Erinayo Wilson Oryema
Erinayo Wilson Oryema CPM (1 Ogusooka 1917 – 16 Ogw'okubiri 1977) yali muserikale wa poliisi era munnabyabufuzi mu Uganda. Yali Ssabaduumizi wa Poliisi eya Uganda eyasooka (1964–1971), n’oluvannyuma n’aweereza nga Minisita w’ettaka, eby’obugagga eby’omu ttaka, n’amazzi (1971–1974) ne Minisita w’ettaka, amayumba n’okuteekateeka eby’omubiri (1974–1977) wansi w’obufuzi bwa Idi Amin .
Mu February 1977, Oryema, wamu ne Ssaabalabirizi Janani Luwum ne minisita w’ensonga z’omunda Charles Oboth Ofumbi, battibwa ab’ebyokwerinda ba Amin. [1]
Omulimu
[kyusa | kolera mu edit source]Erinayo Wilson Oryema omulimu gwe yagutandikira ng’omusomesa. Mu 1935 yatikkirwa mu ttendekero e Buwalasi Teacher Training College e Mbale, oluvannyuma n’asindikibwa mu ssomero lya Gulu Primary School mu Bukiikakkono bwa Uganda. Yasomesa mu masomero ga pulayimale e Gulu ne Kitgum wakati wa 1936 ne 1939, oluvannyuma n’afuuka omusomesa we ssomero.
Erinayo Wilson Oryema olwo n’awandiisibwa mu Poliisi ya Uganda mu 1939. Nga wayise omwaka gumu n’akuzibwa n’aweebwa eddaala lya Corporal, n’omwaka ogwaddako n’afuulibwa Sub-Inspector. Mu Ssematalo II, yeewandiisa mu ggye lya Kings African Rifles omuteesiteesi era olutalo bwe lwaggwa, n’adda mu Poliisi ya Uganda. Yafuuka Ssabaduumizi wa Poliisi mu 1951, era n’awandiikibwa mu bitiibwa by’amazaalibwa ga Nnabagereka mu 1952, n’afuna omudaali gwa Poliisi y’amatwale olw’obuweereza obw’eky'okulabirako. Yakuzibwa n’afuulibwa Assistant Superintendent of Police mu 1954, ate mu 1956 n’afuulibwa ASP.
Gavumenti y’amatwale bwe yatandika okuzuula abaserikale ba Africa okutwala obukulembeze bw’amagye gano, Oryema yakuzibwa n’aweebwa eddaala lya Superintendent mu 1961, ate omwaka ogwaddako n’afuulibwa Senior Superintendent of Police, oluvannyuma n’afuulibwa Assistant Commissioner of Police. Mu 1963 Oryema yalondebwa okuba omumyuka w’omuduumizi wa poliisi mu Afrika eyasooka, ate omwaka ogwaddako n’alondebwa okuba omuduumizi wa poliisi. Yaweereza mu kifo ekyo okutuusa mu 1971. Mu 1971, Oryema yalondebwa okuba Minisita w’eby’obugagga eby’omu ttaka n’amazzi, era okuva mu 1976 n’aweereza nga Minisita w’ettaka, amayumba n’okuteekateeka ebintu. [1]
Obulamu bwe
[kyusa | kolera mu edit source]Oryema yazaalibwa mu Acholi okuva mu Bukiikakkono bwa Uganda. Yazaalibwa mu 1917 eri Victoria Abum Daramoi, muwala w’omuweesi, Dwoka Adat, ne Owiny Okoli ow’e Payira (Obukiikakkono bwa Uganda). Yasisinkana mukyala we Janet Manjeri Acoyo muwala wa Lasto Olum ne Abwoyo P’Wali ow’e Palabek, Kitgum (Northern Uganda), omusomesa eyali afunye ebisaanyizo mu Kabwangazi Teacher Training College, ne bafumbiriganwa mu 1937 mu kkanisa y’ekigo ya St Philips mu kibuga Gulu. Bombi baasomesa mu masomero ga pulayimale ge gamu e Gulu ne Kitgum wakati wa 1936 ne 1939, oluvannyuma E. W. Oryema gye yafuuka omukulu w’essomero. Baazaala abaana 11: Gertrude, Mary, Joyce, William, Henry, Pamela, Betty, John, Irene, Anna, ne Geoffrey, abaagenda mu maaso n’afuuka omuyimbi omututumufu mu nsi yonna.
Mu Ogw'okubiri 1977, Oryema ng’ali wamu ne Ssaabalabirizi Janani Luwum ne minisita w’ensonga z’omunda Charles Oboth Ofumbi baakwatibwa ku bigambibwa nti baali bagezaako okuwamba gavumenti era nga wayiseewo akaseera katono ne bafa.[2]
Akawunti entongole eyogera ku bantu bano abasatu ng’abaafiiridde mu kabenje k’ebidduka nga bagezaako okuwangula ddereeva waabwe. [2] Kyokka Henry Kyemba, Minisita w'Ebyobulamu mu gavumenti ya Amin, oluvannyuma yawandiika mu kitabo kye A State of Blood, nti "Emirambo gyali gikubiddwa amasasi. Ssaabalabirizi yali akubiddwa amasasi mu kamwa n'amasasi agatakka wansi wa asatu mu kifuba. Baminisita baali bakubiddwa amasasi mu ngeri y'emu naye omulundi gumu mu kifuba so si mu kamwa. Oryema yalina ekiwundu ky'essasi mu kigere." Okusinziira ku bujulizi bw’abajulizi oluvannyuma, abaakosebwa baali batwaliddwa mu bbaalakisi y’amagye, gye baakunyiziddwa, ne babakuba n’okukuba amasasi ne bafa.
Erinayo Oryema ekiseera weyafiira ye yali minisita asinga okuweereza mu gavumenti ya Amin. Ettemu lya Oryema ne Luwum lyalina kinene kye lyakola. Okufa kwabwe kwaleetera bangi okukimanya nti tewali muntu yenna yali mutebenkevu, era nga wayiseewo akaseera katono baminisita ba Amin abawerako baddukira mu buwangganguse.
Mu Ogw'okutaano 2014,mu bijaguzo by'obuweereza ebya Uganda Police Force,eyali Ssabaduumizi wa Poliisi Kale Kayihura yalangirira okuteerza ebyali byasoba mu butuufu bwabyyo obusaanidde okwawukana ku byali biyise era n'ategeeza nti omugenzi IGP Erinayo Oryema yali wakuziikibwa mu bitiibwa byonna.[3]
Ebijulizidwa
[kyusa | kolera mu edit source]- "The Leaders of Uganda Police Force". Archived from the original on 6 June 2005. Retrieved 24 September 2013.
- Henry Lubega (26 July 2015). "Oboth Ofumbi's nine days as acting president". Daily Monitor. Archived from the original on 14 September 2015. Retrieved 14 September 2015.
- "Police centenary celebration launched in style". Uganda Police Force.2014. Retrieved 10 August 2014.
- 1 2 "The Leaders of Uganda Police Force". Archived from the original on 6 June 2005. Retrieved 24 September 2013.
{{cite web}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (link) Cite error: Invalid<ref>tag; name "ugpolice" defined multiple times with different content - 1 2 Henry Lubega (26 July 2015). "Oboth Ofumbi's nine days as acting president". Daily Monitor. Archived from the original on 14 September 2015. Retrieved 14 September 2015. Cite error: Invalid
<ref>tag; name "monitor" defined multiple times with different content - ↑ "Police centenary celebration launched in style". Uganda Police Force. 2014. Retrieved 10 August 2014.