee, sentensi eyo y’entuufu mu Lungereza.

Mu Luganda:

"Oluvannyuma lw’ekibinja kya Buganda okugenda e London n’okutuuka ku buwanguzi, enteeseganya empya ku biseera bya Baganda eby’omu maaso zaaliwo okuva mu June okutuuka mu Ogwomwenda 1954 e Namirembe, nga Munnaustralia Owekitiibwa Keith Hancock (Dayirekita w’Etendekero ly’Ebyobufuzi bw’Amawanga Amagatte e London) ye yakola ng’omutabaganya ate Stanley Alexander de Smith n’akola ng'omuwandiisi."^[3]^[5] Mu kusooka, Hancock yasisinkana akakiiko ka ssemateeka kwokka akaalondebwa Abalukiiko.^[3] Ensonga ennya enkulu akakiiko kano ze yatunuulidde zaali ddaala Buganda gye lyali ‘yetongodde’ mu ndagaano ya 1900; enzikiriziganya wakati wa federo n’obwetaavu bw’okukuuma eggwanga lya Uganda ery’obumu; omulimu gwa Kabaka; n’okwetaba kwa Buganda mu lukiiko lw’ababaka ba palamenti olwa Uganda (LEGCO) ..^[3] Okukubaganya ebirowoozo kwali kuwanvu, era wadde nga waaliwo enkulaakulana, kyali kyeyoleka bulungi eri Hancock nti naddala Akakiiko kaali kalina endowooza ennywevu nga kawagira enkola ya federo eri Buganda eyandibadde ekontana n’essira Abangereza bwe baali bassa essira ku gavumenti ey’obumu.^[5]

Olukungaana lwa Namirembe proper lwaggulwawo nga 30 Ogwomusanvu, nga bombi Akakiiko ne Cohen be bakiikiridde.^[3] Ku nsonga enkulu ennyo eya federo, Cohen yafulumya olupapula ku ntandikwa ya August ng’awakanya okugabanya Buganda okusingawo, nga tagenda wala nnyo ne Federo.^[5] Mu kiseera kye kimu, bammemba ba LEGCO abatali ba Africa bakkiriziganyizza okulekawo ekifo kimu eky’ababaka ba Bulaaya n’ekimu eky’okukiikirira Asia ne bakikyusa ne babiwa bammemba ba Africa.^[5]

Olukungaana lwe lwaggalwawo ku ntandikwa ya Ogwomwenda, lwali lukkaanyizza ku biteeso ebiwerako, omuli nti "Obwakabaka bwa Buganda... bulina okugenda mu maaso n'okubeera ekitundu ekikulu eky'Obukuumi; nti entambuza y'ensonga z'olukale mu Buganda ebeere mu mikono gya Baminisita; era nti, wadde ng'ebitiibwa byonna eby'ennono ebya Kabaka birina okukuumibwa mu bujjuvu, Kabaka mu biseera eby'omu maaso balina okuba abafuzi ba ssemateeka nga basibiddwa Enkolagana ey'Obwerufu okukuuma obukwakkulizo obuli mu Ndagaano ezikwata ku Ssemateeka n'obutakosa butebenkevu n'obulungi bw'abantu ba Buganda n'Abakuumi".^[3]^[6] Enkyukakyuka eziwerako mu ssemateeka mu Gavumenti za Uganda ne Buganda ne mu LEGCO zakkaanyibwako mu kiseera kye kimu, okwongera okukiikirira Afrika, n’okutumbula ebigendererwa bya Cohen eby’okutereeza.^[3]^[5] Ekyava mu nkyukakyuka zino, Buganda yandikomye okugoba ekibiina kya LEGCO ekyalongoosebwamu.^[5]

Mu ngeri enkakali, okudda kwa Mutesa yennyini mu Uganda kwali bweru wa bukwakkulizo bwa ttabamiruka.^[5] Kyokka kkooti enkulu mu Kampala okukizuula nti Gavumenti ya Bungereza okwesigama ku nnyingo 6 yali "kikyamu" – nga kino kyazze nga wayiseewo akaseera katono ng'amawulire g'endagaano eno e Namirembe, kyokka ng'ebiteeso ebyakkaanyizibwako tebinnaba kufulumizibwa – kyatadde akazito ku Cohen okukkiriza. Mu Gwekkuminoogumu, yakyusa ennyiriri za Gavumenti ya Bungereza n’akkiriza Mutesa okudda, nga kisinziira ku kuyisa n’okussa mu nkola ebiteeso bya Namirembe.^[5]^[6]

Mu Gwekkumineebiri waatandikibwawo akakiiko, nga kakubirizibwa Michael Kintu, okuwabula Omuganda Lukiiko oba okukkiriza ebiteeso bya Namirembe.^[3] Mu nkomerero, akakiiko ka Kintu kaawagira ebiteeso bino, nga waliwo ennongoosereza eziwerako ezaateesebwako: okwongezaayo ennongoosereza mu gavumenti ez’ebitundu n’okusikira, n’okukuma omuliro mu bantu okulonda obutereevu eri Abalukiko.^[3] Alipoota y’Akakiiko ka Kintu yayisibwa aba Lukiko nga 9 Ogwokutaano 1955 n’obululu 77 ku 8 nga 1 teyagiwagira.^[3]

