Jjunju of Buganda
Jjunju Sendegeya yali Kabaka w’Obwakabaka bwa Buganda (obwakabaka obukola eggwanga mu Uganda) okuva mu 1780 okutuuka mu 1797. Yali Kabaka wa Buganda ow’amakumi abirimwomukaaga (26).
Okulinnya kwe ku nnamulondo
[kyusa | kolera mu edit source]Yali mutabani wa Ssekabaka Kyabaggu Kabinuli, eyali Kabaka wa Buganda, eyafugira wakati wa 1750 ne 1780. Maama we yali Nanteza, ow’ekkumi n’omusanvu (17) ku bakyala ba kitaawe ekkumi n’omusanvu (17) . Yalinnya ku namulondo nga kitaawe afudde . Yatandikawo ekibuga ekikulu eky'eMagonga. [1]
Obufumbo bwe
[kyusa | kolera mu edit source]Kiwandiikiddwa nti yawasa abakyala bana: [1]
- Katagya muwala wa Gabunga, ow’ekika kya Mamba
- Nakamu I, muwala wa Lwowa, ow’ekika ky’e Ndiga
- Nakamu II, muwala wa Katambala, ow’ekika ky’e Ndiga
- Tebwaaza muwala wa Kasamba ow'ekika kya Mbogo
Abaana be
[kyusa | kolera mu edit source]Kiwandiikiddwa nti yazaala abaana basatu; omwana omu ow’obulenzi n’abalala babiri ab’obuwala:
- Omulangira (Omulangira) Semalume, nga nnyina yali Nakamu I
- Omumbejja (Omumbejja) Nakabiri, nga nnyina tayogerwako
- Omumbejja (Omumbejja) Kyomubi, nga nnyina yali Katagya
Obufuzi bwe
[kyusa | kolera mu edit source]Ku mulembe gwe, Buganda yawamba Buddu (mu Disitulikiti y’eMasaka eya leero ) okuva ku Bunyoro . Ensonga eyavaako okuwamba kiyinzika okuba nga yava ku ngeri ekitundu ekyo gye kyalimu eby’obugagga ebyensibo. [2] Yawamba Kooki ne Kabula, n'agaziya nnyo ensalo z'obwakabaka n'obuyinza mu kitundu ky'eKitara. [3] Yali amanyiddwa nnyo nga Generaali ow'amaanyi mu banne. Ebibuga bye yawamba byalina eby’obugagga bingi ng’ente, eky'obugagga kya Iron ore, n'embugo nga bino byali byetaagisa nnyo mu by’enfuna by’obwakabaka. Kaweefube zino zaaviirako obugagga bwa Buganda okweyongera. Obufuzi bwe bwasumbuyizibwa obutakkanya wakati we ne muganda we Omulangira Semakookiro, eyali amuwakanya. Mu kiseera ky’okuwakanya okwo, Semakookiro yalagira basajja be bagende bawambe Kabaka Jjunju bamuleete ew’omulangira omuwakanyi. Olulumba luno lwatambula bubi era Kabaka Jjunju yattiddwa mu kugezaako okumukwata. Ekibinja ekyasindikibwa okuwamba Kabaka bwe kyakomawo okuloopa nti baamusse, Semakookiro yatabuka nnyo n’agoba abaserikale bonna awamu n’ab’omu maka gaabwe n’emikwano okuva mu Buganda, nga atidde nti kyeyakola munne naye kijja kumutuukako. Abantu abaagobebwa badduka mu Buganda ne baddukira mu bugwanjuba mu Disitulikiti y'e Kitagwenda nga bweyitibwa leero n'eyeBunyaruguru mu Disitulikiti y'e Rubirizi mu bugwanjuba bwa Uganda .
Ekibinja kino eky’abazzukulu kye kyavaako Kitagwenda ne Bunyaruguru okuyitibwa bwebityo olwa leero. Batagwenda kirabika kitegeeza abo abatasobola kugenda wala ate Banyaruguru kitegeeza abo abalina amagulu amagumu. Era ddala Kitagwenda eri mu buvanjuba bwa Bunyaruguru era kitundu kya kyererezi ate Bunyaruguru kitundu kya nsozi mu bugwanjuba bwa Kitagwenda. Abatalina magulu ga maanyi baasigala Kitagwenda era abaagenda mu maaso ne balinnya obusozi ne bafuuka Abanyaruguru.
