Jump to content

Fred Charles Oweyegha- Afunaduula

Bisangiddwa ku Wikipedia

 

    Oweyegha-Afunaduula Fred Charles (yazaalibwa mu 1949), era amanyiddwa nga FC Oweyegha-Afunaduula, pulofeesa omunnayuganda eyawummula , mukugu mu by'obutonde, musomi, muwandiisi, munoonyereza, mulimi, era mukugu mu kuvumirira embeera z'abantu. [1] [2] [3] Ali omu ku baatandikawo ekitongole ekikola ku ndowooza enzibu n’okwekenneenya enkola endala (CCTAA). [4]

    Oweyegha-Afunaduula yaliko omukulu w’ekitongole ky’ebyamawulire ekya Crane Media Institute. [1] Abadde Ssentebe w’Okwogera kwa Nile Basin, [5] yali mukulembeze w’ekibiina ekigatta abakozi mu yunivasite e Makerere (MUASA) okuva mu 1997 okutuuka mu 2002, [6] muwandiisi w’ekibiina ekigatta abakugu mu by’obutonde bw’ensi mu ggwanga (NAPE), [7] era mukungu omukulu ow’okunoonyereza ku by’obuvubi mu kitongole ekinoonyereza ku by’obuvubi mu nnyanja mu buvanjuba bwa Afirika (EAMFRO). [3] Era yaliko omuwandiisi wa gavumenti mu lukungaana lwa Yunivasite e Makerere. [8]

    Ensibuko n’obuyigirize

    [kyusa | kolera mu edit source]

    Oweyegha-Afunaduula yazaalibwa Nawaka, mu Disitulikiti y’e Luuka mu bazadde Stephania Kyabwe ne Charles Afunaduula Ovuma, nga ye yali omwogezi w'oLukiiko lw'eBusoga eyasooka mu 1965 ku mulembe gwa Sir William Wilberforce Kadhumbula Gabula Nadiope II. [8] [9] [10] [11] [12]

    Mu 1963, Oweyegha-Afunaduula yasomera ku pulayimale y'e Ikumbya mu Disitulikiti y’e Iganga n’oluvannyuma ku pulayimale y'e Mwiri . [8] Okuva mu 1966 okutuuka mu 1971, siniya yagisomera (O-level ne A-level) mu Busoga College Mwiri . [13] [10] [8]

    Mu 1970, Oweyegha yaweereza nga pulezidenti w’ekibiina ekikola katemba, yakulira Hannington House, era pulezidenti w’ekibiina ekikubaganya ebirowoozo. [10] Yeewandiisa mu Yunivasite y’e Dar es Salaam (Tanzania) mu 1972 okusoma eby’ebisolo, ebimera, eby’ettaka, n’enkulaakulana. [9] [3] [8] Oluvannyuma, yakola diguli eyookubiri mu kukuuma ebiramu(biology of conservation), ng’akuguse mu by’ebisolo, mu Yunivasite y’e Nairobi . [3]

    Mu 1991, Oweyegha-Afunaduula yeewandiisa mu yunivasite e Makerere okusoma diguli ye eya PhD ng’ayambibwako ekitongole kya African Wildlife Foundation . [8]

    Obumanyirivu mu mirimu

    [kyusa | kolera mu edit source]

    Okunoonyereza

    [kyusa | kolera mu edit source]

    Mu 1972, Oweyegha-Afunaduula yakola ng’omukugu mu kunoonyereza ku bisolo mu ppaaka z’eggwanga eziwerako omuli Tsavo National Park e Kenya, ne Serengeti National Park mu Tanzania. [9] [3]

    Mu mwaka gwa 2000, Oweyegha-Afunaduula yawaayo mu kunoonyereza okwakolebwa akakiiko k’ensi yonna akavunaanyizibwa ku bbibiro (WCD) Cross-Check Survey. [14] Era yayanjula mu kwebuuza ku bitundu by’akakiiko k’ensi yonna akavunaanyizibwa ku bbibiro (WCD) ng’omwetabamu okuva mu Afirika ne mu mmakati g'ebuvanjuba. [14]