Endagaano

Oluvannyuma lw'okuteesa okulala, okwatuula mu London, ebiteeso bya Namirembe (nga bikyusiddwamu obutonotono) byayisibwa mu July 1955 mu ngeri y'Endagaano ya Buganda empya eyandibadde "eyongerako era we kyetaagisa okukyusa mu Ndagaano ya 1900" okusinga okugikyusa.^[3]^[7] Okulwawo okusinga kwali kuvudde ku butakkaanya wakati w’okwagala kwa Mutesa okussa omukono ku ndagaano esembayo mu Buganda, n’endowooza y’Abangereza nti endagaano ye yali kyetaagisa okuddayo.^[7] Ekigonjoolwa ekyazuuliddwa kyali "Endagaano ey'enkyukakyuka egenda okutambula okutuusa ng'Endagaano enkulu essiddwako omukono mu Buganda Kabaka ng'akomyewo. Endagaano eno ey'enkyukakyuka ejja kuba mu bukwakkulizo bwe bumu n'Endagaano enkulu, ng'oggyeeko ebiragiro eby'enkyukakyuka, era oluvannyuma lw'okukkirizibwa Lukiiko ejja kuteekebwako omukono gw'abakiise ba Kabaka kinnoomu. Nga wayise wiiki mukaaga oluvannyuma lw'okulondebwa kwa baminisita ba Buganda n'abakiise ba Buganda ababaka ba Buganda Legislative Council wansi w'enteekateeka empya, [Gavumenti ya Bungereza yandi]wadde Kabaka olukusa okudda e Buganda, gy'agenda okussa omukono ku Ndagaano enkulu"..^[7] Endagaano ey’enkyukakyuka yavvuunulwa mu Luganda era n’eyisibwa nga 15 August 1955.^[1]

Oluvannyuma lw’okuyisa endagaano empya, Mutesa yaddayo mu Buganda mu ngeri entuufu^[3] era Endagaano enkulu yassibwako omukono mu ngeri entuufu nga 18 Ogwekkumi.^[1]^[3] Emikono gya Kabaka, Gavana, n’abajulizi abalala girabika ku nkomerero y’endagaano.^[1]

Ebijuliziddwa

1 2 3 4 5 "The Buganda Agreement, 1955". World Digital Library. Archived from the original on 21 June 2018. Retrieved 2 April 2014.
↑ Assa Okoth (2006). A History of Africa. East African Educational Publishers. p. 66. ISBN 9789966253583. Retrieved 10 February 2013.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Apter, David E. (1961). The Political Kingdom in Uganda: A Study in Bureaucratic Nationalism. Routledge. pp. 276–300, 353–358, 383. ISBN 978-1-136-30757-7.
1 2 3 4 "Background to 1953-55 Crisis". Mukasa E. Ssemakula. Archived from the original on 25 July 2013. Retrieved 2 April 2014.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Low, D.A. (1971). Buganda in modern history. Berkeley: University of California Press. pp. 109–125. ISBN 0520016408.
1 2 Secretary of State for the Colonies (November 1954). "The Hancock Report". www.buganda.com. Archived from the original on 25 March 2018. Retrieved 23 April 2018.
1 2 3 https://www.google.com/search?q=Alan+Lennox-Boyd%2C+Secretary+of+State+for+the+Colonies+(22+July+1955).+%22Uganda+(Buganda+Draft+Agreement)%22.+Parliamentary+Debates+(Hansard).+House+of+Commons.+col.+717%E2%80%93718.&oq=Alan+Lennox-Boyd%2C%C2%A0Secretary+of+State+for+the+Colonies+(22+July+1955).+%22Uganda+(Buganda+Draft+Agreement)%22.+Parliamentary+Debates+(Hansard).+House+of+Commons.+col.%C2%A0717%E2%80%93718.&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUyBggAEEUYOdIBCDE3NTZqMGo3qAIIsAIB8QXerfIGA_0WWA&sourceid=chrome&ie=UTF-8

Ebiyungo eby’ebweru

Ebiwandiiko ebirondeddwa mu Ttabamiruka w’e Namirembe Alipoota ya Hancock, omuli n’ebiteeso by’olukuŋŋaana lw’e Namirembe Ebiwandiiko byonna eby’endagaano

[lambart-1] 1 2 3 4 5 "The Buganda Agreement, 1955". World Digital Library. Archived from the original on 21 June 2018. Retrieved 2 April 2014.

[2] Assa Okoth (2006). A History of Africa. East African Educational Publishers. p. 66. ISBN 9789966253583. Retrieved 10 February 2013.

[:02-3] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Apter, David E. (1961). The Political Kingdom in Uganda: A Study in Bureaucratic Nationalism. Routledge. pp. 276–300, 353–358, 383. ISBN 978-1-136-30757-7.

[bugandadotcom-4] 1 2 3 4 "Background to 1953-55 Crisis". Mukasa E. Ssemakula. Archived from the original on 25 July 2013. Retrieved 2 April 2014.

[low-5] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Low, D.A. (1971). Buganda in modern history. Berkeley: University of California Press. pp. 109–125. ISBN 0520016408.

[:1-6] 1 2 Secretary of State for the Colonies (November 1954). "The Hancock Report". www.buganda.com. Archived from the original on 25 March 2018. Retrieved 23 April 2018.

[:0-7] 1 2 3 https://www.google.com/search?q=Alan+Lennox-Boyd%2C+Secretary+of+State+for+the+Colonies+(22+July+1955).+%22Uganda+(Buganda+Draft+Agreement)%22.+Parliamentary+Debates+(Hansard).+House+of+Commons.+col.+717%E2%80%93718.&oq=Alan+Lennox-Boyd%2C%C2%A0Secretary+of+State+for+the+Colonies+(22+July+1955).+%22Uganda+(Buganda+Draft+Agreement)%22.+Parliamentary+Debates+(Hansard).+House+of+Commons.+col.%C2%A0717%E2%80%93718.&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUyBggAEEUYOdIBCDE3NTZqMGo3qAIIsAIB8QXerfIGA_0WWA&sourceid=chrome&ie=UTF-8

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]