Jump to content

Karoli Lwanga

Bisangiddwa ku Wikipedia

 

Charles Lwanga (Mu Luganda : Kaloli Lwanga ; Yazaalibwa nga omwezi Ogusooka 1860 [1] n'afa nga 3 Ogwomukaaga 1886) yali Munnayuganda eyakyuka n'adda mu Ddiini y'Ekikatolika eyattibwa ng'omujulizi ne banne era assibwamu ekitiibwa ng’omutuukirivu mu Eklezia Katolika n'e Kkanisa ya Uganda. [2]

Muganda, Lwanga yazaalibwa mu Bwakabaka bwa Buganda, ekitundu ekiri mu masekkati n’obukiikaddyo bwa Uganda eya kati, era yaweereza ng’omukulu w'abaweereza era ng'omuteesiteesi omukulu mu lubiri lwa Ssekabaka Mwanga II owa Buganda . Lwanga yabatizibwa Pere Giraud nga 15 Ogwekkuminogumu 1885. [3]

Olw’okutya okufiirwa obuyinza obusukkiridde bwe yalina ku bantu be olw’endowooza y’ensi ey’Ekikristaayo, Ssekabaka Mwanga II yakkaatirizza nti Abakristaayo abakyuse bave ku nzikiriza yaabwe empya era n’atta Abangereza n’Abakulisitaayo bangi wakati wa 1885 ne 1887, nga muno mwe mwali Lwanga n’abakungu abalala mu lubiri lw’obwakabaka n'abamuli ku lusegere. [4]

Okuyigganyizibwa kuno kwatandika oluvannyuma lwa Ssekabaka Mwanga okulagira okuttibwa kw’abaminsani Abangereza, okwali n'Omusumba James Hannington eyali omukulembeze w’ekibiina ky’Abangereza Abakulisitaayo. Joseph Mukasa Balikuddembe, omuweereza Omukatolika ye katekisimu omulayiki, yavumirira kabaka olw’ettemu lino, lye yali amubuuliridde. Mwanga yasalako Balikuddembe omutwe n’akwata abagoberezi be bonna nga 15 Ogwekkuminogumu 1885. Olwo kabaka n’alagira Lwanga eyali omuweereza mu kiseera ekyo atwale obuvunaanyizibwa bwa Balikuddembe. Ku lunaku lwe lumu, Lwanga n’abaweereza abalala baasaba okubatizibwa ng'Abakatoliki okuva eri kabona omuminsani owa White Fathers; n'abalala enkumi n'enkumi baabatizibwa. Lwanga yateranga okukuuma abalenzi be eri ebikolwa by'ekikaba ebyakolebwanga Kabaka. [5] [6]

Omutukirivu Kizito ng’abatizibwa Omutukuvu Charles Lwanga e Munyonyo – endabirwamu ku kiggwa ky’Abajulizi e Munyonyo

Nga 25 Ogwokutaano 1886, Mwanga yalagira olukiiko olukulu olw"Olubiri bwe baali basenze e Munyonyo, gye yalagiririra Abaweereza babiri okuttibwa. Enkeera ku makya, Lwanga yabatiza mu nkukutu abo abaali bamuvunaana abaali bakyali ba katekisimu bokka . Oluvannyuma ku olwo, kabaka yayita olukiiko lw’omu lubiri mwe yabuulizza abantu bonna abaaliwo okulaba obanga waliwo eyali agenda okwegaana Obukristaayo. Nga bakulembeddwamu Lwanga, Abaweereza b’Obwakabaka baalangirira obwesigwa bwabwe eri eddiini yaabwe, kabaka kwe yabasalira omusango gw’okufa, n’alagira batwalibwe we bannattibwa. Abasibe basatu okwali Pontian Ngondwe, Athanasius Bazzekuketta, ne Gonzaga Gonza battiddwa nga bakyakunguzzibwa. [7]

Enteekateeka nga ziwedde era olunaku lw’okuttibwa lwali lutuuse nga 3 Ogwomukaaga 1886, Lwanga yayawulwa ku balala Omukuumi w’Ennimi z’omuliro Entukuvu yamutta yekka ng'agoberera obulombolombo. Bwe yali ayokebwa, Lwanga n'agamba Omukuumi nti, "Kiringa bw'onanfukako amazzi. Nsaba wenenye ofuuke Omukristaayo nga nze." [8]

Olwo abalenzi n’abasajja Abakatoliki 12 n’Abangereza Abakrisitaayo mwenda ne bookebwa nga balamu. Omukatoliki omulala Mbaga Tuzinde yakubwa emiggo n’afa olw’okugaana okwegaana obukristu, omulambo gwe ne gusuulibwa mu kikoomi okugwokya wamu n’ogwa Lwanga n’abalala. [9] Obusungu bwa kabaka bwasinga ku Bakristaayo kubanga baagaana nnyo okwetaba naye mu bikolwa by'ekikaba. [10] Nga bwe kyayogeddwako emabegako, naddala Lwanga yali akuumye Abaweereza. [1] Okuttibwa kuno era kwava ku kaweefube wa Mwanga mu bugazi okwewala okutiisibwatiisibwa okuva ebweru w’eggwanga eri obuyinza bwe. Okusinziira ku Assa Okoth, Mwanga kye yali asinga okufaako kyali kya "obugolokofu bw'obwakabaka bwe", era n'ategeera nti abasajja nga Lwanga baali bakolagana n'abagwira mu "okusaanyawo Obwakakaba bwe okuviira ddala ku mirandira". Obutakola kintu kyonna kyandiviiriddeko okuteesa nti yali mufuzi munafu . [11]