    Oweyegha-Afunaduula yaliko omukungu omukulu mu kunoonyereza ku by’obuvubi mu kitongole ekinoonyereza ku by’obuvubi mu mazzi ekya East African Marine Fisheries Research Organization (EAMFRO). [3]

    Okusomesa n’okuddukanya eby’ensoma

    [kyusa | kolera mu edit source]

    Okuva mu 1986 okutuuka mu 1990, Oweyegha-Afunaduula yakola ng’omusomesa w’eby’ettaka n’ebiramu mu masomero agawerako mu Kenya, omuli Kanunga High School, Tinganga Secondary School, ne Torongo Secondary School. [3] Okuva mu 1983 okutuuka mu 1985, era yasomesa mu Jinja Senior Secondary School. [3]

    Mu 1991, Oweyegha-Afunaduula yeegatta ku yunivasite e Makerere ng’omusomesa, ekifo kye yamalamu emyaka 18 okutuusa lwe yawummula mu 2009. [9] [15] [1] Yaweereza ng’omusomesa mu by’ensolo mu kitongole kya Sayansi w’obutonde bw’ensi mu yunivasite e Makerere . [16] [9] [8] [17] Era yasomesa ku nteekateeka n'enzirukanya y'obutonde bw'ensi mu kitongole kya Sayansi mu yunivasite e Makerere . [18] [19]

    Oweyegha-Afunaduula yakulembera ekibiina ekigatta abakozi mu yunivasite e Makerere ekya Academic Staff Association (MUASA) okuva mu 1997 okutuuka mu 2002. [6] [20] Yali mu kifo ky’omuwandiisi wa gavumenti mu lukungaana lwa Yunivasite e Makerere. [8]

    Oweyegha-Afunaduula yaliko omukulu w’ekitongole ky’amawulire ekya Crane Media Institute, Kampala ekibadde tekikyaliwo okutuusa mu 2014. [21] [1]

    Mu 2016, Oweyegha-Afunaduula yaweereza ng’omusomesa w’okuddukanya obutonde bw’ensi mu yunivasite y’e Busoga okumala emyezi esatu. [10]

    Mu 2019, Oweyegha-Afunaduula yali omu ku baatandikawo ekitongole kya Center for Critical Thinking and Alternative Analysis (CCTAA) ng’ali wamu ne Hyuha Mukwanason ne Mahir Balunywa. [4]

    Oweyegha-Afunaduula yaweereza ku kakiiko ka Uganda People's Congress (UPC) Presidential Policy Commission (PPC) nga terunnasatululwa mu gw'okusatu, 2005. [22] Mu 1997, Oweyegha-Afunaduula ne James Rwanyarare aba Uganda People's Congress baasaba kkooti ya Ssemateeka (mu kiseera Katureebe we yabeerera nga Ssaabawolereza wa Gavumenti) okulangirira nti Ekibiina kino Enkola, nga bwe kirambikiddwa mu nnyingo 69(2)(a)70 ne 271(1), teyaliiwo mu kulonda kwa 1996 mu Uganda. Baakiikiriddwa Peter Walubiri (munnamateeka wa ssemateeka), era ne basaba okulonda kwa Pulezidenti n’obwa palamenti Yoweri Museveni kwe yawangudde kusazibwemu. Wabula kkooti ya ssemateeka eyabadde ekulemberwa Nasa Tumwesige, yagobye okusaba kuno ku by’ekikugu, n’esalawo nti okulonda kwa Pulezidenti kuyinza okuvuganyizibwa mu kkooti ensukkulumu yokka. [23]

    Obumanyirivu mu bibiina ebitali bya gavumenti

    [kyusa | kolera mu edit source]

