Kalema of Bugand
Template:S-start Template:Succession box Template:S-endRashid Kalema Muguluma yali Kabaka owa 33 mu Bwakabaka bwa Buganda, mu Uganda, okuva nga 21 Ogwekkumi 1888 okutuuka nga 5 OOgwekkumi 1889. [1] [2]
Okutuula kwe ku nnamulondo
[kyusa | kolera mu edit source]Kalema Muguluma yali mutabani wa Kabaka Mukaabya Walugembe Muteesa I, Kabaka wa Buganda, eyafugira wakati wa 1856 ne 1884. Nnyina yali Ndibuwakanyi, ow’ekika kya Mamba. Yalangirirwa amagye g'Abasiraamu okuba Kabaka nga gano ge gaagoba mukulu we Kabaka Kiweewa Mutebi mu ntebe nga 21 Ogwekkumi 1888. Yakuumira ekibuga kye ekikulu ku kasozi k'eMengo . [1]
Obufumbo bwe
[kyusa | kolera mu edit source]Awandiikiddwako nti yawasa abakyala bano wammanga: [3]
- Nabikukuzi muwala wa Jjumba ow'ekika ky'e Nkima
- Sofia Kabakalongoosa muwala wa Kinyolo ow'ekika ky'e Nkima
- Nakibuuka muwala wa Mugema ow'ekika kya Nkima
- Zefiria Nnampa Nakibuuka muwala wa Bakkabulindi ow’ekika ky’e Ngeye
- Nabibooge muwala wa Kibaya ow'ekika ky'e Nsenene
- Veneneka Nabiwemba, muwala wa Wakooli, Omusoga, ow'ekika kya Ngabi
- Njera Saabaddu muwala wa Gabunga ow'ekika kya Mamba
Ensonga endala
[kyusa | kolera mu edit source]Abaana be be bano wammanga nga bwe kyawandiikibwa:
- Omulangira (Omulangira) Kiweewa Zzimbe, nga nnyina yali Nabikukuzi
- Omulangira (Omulangira) Edmond Alamanzaani Ndawula nga nnyina yali Zefiria Nnampa. Yafa nga July 1, 1916
- Omulangira Yozefu Musanje Walugembe, MBE. Yazaalibwa nga 31 Ogwomunaana 1889. Maama we yali Nabibooge. Yasomera mu ttendekero lya Namilyango College . Mu Gwekkumi 1914, yatumibwa okubeera Luteenanti owookubiri mu ggye lya African Native Medical Corps. Mu 1915, yakuzibwa n’afuulibwa Luteenani. Yaweereza mu Ssematalo I okuva mu 1915 okutuuka mu 1919. Yasiimibwa n’emidaali gya Member of the Order of the British Empire (MBE), Emmunyeenye ya 1915 n’ogwa British War and Allied Victory. Nga 18 Ogwekkuminoogumu 1907, yawasa Sala Kiire, muwala wa Chevalier Stanislas Mugwaanya, OBE, GCSG, ku kigo ky'aba White Fathers e Nsambya . Omulangira Musanje yazaala abaana basatu ab’obulenzi n’abawala babiri: (a) Omulangira Joseph Mukaabya (b) Omulangira Daudi Kimera (c) Omulangira Lodoviko Kamanya ne (c) Omumbejja Tereza Namukaabya (d) Omumbejja Mary Kamuwanda.
- Omumbejja Yuniya Maliamu Kamuwanda, nga nnyina yeeyali Veneneka Nabiwemba. Omumbejja Kamuwanda yatuuzibwa ku bwa Naalinnya eri Kabaka Daudi Chwa II nga Ogwomunaana 14, 1897. Yafuna omudaali gwa Silver Jubilee mu 1935, Omudaali gw'amatikkira mu 1937 n'omudaali gwa Paapa "Pro Ecclesia et Pontifice" mu 1951. Yafa nga 30 Ogwokutaano, 1951.
- Omumbejja Besemerese Hana Dimbwe. Yazaalibwa Kampala mu 1887. Maama we yali Sofia Kabak'alongoosa. Mu Gwomwenda 1905, yafumbirwa e Mbale, nga mukyala we owookusatu, Semei Lwakirenzi Kakungulu, eyali Kabaka wa Bukedi mu kiseera ekyo. [ <span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2020)">okujuliza kwetaagisa</span> ]
Obufuzi bwe
[kyusa | kolera mu edit source]
Ekiseera okuva mu 1884 okutuuka mu 1897 kyalimu okusika omuguwa okw'amaanyi mu Buganda . Abaganda abawera baali bakyuse ne badda mu emu ku ddiini essatu enkulu mu bwakabaka; Obukatoliki, Obukulisitaayo oba Obusiraamu . Nga ekibiina ekifuzi mu bwakabaka bwe kigezaako okumanyiira okufiirwa obuyinza obujjuvu ku bulamu bw’abantu baabwe eri amadiini gano amapya; obwakabaka bwasuulibwa mu kavuyo, obujeemu, okulwanyisa obujeemu n’okuyigganyizibwa olw'eddiini.
