Ettooke

 

Ettooke, mu bungi eriyitibwa amatooke mu Buganda (mu Masekkati ga Uganda), liyitibwa ekitookye mu Bukiikaddyo bw'Obugwanjuba bwa Uganda, ekitooke mu Bugwanjuba bwa Uganda, kamatore mu Lugisu (mu Buvanjuba bwa Uganda), ebitooke mu Bukiikakkono bwa Tanzania, igitoki mu Rwanda ne mu Burundi. Ligwa mu kibinja ky'emmere ekya starchy triploid banana cultivars esibuka mu kitundu kya African Breat Lakes. Ekibala kino kikungulwa nga kya kiragala ne kiwaatibwa n'obwegendereza, era ebiseera ebisinga kinyigibwa oba okugoyebwa ne kivaamu emmere eriibwa. Mu Uganda ne Rwanda, amatooke gafumbibwa nga gatindiddwa (nga gali waggulu w'amazzi) oluvannyuma ne ganyigibwa era emmere ey'ekika kino etwalibwa ng'emmere enkulu mu nsi zombi.

Ettooke y'emmere enkulu mu Uganda, Kenya, Tanzania ne mu nsi endala ez'omu kitundu kya Great Lakes.

Ebibala by'omuddo eby'obunene obutonotono, eby'ekibinja ekimu eky'amayanja, East African Highland bananas (Musa AAA-EA), bimanyiddwa mu Ennimi za Bantu ez'omu Uganda ne Western Kenya nga matoke.

Okufumba amatooke kumaze ebbanga nga y'emmere enkulu okwetooloola ekitundu ky’ennyanja Nalubaale mu Kenya ne Uganda, ne mu bitundu by’obugwanjuba n'ebya Kilimanjaro mu Tanzania.

Okunnyonnyola

Mu Uganda, amatooke agalimibwayo geefaanana gokka nga gabeera ga kiragala omukwafu, endagala eza kiragala omukwafu.

Ettooke livaamu ssente

Ebitooke by’e East African Highland bye bimu ku birime ebikulu eby’emmere mu kitundu kya Great Lakes naddala mu Uganda, Tanzania, Kenya, Burundi, ne Rwanda. Mu Uganda amatooke mwe gasinga okuliibwa mu nsi yonna ng’olunaku buli muntu alya kkiro 0.70 (1.5 lb) buli lunaku. Nga mw’otwalidde Rwanda ne Burundi, abantu abakozesa abantu nga 250 to 400 kkiro (550 okutuuka ku 880 lb) buli mwaka (ebijanjaalo nga bisatu ku 11 buli lunaku). Uganda yaakubiri mu nsi yonna mu kulima amatooke kyokka agasinga galiibwa waka nga tegatundibwa.

Okufumba amatooke

Emmere ya Uganda ey'ekinnansi nga matoke afumbiddwa ne bagigabula ne luwombo, ennyama oba entangawuuzi ezifumbiddwa mu bikoola by'ebijanjaalo.

Amatooke gawaatibwa na kambe, ne gasibibwa mu ndagala (oba obuveera eri abo ab'omu bibuga), ne gateekebwa mu ntamu (esseffuliya) ne bagatuuza waggulu w'emizing'oonyo oba ebikolokomba. Oluvannyuma entamu bagituuza ku kyoto oba ku sigiri y'amanda ne bagafumba okumala essaawa eziwera; bayiwamu amazzi wansi mu ntamu emirundi egiwera okutuusa lwe bakakasa nti emmere eyidde. Emizing'oonyo gye batindira wansi w’entamu gikuuma amatooke nga tegayingiddeemu mazzi. Amaatoke bwe gaba amabisi gabeera mu langi njeru ate nga gakaluba ate bwe gaggya obulungi gafuuka magonvu ate nga ga kyenvu. Oluvannyuma amatooke baganyiga nga gakyali mu ndagala oba mu kakutiya ne gazzibwako. Etera okuliibwa n'enva nga enva endiirwa, ebinyeebwa, oba ekika ky’ennyama omuli ey'ente, ey'embuzi oba endala.