    Oweyegha-Afunaduula yaweerezaako nga omuddukanya wa pulogulaamu yesu lya Sustainability mu kibiina ekigatta abakugu mu by’obutonde bw’ensi ekya National Association of Professional Environmentalists (NAPE), era gye yalina ekifo ky’Omuwandiisi. [7] [24] [25] [26] [17] Yakola ng’omumyuka w’omukwanaganya w’olutalo lw’omusalaba olwa Save Bujagali Crusade (SBC). [26] [18] [27] [1] Yaweereza nga ssentebe w’olukiiko lw’okwogera ku kiwonvu kya Nile. [5] [1]

    Obukuumi bw’obutonde bw’ensi

    [kyusa | kolera mu edit source]

    Mu 2005, Oweyegha-Afunaduula y’omu ku beekalakaasi nga bawakanya okukozesa DDT okulwanyisa ensiri enkazi eza anopheles okukendeeza omusujja mu Uganda. [16] [28] . [21]

    Oweyegha-Afunaduula ayogedde ku nsonga ez’enjawulo ezikwata ku butonde bw’ensi omuli okutema ebibira, okucaafuwa kw’amazzi n’ettaka, okusaalimbira n’okusaanyaawo entobazzi, okukozesa ebigimusa ebisusse oluvannyuma ne binaazibwa mu mazzi, okweyongera okusaasaana kw’amazzi agayitibwa water hyacinth (omuddo gw’amazzi) ku mazzi ga Uganda, okukula kw’ebiwuka ebiyitibwa algae ku mazzi ga Uganda, n’okufuuka eddungu okuva ku mazzi okusimba ebika by'emiti ebimu omuli omuti gwa payini n'omuti gwa eucalyptus . [29] [30] [31] [32] [33]

    Mu 2024, Oweyegha-Afunaduula yayogera ku kubeerawo kw’omuceere n’amagi eby’obuveera ebikuŋŋaanyiziddwa okuva e China mu butale bwa Uganda. [4]

    Okuwandiika n’okunenya embeera z’abantu

    [kyusa | kolera mu edit source]

    Oweyegha-Afunaduula awandiise emiko n’ebitabo ebikwata ku byenjigiriza, obutonde bw’ensi, ebyobufuzi, eddiini, ebyenfuna, ebyobulimi, ebyokwerinda n’obuwangwa n’amasomo amalala ng’ekimu ku bimu ku bivumirira embeera z’abantu . [3] [19] [34]

    Obulamu bw’omuntu ku bubwe

    [kyusa | kolera mu edit source]

    Oweyegha-Afunaduula mufumbo. [1] Mulunzi wa njuki era mulimi, yeenyigira mu kusimba emiti n’okulima enva endiirwa ku kyalo Nawaka mu Disitulikiti y’e Luuka. [1] [35]

    Okunoonyereza, okufulumya ebitabo n’okuwandiika

    [kyusa | kolera mu edit source]
    • Okwolekera okufuula ebiragiro by’akakiiko k’ensi yonna akavunaanyizibwa ku bbibiro (WCD) okukola mu Uganda: Endowooza y’ebibiina by’obwannakyewa. [36] [26]
    • Enfuga y’amazzi okuyita ku nsalo olw’enkulaakulana erimu abantu bonna n’okuyimirizaawo obutonde bw’ensi mu kiwonvu kya Nile. [37]
    • Olutalo lw’okulwanirira obwenkanya mu butonde bw’ensi mu Uganda. [38]
    • Bujagali nga ethnocide: okufa kw’obuwangwa n’omwoyo kw’abantu enzaalwa z’e Basoga mu Uganda. [39]
    • Enkaayana mu nkulaakulana: empisa n’empisa z’ebiramu mu ddaamu ya bujagali, Uganda. [40]
    • Okuzaala entalo z’obutonde bw’ensi, okuzitangira n’okuzigonjoola mu Uganda: Enkolagana y’abantu baabulijjo mu kiwonvu kya Nile. [41]
    • Enkaayana mu nkulaakulana: empisa n’empisa z’ebiramu mu bbibiro ly’e Bujagali, Uganda. [42]
    • Okwolekera enteekateeka y’ensoma ekwata ku butonde bw’ensi mu yunivasite y’e Makerere, Uganda, 1994. [43]
    • Okukosa obutonde bw'ensi bw'ababundabunda mu Afrika [44]