Mu bbanga lya myaka kkumineesatu okuva mu 1884 okutuuka mu 1897, Buganda yalaba enkyukakyuka y’obukulembeze e Mengo, emirundi mukaaga, ekyali tekibangawo mu bwakabaka. Ba Kabaka ab’enjawulo baakwata oludda lw’eddiini emu oba endala, kyokka ne bagobwa mu ntebe abawagizi b’amadiini ge bataalonda. Era embeera eyo neyeddiŋŋana.
Mu Gwekkumi 1888, ekiwayi ky’Abasiraamu kye kyali kisinga mu Buganda. Abaminsani baabo abaali bagoberera kristu baagobebwa, era Kabaka Kiweewa Mutebi Nnyonyintono n’agobwa mu ntebe. Kabaka Kalema Muguluma eyali asiramuse n’atwala erinnya Rashid, Katikkiro wa Kiweewa, Muguluma ye yamutuuza ku Nnamulondo . Kyokka oluvannyuma lw’omwaka gumu gwokka, amagye ga Bungereza agafuga obwakabaka gaamuwaliriza okuva mu ntebe. Yaweebwa ekiragiro Abangereza: okukyuka nadda mu Bukulisitaayo n’asigaza entebe, oba asigale nga Musiraamu afiirwe entebe. Yalondawo Busiraamu era n’agobwa mu ntebe.
Nga wayiseewo emyezi ebiri mu bufuzi bwe, Kalema yaweereza Sultan w'eZanzibar ebirabo by'amasanga n'ebbaluwa. Mu bbaluwa eyo, Kalema yeeyita Sultan wa Buganda, era n'alangirira enteekateeka ye ey'okukyusa Buganda agifuule eggwanga ly'Abasiraamu. Yasaba ebitabo ebitukuvu okusobola okuyigiriza Abasiraamu, wamu n'emmundu okukuuma eggwanga lye okuva ku Bakuliisitaayo.[4]
Ababundabunda Abakulisitaayo bwe beegatta ne Mwanga, mu kugezaako okuwamba entebe ya Kalema, Kalema yafuba okunyweza ekifo kye ng’aggyawo abantu bonna ab’olulyo olulangira abaali basobola okusendebwasendebwa okwegatta ku nsonga z’Abakulisitaayo. Yalagira abalangira n’abambejja bonna okwokebwa nga balamu. Abalangira n’abambejja nga amakumi asatu be baafiira mu ttemu lino nga kuliko ne batabani ba Mwanga abawere Kyonya ne Kagalo. [5]
Okuttibwa kuno okw’amaanyi okw’abooluganda lwe kwanyiiza nnyo abantu. Engeri Kiweewa gye yattibwamu nga bamulumya enjala okumala ennaku ezaawera, oluvannyuma n’akubwa amasasi n’afa ne bakazi be nabo ne battibwa - byatunuulirwa ng’ebitasaana kuyisibwamu kabaka, era ng’akabonero akabi ennyo ku Kabaka. [6] N’olwekyo abantu tebaayagala nnyo kwegatta ku ggye lye mu lutalo lweyali agenda okulwana n’amagye g’Abakulisitaayo. Mu lutalo olwaddirira, yawangulwa era n’addukira e Singo.
Emyaka gye egyasembayo
[kyusa | kolera mu edit source]Oluvannyuma lw'okuggyibwa ku Nnamulondo Abangereza, Kabaka Kalema yagenda mu buwanganguse e Bunyoro . [7] Yafiira mu buwanganguse olw’ebizibu by’obulwadde bwannamusuna mu Gwolubereberye 1891. Mu kiseera we yafiira, emyaka gye giteeberezebwa okuba nga gyali mu makkati g’emyaka abiri. Ebisigalira bye byakomezeddwawo ku butaka ne biziikibwa e Mmende mu Busiro. [8]
Emmeeza y’okuddirira
[kyusa | kolera mu edit source]Laba ne bino
[kyusa | kolera mu edit source]Ebijuliziddwa
[kyusa | kolera mu edit source]- 1 2 https://www.monitor.co.ug/uganda/special-reports/uganda-50/bibles-turn-into-bullets-in-buganda-1511748
- ↑ "Archive copy". Archived from the original on 2024-05-25. Retrieved 2025-07-24.
{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (link) - ↑ https://lg.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation?from=en&to=lg&page=Kalema+of+Buganda&revision=1294015352#:~:text=View-,Kaggwa%2C%20Apollo%3B%20Kalibala%2C%20Ernest%20B.%20(1934).%20The%20Customs%20of%20the%20Baganda.%20pp.%C2%A061%E2%80%9362.,-Issues
- ↑ Sir John M. Gray, 1950. The Year of the Three Kings of Buganda. "Uganda Journal", 14, pp.15-52.
- ↑ Sir John M. Gray, 1950, ibid.
- ↑ Sir Apollo Kaggwa, 1901. Ekitabo kya Basekabaka b'e Buganda.
- ↑ https://ugandaradionetwork.net/story/former-buganda-king-nuhu-rashid-kalema-was-a-true-muslim-hero-mufti-
- ↑ https://web.archive.org/web/20130615070042/http://www.buganda.com/kings.htm
Ebijuliziddwa wabweru wa wikipedia
[kyusa | kolera mu edit source]- Olukalala lwa Bassekabaka ba Buganda Archived