Jump to content

Kookolo w’amawuggwe

Bisangiddwa ku Wikipedia
Kookolo w'amawuggwe
Other namesKkansa w'amawuggwe
A chest X-ray ekifaananyi ekiraga ekizimba ku mawuggwa (kisongeddwaako akasaale)
Medical specialtyOncology[1]
Usual onset~70 years[2]
Types
Risk factors
Diagnostic methodMedical imaging, tissue biopsy[4]
TreatmentSurgery, chemotherapy, radiotherapy[4]
PrognosisFive-year survival rate: 10 to 20% (most countries), 33% (Japan), 27% (Israel), 25% (Republic of Korea)[5]
Frequency2.2 million new cases in 2020[6]
Deaths1.8 million (2020)[5]

Kookolo w'amawuggwe era amanyiddwa nga kkansa w'amawuggwe, kizimba ekikulira mu mawuggwe nga kirimu obuwuka bwa kookolo ekimanyiddwa olw'okukula kw'obutoffaali obutafugibwa mu bitundu by'amawuggwe.[7] Okukula kuno kuyinza okusaasaana okusukka amawuggwe nga kuyita mu nkola y’okusaasaana mu bitundu ebiriraanyewo oba ebitundu by’omubiri ebirala eyitibwa metastatsis.[8] Kookolo atandikira mu mawuggwe, asinga obungi y'oyo ayitibwa carcinomas.[9] Ebika ebikulu ebibiri bye bino: kookolo w’amawuggwe ow’obutoffaali obutono (small-cell lung carcinoma) ne kookolo w’amawuggwe ow’obutoffaali obunene (non-small-cell lung carcinoma).[10] Obubonero bwa kookolo w'amawuggwe obusinga okulabika kwe kukolola (nga mw’otwalidde n’okukolola omusaayi ), okukogga, okukaluubirizibwa mu kussa, n’okuwulira obulumi mu kifuba.[11]

Ebitundu 80 ku 100 mu balwadde ba kookolo w’amawuggwe biva ku kufuuweeta taaba oba sigala okumala ebbanga eddene.[12] Mu nsi yonna, kookolo w’amawuggwe mu bantu abatafuuweetanga ku sigala oba taaba gugenze gweyongera.[13] Embeera eno etera okuva ku nsonga z’obuzaale kw'ossa omuntu okussa omukka omubi omuli ogwa radon, asibesito, okuyingiza empewo erimu omukka gwa taaba oba omukka ogw'engere endala oguba gulimu obuwuka.[4][14] Kookolo w’amawuggwe ayinza okuzuulibwa ng'abakugu beeyambisa ebyuma okuli ekikuba ekifaananyi ky'omu kifuba (chest radiograph) n'ekya computed tomography(CT scan).[4] Okuzuula obulwadde buno kukakasibwa mu ngeri ya biopsy etera okukolebwa mu bronchoscopy oba CT-guidance.[15]

Okwewala ebintu eby’obulabe, omuli okunywa sigala oba taaba n’obutassa mukka gwabulabe z’enkola enkulu ez’okuziyizaamu kookolo ono.[16] Obujjanjabi n’ekuwona oba obutawona kisinziira ku kika kya kookolo, omutendera kw'azuuliddwa (diguli y’okusaasaana), n’embeera y'obulamu bw’omuntu okutwalira awamu.[17] Abalwadde abasinga obungi tebawona. Obujjanjabi obutera okukozesebwa mulimu okulongoosebwa, enkola ey'okukalirira n'okukozesa amasannyalaze ekiyitibwa radiotherapy.[4] Kookolo w’amawuggwe ow’obutoffaali obunene oluusi ajjanjabwa n’okulongoosebwa, so nga kookolo w’amawuggwe ow’obutoffaali obutono etera okuwonera ku nkola ey'okukalirirwa n’obujjanjabi obw’amasannyalaze.[18]

Mu nsi yonna mu 2020, kookolo w’amawuggwe yaluma abantu obukadde 2 mu emitwalo 20 n'avaako okufa kw'abantu akakadde 1 m emitwalo 80.[19][20] Kino kifuula ekika kya kookolo ono okubeera ekisinga ebirala mu kutta abasajja ate ng'akwata kyakubiri mu kutta abakazi ng'oggyeeko kookolo w'amabeere. Wadde ng'okutwaliza awamu emiwendo gy'abalwala kookolo ono gikendedde, omuwendo mu bantu abatanywangako sigala naye ne balwala gwawukana okusinziira ku nsi ez'enjawulo, naye okutwalira awamu gubadde gweyongera, ng’abasajja 15–20 ku 100 tebanywa ssigala ate abakazi abasukka mu bitundu 50 ku 100 tebanywa ssigala.[13] Emyaka gy'abasinga okuzuulwamu obulwadde buno baba eyo mu myaka 70.[21] Mu nsi ezisinga obungi okuwangaala okw'ebbanga ly'emyaka etaanokuli ku bitundu 10 ku 20 ku 100,[5] ate mu Japan guli ku bitundu 33 ku 100, mu Yisirayiri ebitundu 27 ku 100, ate mu Republic of Korea ku bitundu 25 ku 100.[5] Okufa kw'abazuulwamu kookolo ono kungi nnyo mu nzi ekikyakula.[22] Ekiwandiiko ekyasooka okufulumizibwa ku kookolo ono kyafulumizibwa Isaac Adler mu 1912, ekyalaga nti obubonero obumwoleka bwonna bwali tebuvuddeeyo bulungi.[23]