    Ebiyungo eby’ebweru

    [kyusa | kolera mu edit source]

    Ebiwandiiko ebikozesebwa

    [kyusa | kolera mu edit source]
    1. 1 2 3 4 5 6 7 8 "The plight of a Makerere University pensioner". Monitor (in Lungereza). 2021-10-10. Retrieved 2024-12-21.
    2. "Is the AU relevant with increasing crises in Africa?". New Vision (in Lungereza). Retrieved 2024-12-16.
    3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 "Works Of Professor Oweyegha Afunaduula's Intellectualism Overtime – Uganda Today". ugandatoday.co.ug. Retrieved 2024-12-16.
    4. 1 2 3 "Ugandans are so psychologically beaten that they believe China assembles plastic rice and eggs – Tell" (in American English). Retrieved 2025-01-02.
    5. 1 2 "What shall the Nile agreement offer to people of the region?". New Vision (in Lungereza). Retrieved 2024-12-16.
    6. 1 2 "MUASA Poll". New Vision (in Lungereza). Retrieved 2024-12-16.
    7. 1 2 "Clean environment must be our priority". New Vision (in Lungereza). Retrieved 2024-12-16.
    8. 1 2 3 4 5 6 7 8 Musaasizi, Brian (2021-11-01). "Excitement as Leadership Code Tribunal's Asuman Kiyingi Presents Holy Qur'an, Ahmad's book to Prof. Oweyegha-Afunaduula". ONLINE (in American English). Retrieved 2024-12-21.
    9. 1 2 3 4 5 Mirembe, Lydia (2022-03-28). "Achieving satisfaction in retirement". Uganda Retirement Benefits Regulatory Authority. Retrieved 2024-12-16.
    10. 1 2 3 4 "I don't know what we would have become without Ndiwalana". New Vision (in Lungereza). 15 January 2023. Retrieved 2024-12-16.
    11. "Fr Grimes: Architect of holistic education who was ahead of govt". Monitor (in Lungereza). 2024-09-09. Retrieved 2024-12-21.
    12. "Thy kingdom come: Revisiting political, cultural contests at the heart and soul of Busoga 'Kyabazingaship' in Uganda – Tell" (in American English). Retrieved 2024-12-21.
    13. "Has the 'stomach' replaced 'country' in national motto?". New Vision (in Lungereza). 6 October 2023. Retrieved 2024-12-16.
    14. 1 2 Dams and development: A new framework for decision-making (PDF) (in Lungereza). London and Sterling, VA: Earthscan Publications Ltd. 2000. pp. xxiv, xxv. ISBN 1-85383-798-9. Retrieved 2025-01-02.
    15. "W. Bank Okays AES Bujagali Project". New Vision (in Lungereza). Retrieved 2024-12-16.
    16. 1 2 John, Kale (2005-02-05). "Anti-DDT demo". New Vision (in Lungereza). Retrieved 2024-12-16.
    17. 1 2 "Missing the Forest for the Trees". Earth Island Journal. Retrieved 2024-12-16.
    18. 1 2 A REPORT OF THE PROCEEDINGS OF THE INTERNATIONAL WORKSHOP ON LAUNCHING OF THE WORLD COMMISSION ON DAMS (WCD) IN UGANDA: MAKING WCD RECOMMENDATIONS A REALITY IN UGANDA (PDF) (in Lungereza). Uganda: THE NATIONAL ASSOCIATION OF PROFESSIONAL ENVIRONMENTALISTS (NAPE). 2004-10-19. pp. 5, 15.
    19. 1 2 "Role of pro-political regime pastors in de-democratisation". Monitor (in Lungereza). 2024-12-08. Retrieved 2024-12-21.
    20. "Kyambogo University: Is Prof. Ndiege the problem?". Monitor (in Lungereza). 2021-01-10. Retrieved 2024-12-21.
    21. 1 2 "Makerere don warns on GMOs". New Vision (in Lungereza). Retrieved 2024-12-16.
    22. "Rwanyarare dares Obote". New Vision (in Lungereza). Retrieved 2024-12-16.