Emyaka gye egyasembayo
[kyusa | kolera mu edit source]Yattibwa mu lutalo lw’e Kiwawu, ku biragiro bya muganda we Semakookiro, mu 1797. [ <span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2020)">citation needed</span> ] Yaziikibwa e Luwunga mu Busiro. [4]
Waliwo abalala abagamba nti yattibwa Baganda mu kiseera ekyo abaali ab’oku bizinga by’eSsese, abaali bamanyiddwa nga Abalunyanja, Abakenye, Abakunta, Abasese oluvannyuma lw’obutakkaanya obwabalukawo olw’okuyisibwa obubi. Ekibinja ekyakosebwa kyaddukira ebuvanjuba nga batoloka obulumbaganyi obwali butegekebwa Abaganda b'okulukalu. Bwe baatuuka mu kitundu ky’e Busoga n’ekitundu kya Samia nga bwe biyitibwa leero, Abasamiya baayaniriza abantu abo abaali bava mu Bwakabaka bwa Buganda nga boogera mu lulimi Olusamia Lugwe nti, Abahenyi ba kabaka baidire ekitegeeza nti abagenyi okuva mu bwakabaka bwa Buganda batuuse .Bwe batyo abantu abo bwe bagambibwa okufuna erinnya ly’ekika kyabwe eky'aBakenye. Ekigambo "Bagenye" kyali kitegeeza "abagenyi" okusinziira ku bantu b'ekitundu kino-Abasamia Bagwe . Abatambuze abo baasenga mu kitundu ekyo, era ne bakola emirimu gy'okuvuba okwetooloola amazzi g'ekitundu kino ng'omugga Majanji, ne bafumbiriganwa n'abazaale baayo era ne bafuna amannya amapya, okugeza: Agaabasajja mwalimu; "Musana", "Wegulo", "Wankya", Njaye, Kifuko, Mwambazi, Mukadiyo, Galaama, Mufumu, Waitago, Gabulugo, Kajaye, Byekwaso, Wamulanga, Kirya, Divo, Wabwire, Mugote n'amalala mangi. ku ludda lw'aBakenye abakazi, amannya mwalimu; Gabeya, Namusana, Sana, Nawegulo, Kasuubi, Gamba, Nankya, Nekesa, Ikesa, Nabwire, Nabuudo n'amalala mangi. Enkola eno yalabika okuba akakodyo akaakozesebwa bano Abakenye okwekweka obusungu bw'abayume ba Kabaka wa Buganda olwensonga nti bano be baali bakimanyi nti babawondera buli we babeera batudde.
Abatambuze bano nabo beettanira obuwangwa bw'abazaale baawo era olulimi Olukenye ne lufuuka olumu ne lukwatagana n'oLusamia wamu n'Olusoga . Leero abatambuze bano bamanyiddwa nga Abakenyi oba Abakenye . Abakenyi osobola okubasanga mu bika by’amawanga g’Ababantu ab’ogera ennimi z'amawanga gano; Baganda, Basoga, Bagwere, Balamogi, Banyoli, Baruli, Banyala n'abaSamia .Abamu ku Bakenye bakuumye obuwangwa n’ennono zaabwe ez’ekiganda nga batuuma ezzadde lyabwe amannya okusinziira ku nnono y’Abaganda, okugeza amannya g’Abaganda aba Bakenye ge bakozesa ge Musoke, Namusoke, Mubiru, . Namubiru, Bukenya, Nabukenya, Nakachwa, Mukasa, Namukasa, Musisi, Namusisi naamalala mangi; ab’Ekika ky’Engo (Ekika ky’Engo) ne beetuuma Ababango ( ekika kya Bakenye ), ne bakyusa omuziro gwabwe ne bagufuula gwa Nkofu. Ekika ky'eNgabi kyafuuka Bakoma (ekika ky'aBakenye) n'aBagulu ( ekika kya Bakenye ).
Emmeeza y’okuddirira
[kyusa | kolera mu edit source]Laba ne
[kyusa | kolera mu edit source]Ebijuliziddwa
[kyusa | kolera mu edit source]- 1 2 https://lg.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation?from=en&to=lg&page=Jjunju+of+Buganda#:~:text=View-,Kaggwa%2C%20Apollo%3B%20Kalibala%2C%20Ernest%20B.%20(1934).%20The%20Customs%20of%20the%20Baganda.%20p.%C2%A038.,-This%20reference%20is
- ↑ https://books.google.com/books?id=nWKAFW9oVJcC&dq=jjunju&pg=PA220
- ↑ http://dx.doi.org/10.2307/j.ctt1gxp82m.15
- ↑ https://web.archive.org/web/20130615070042/http://www.buganda.com/kings.htm
Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia
[kyusa | kolera mu edit source]- List of the Kings of Buganda Archived 2013-06-15 at the Wayback Machine