Endongo

Endongo kivuga kya muziki, nga kitwalibwa ng'ekivuga ky'eggwanga lya Baganda ba Uganda . Kiba kya famire ya [[]] ekiyinza okusangibwa, n’enjawulo, mu bitundu bingi mu Buvanjuba bwa Afirika yonna . Endongo Okusigira ddala ya Kiganda plate lyre, nga ffeesi y’ebbakuli ebikkiddwako olususu oba enzige elondoola oba ensowera y’Abayindi .

Endongo esangibwa munda mu kitundu kya Uganda ekiri wakati w’ennyanja, nga zino zeza “amawanga-obwakabaka okwetoloola embalama z’obukiikakkono, amaserengeta, n’obukiikakkono bw’ennyanja Victoria n’ekitundu ekiri wakati w’ennyanja Victoria n’olujegere lw’ennyanja: Ennyanja Albert, Ennyanja Edward, Ennyanja Kivu n’Ennyanja Tanganyika ”. Lyre y’ebbakuli eriwo mu Uganda ekubiddwa ebika bibiri ebitongole, Abasoga, abatuuma ekivuga kino erinnya lye entongoli, n’Abaganda, abakiyita endongo .

Ennyimba z’endongo eno ziwulirwa ku mbaga z’amasomero, ne ku mbaga ng’okuba omuziki okukulembera amazina g’okugattululwa. Kisinga kukubibwa basajja nga griots (oba praise-singers ), era kikubibwa oba solo oba okuwerekera ennyimba ezitendereza. Leero endongo ntono ezikolebwa kuba zitwalibwa ng’ekimu ku bivuga ebizibu okukola.

Ebyafaayo

Engeri ki oba ddi oluyimba lwe lwayingizibwa mu kitundu kati ekiyitibwa Uganda ekitamanyikiddwa. Wachsmann (1971) ateebereza nti ekintu kino kyavaayo n’okusenguka kw’Abaluo okuva e Sudan ku nkomerero y’ekyasa eky’ekkumi n’ettaano n’okutandika kw’ekyasa eky’ekkumi n’omukaaga. Olwo n’etwalibwa Abasoga, era oluvannyuma, okukkakkana ng’etuuse mu lubiri lwa Kabaka wa Baganda Mutesa I .

Okuzimba n’okukola dizayini

Okufaananako n'ebivuga ebirala okuva mu kika kyamaloboozi n'ebivuga ebirala endongo erina omubiri oguwanirirwa emikono ebiri nga gisituka okuva ku buli ludda lw’ekibokisi ky’amaloboozi, nga waliwo emiguwa egiyita okuva wansi w'ekibokisi ky'amaloboozi okutuuka ku kikoligo.Ekibokisi ky'amaloboozi ky'endongokiba mu ngeri ya bbakuli ,era kye kiva kiyitibwa bowl lyre. Kirina ekifaananyi kumpi ekyekulungirivu, era okutwalira awamu kiyoolebwa okuva mu muti gwa makembya ogw’embaawo enkalu (era ogumanyiddwa nga olusambya ). Edda olususu lw’ekiwuka ekiyitibwa monitor lizard (mu kitundu kino ekimanyiddwa nga enswaswa ) lwakozesebwanga okubikka ebbakuli okukola ng’olubaawo lw’amaloboozi . Olw’embeera y’ekiwuka ekiyitibwa monitor lizard ng’ekika ekikuumibwa n’ebbeeyi y’olususu lwayo olw’ebbeeyi entono ennyo, olususu lw’omuntu lufuuse lwa kukozesebwa nnyo okuzimba ekintu kino. Wadde kiri kityo, olususu lw’enseenene olukalu lutwalibwa ng’olu wansi olw’obutagonvu bwalwo obutono .

Ebyokulabirako by’amaloboozi (Ebiyungo eby’ebweru) .

Ennyimba eziriko violin bowl lyre n'oluyimba olusesa nga luliko endongo okuva mu Ganda of Buganda district (Central Province), Uganda ebya omuyimbi asinga etutumu lwalicodingibwa mu 1950, Okuva mu Smithsonian Folkways

Joel Sebunjo: "Omutima gwa Griot" Omuziki gwa Royal Endongo ogwa Uganda

Minzaani ya Endongo (bowl lyre), eyayimbibwa Albert Ssempeke Ekitundu ku Peter Cooke Uganda Recordings

"Nnakatanza" eyimbibwa Evaristo Muyinda Oluyimba lw'ebyafaayo, oluyimbibwa eri ebbakuli lyre endongo