    23. "Road trip that began Museveni, Katureebe relationship". Monitor (in Lungereza). 2020-07-19. Retrieved 2024-12-21.
    24. "I hail Syda Bbumba for her vision". New Vision (in Lungereza). Retrieved 2024-12-16.
    25. "Kanyeihamba calls for oil body". New Vision (in Lungereza). Retrieved 2024-12-16.
    26. 1 2 3 "Towards Making World Commission on Dams (WCD) Guidelines Work in Uganda: A Civil Society Perspective". International Rivers Resource Hub (in British English). Retrieved 2024-12-16.
    27. "‘Bujagali Critics Not Selfish’". New Vision (in Lungereza). Retrieved 2024-12-16.
    28. "DDT is not harmful, as some people say". New Vision (in Lungereza). Retrieved 2024-12-21.
    29. "Experts warn of more lightning incidents". Monitor (in Lungereza). 2021-01-24. Retrieved 2024-12-21.
    30. "One swamp's destruction, a future generation's problem". Monitor (in Lungereza). 2021-01-05. Retrieved 2024-12-21.
    31. "Water weed re-invades Lake Victoria". Monitor (in Lungereza). 2021-01-21. Retrieved 2024-12-21.
    32. "The sad story of Lake Victoria". Monitor (in Lungereza). 2021-02-02. Retrieved 2024-12-21.
    33. "Algae chokes L. Victoria". Monitor (in Lungereza). 2021-01-24. Retrieved 2024-12-21.
    34. "Perils of presidentialism in Uganda". Monitor (in Lungereza). 2022-03-04. Retrieved 2024-12-21.
    35. "What is Opposition's game plan for Busoga ahead of 2021 polls?". Monitor (in Lungereza). 2020-09-17. Retrieved 2024-12-21.
    36. "NSSF transfer feared". New Vision (in Lungereza). Retrieved 2024-12-16.
    37. Oweyegha-Afunaduula, Fred Charles; Afunaduula, Isaac; Balunywa, Mahir (2017-11-12). "Transboundary Water Governance for Inclusive Development and Environmental Sustainability in the Nile Basin". ResearchGate. Retrieved 2024-12-16.
    38. Oweyegha-Afunaduula, Fred Charles; Afunaduula, Isaac (2005-07-02). "The struggle for environmental justice in Uganda: The cultural and spiritual dimension". ResearchGate. Retrieved 2024-12-16.
    39. Oweyegha-Afunaduula, Fred Charles; Afunaduula, Isaac (2005-06-28). "Bujagali as ethnocide: cultural and spiritual death of the indigenous community of Basoga, Uganda". ResearchGate. Retrieved 2024-12-16.
    40. Oweyegha-Afunaduula, Fred Charles; Afunaduula, Isaac (2004-01-08). "Conflicts in development: the ethics and bioethics of bujagali dam, Uganda". ResearchGate. Retrieved 2024-12-16.
    41. Oweyegha-Afunaduula, Fred Charles; Afunaduula, Isaac (2003-09-30). "Environmental conflict generation, prevention and resolution in Uganda: Civil society engagement in the nile basin". ResearchGate. Retrieved 2024-12-16.
    42. Oweyegha-Afunaduula, Fred Charles; Afunaduula, Isaac (2004-01-08). "Conflicts in development: the ethics and bioethics of Bujagali Dam, Uganda". ResearchGate. Retrieved 2024-12-16.
    43. Oweyegha-Afunaduula, F. C. (1994). "Towards environmentally conscious curriculum design at Makerere University, Uganda". Dialogue (Kampala, Uganda). 1 (1): 30–33. S2CID 74646774.
    44. Byarugaba, Foster; Oweyegha-Afunaduula, F. C. (1995). Environmental Impact of Refugees in Africa: Some Suggestions for Future Actions (in Lungereza). Department of Political Science and Public Administration, Makerere University.