Okussaamu ekitiibwa

[kyusa | kolera mu edit source]
Ebisigalira by’obwannannyini eby’Omutukuvu Charles Lwanga

Lwanga Omukulu n'Abakatoliki abalala abaamuwerekerako mu kuttibwa kwe baafuulibwa abatukuvu nga 18 Ogwekkumi 1964 Paapa Paul VI mu lukiiko lwa Vatican olw'okubiri . [12] "Okussa ekitiibwa mu batukuvu bano aba Afirika, Paul VI yafuuka Paapa eyasooka okukyalira mu amawanga agali mu bukiikaddyo bwa bw'eddungu lya Sahara bwe yalambula Uganda mu Gwomusanvu1969, okukyala okwalimu okulamaga mu kifo we baafiirwa e Namugongo ." [13]

Basilica y'abajulizi ba Uganda yazimbibwa mu kifo we battibwa era nga y'ekola ng'ekiggwa kyabwe . [14] Brothers of St. Charles Lwanga( mu Luganda : Ababulaaza Bannakaroli ) baatandikibwawo mu 1927 ng’ekibiina ky’eddiini abasajja Bannayuganda abeewaddeyo okusomesa abavubuka abataliiko mwasirizi mu nsi yaabwe. [15]

Mu Amerika, Lwanga yasiimibwa Lutikko ya St. Charles Anglican mu Ssaza ly’e Cascadia . [16] Mu 2013, St. Cecilia Ekigo ky'e Detroit, Michigan kyegatta ku ky'e St. Leo era ne bituumibwa St. Charles Lwanga okukiikirira ekibiina ky’Abafirika Abamerika mu kibuga Detroit n’okugenda mu maaso n’omukululo gwa Lwanga. [17]

  1. 1 2 "Lwanga Charles: Dictionary of African Christian Biography". Dictionary of African Christian Biography (DACB). 2003. Archived from the original on 26 August 2006. Retrieved 14 November 2016.
  2. "Uganda Martyrs Shrine Namugongo, Brief History". Namugongo: Uganda Martyrs Shrine Organization (UMSO). 2000. Archived from the original on 1 February 2017. Retrieved 14 November 2016.
  3. "Charles Lwanga: Uganda Martyrs Shrine Namugongo". Namugongo: Uganda Martyrs Shrine Organisation (UMSO). 2000. Archived from the original on 3 June 2016. Retrieved 14 November 2016.
  4. "Pope honors Ugandan martyrs on Africa tour". Arab News (in Lungereza). 2015-11-28. Retrieved 2025-11-23.
  5. Ward, Kevin. "A History of Christianity in Uganda". Dictionary of African Christian Biography (in Lungereza). Retrieved 2023-01-26.
  6. "Who were the Uganda Martyrs?". Monitor (in Lungereza). 2023-06-03. Retrieved 2026-04-18.
  7. The Editors of Encyclopædia Britannica (2016). "African Story: Martyrs of Uganda". Chicago: Encyclopædia Britannica Online. Retrieved 14 November 2016.
  8. "St. Charles Lwanga And Companions, Martyrs of Uganda and saint". Catholic News Agency (CNA). 3 June 2009. Archived from the original on 2009-10-03. Retrieved 14 November 2016.
  9. "Uganda Martyrs Shrine Namugongo: Mbaga Tuzinde". Namugongo: Uganda Martyrs Shrine Organisation (UMSO). 11 November 2016. Archived from the original on 13 June 2016. Retrieved 11 November 2016.
  10. Breviarium Romanum, Office of Ss.
  11. Assa Okoth (2006).
  12. Canonisation munyonyo-shrine.ug
  13. SAHO. "Pope Paul VI proclaims 22 new African saints. The saints, known as the Blessed Martyrs of Uganda, were a group of converts who were persecuted and martyred from 1885". South African History Online (SAHO). Retrieved 14 November 2016.
  14. UMSO (2000). "Uganda Martyrs Minor Basilica Namugongo: About Namugongo Shrine And Parish". Uganda Martyrs Shrine Organisation (UMSO). Archived from the original on 10 August 2014. Retrieved 14 November 2016.
  15. BB (14 November 2016). "Bannakaroli Brothers: About Us". Bannakaroli Brothers (BB). Archived from the original on 14 November 2016. Retrieved 14 November 2016.
  16. "ST. CHARLES LWANGA, OUR NAMESAKE". St. Charles Anglican Church. Retrieved 30 September 2022.
  17. "For St. Charles Lwanga and its pastor, Fr. Parker, a century of faith is worth celebrating".

Ebiyungo eby’ebweru

[kyusa | kolera mu edit source]