Ebiwandiiko ebikozesebwa

[kyusa | kolera mu edit source]
  1. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named WHO2021.1.inttro
  2. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named SEER
  3. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named NCI2016Pt
  4. 1 2 3 4 5 6 White, Veronica; Ruperelia, Prina (2020). "28.Respiratory disease". In Feather, Adam; Randall, David; Waterhouse, Mona (eds.). Kumar and Clark's Clinical Medicine (in Lungereza) (10th ed.). Elsevier. pp. 975–982. ISBN 978-0-7020-7870-5. Archived from the original on 19 January 2022. Retrieved 19 January 2022.
  5. 1 2 3 4 Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Sung2021
  6. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Glob2020
  7. WHO Classification of Tumours Editorial Board (2021). "1. Tumours of the lung: introduction". Thoracic Tumours (in Lungereza). Vol. 5 (5th ed.). Lyon (France): World Health Organization. pp. 20–28. ISBN 978-92-832-4506-3. Archived from the original on 14 May 2022. Retrieved 18 July 2022. Template:Webarchive
  8. Falk S, Williams C (2010). "Chapter 1". Lung Cancer—the facts (3rd ed.). Oxford University Press. pp. 3–4. ISBN 978-0-19-956933-5.
  9. Falk S, Williams C (2010). "Chapter 1". Lung Cancer—the facts (3rd ed.). Oxford University Press. pp. 3–4. ISBN 978-0-19-956933-5.
  10. "Lung Cancer—Patient Version". NCI. 1 Gusooka 1980. Archived from the original on 9 Gwakusatu(Mugulansigo) 2016. Retrieved 5 Gwakusatu(Mugulansigo) 2016. Template:Webarchive
  11. Horn L, Lovly CM (2018). "Chapter 74: Neoplasms of the lung". In Jameson JL, Fauci AS, Kasper DL, Hauser SL, Longo DL, Loscalzo J (eds.). Harrison's Principles of Internal Medicine (20th ed.). McGraw-Hill. ISBN 978-1259644030.
  12. Sung, Hyuna; Ferlay, Jacques; Siegel, Rebecca L.; Laversanne, Mathieu; Soerjomataram, Isabelle; Jemal, Ahmedin; Bray, Freddie (May 2021). "Global Cancer Statistics 2020: GLOBOCAN Estimates of Incidence and Mortality Worldwide for 36 Cancers in 185 Countries". CA: a cancer journal for clinicians. 71 (3): 209–249. doi:10.3322/caac.21660. ISSN 1542-4863. PMID 33538338. Archived from the original on 14 December 2021. Retrieved 19 January 2022. Template:Webarchive
  13. 1 2 Dubin, Sarah; Griffin, Daniel (2020). "Lung Cancer in Non-Smokers". Missouri Medicine. 117 (4): 375–379. ISSN 0026-6620. PMID 32848276. Archived from the original on 17 January 2021. Retrieved 19 January 2022. Template:Webarchive
  14. Alberg AJ, Brock MV, Samet JM (2016). "Chapter 52: Epidemiology of lung cancer". Murray & Nadel's Textbook of Respiratory Medicine (6th ed.). Saunders Elsevier. ISBN 978-1-4557-3383-5.
  15. Lu C, Onn A, Vaporciyan AA, et al. (2010). "Chapter 78: Cancer of the Lung". Holland-Frei Cancer Medicine (8th ed.). People's Medical Publishing House. ISBN 978-1-60795-014-1.
  16. "Lung Cancer Prevention–Patient Version (PDQ®)". NCI. 4 Gwakkuminogumu(Museenene) 2015. Archived from the original on 9 Gwakusatu(Mugulansigo) 2016. Retrieved 5 Gwakusatu(Mugulansigo) 2016. Template:Webarchive
  17. "Lung Carcinoma: Tumors of the Lungs". Merck Manual Professional Edition, Online edition. Archived from the original on 16 Gwamunaana(Muwakanya) 2007. Retrieved 15 Gwamunaana(Muwakanya) 2007. Template:Webarchive
  18. Chapman S, Robinson G, Stradling J, West S, Wrightson J (2014). "Chapter 31". Oxford Handbook of Respiratory Medicine (3rd ed.). Oxford University Press. p. 284. ISBN 978-0-19-870386-0.
  19. Sung, Hyuna; Ferlay, Jacques; Siegel, Rebecca L.; Laversanne, Mathieu; Soerjomataram, Isabelle; Jemal, Ahmedin; Bray, Freddie (May 2021). "Global Cancer Statistics 2020: GLOBOCAN Estimates of Incidence and Mortality Worldwide for 36 Cancers in 185 Countries". CA: a cancer journal for clinicians. 71 (3): 209–249. doi:10.3322/caac.21660. ISSN 1542-4863. PMID 33538338. Archived from the original on 14 December 2021. Retrieved 19 January 2022. Template:Webarchive
  20. "Lung" (PDF). gco.iarc.fr. World Health Organization. Archived (PDF) from the original on 19 January 2022. Retrieved 20 January 2022. Template:Webarchive
  21. "Surveillance, Epidemiology and End Results Program". National Cancer Institute. Archived from the original on 4 Gwakusatu(Mugulansigo) 2016. Retrieved 5 Gwakusatu(Mugulansigo) 2016. Template:Webarchive
  22. Majumder, Sadhan (2009). Stem cells and cancer (Online-Ausg. ed.). New York: Springer. p. 193. ISBN 978-0-387-89611-3. Archived from the original on 18 Gwakkumi(Mukulukusabitungotungo) 2015.
  23. Kloecker, Goetz (7 December 2021). "1. History of lung cancer". In Kloecker, Goetz; Fraig, Mostafa; Arnold, Susanne M.; Perez, Cesar A. (eds.). Lung Cancer: Standards of Care (in Lungereza). New York: McGraw-Hill Education. pp. 3–8. ISBN 978-1-260-13620-3. Archived from the original on 28 January 2022. Retrieved 27 January 2022.