Jump to content

Mukasa Mbidde

Bisangiddwa ku Wikipedia

 

 

Fred Mukasa Mbidde (yazaalibwa nga 15 Ogwekkumi 1974) Munnayuganda, munnamateeka, mulwanirizi w'eddembe ly'obuntu, mukugu mu mpuliziganya y'abantu, omwogezi azaamu amanyi n'okukubiriza era munnabyabufuzi . Ono mubaka omulonde mu lukiiko lw'ababaka olw'obuvanjuba bwa Afrika olwa East Africa Legislative Assembly (EALA) olw’omulundi ogw’okusatu, ng’akiikirira Republic of Uganda. Abadde mu ofiisi eno okuva mu Gwomukaaga 2012.

Aweereza ku bukiiko bwa EALA busatu: akakiiko akavunaanyizibwa ku mpuliziganya, eby’obusuubuzi n’okusiga ensimbi; akakiiko akavunaanyizibwa ku mateeka, ebiragiro n’ebyenkizo; n’akakiiko akavunaanyizibwa ku nsonga z’ebitundu n’okugonjoola obutakkaanya. [1] Ye ssentebe w’akakiiko akavunaanyizibwa ku mpuliziganya, eby’obusuubuzi n’okusiga ensimbi. [2] [3] [4]

Ono mmemba, eyali omuwabuzi omukulu mu by’amateeka, ssentebe wa disitulikiti y’e Masaka era nga mu kiseera kino ye mumyuka wa Pulezidenti w’ekibiina kya Democratic Party, (DP) mu ggwanga. Era mmemba w’ekibiina ekigatta bannamateeka ekya Pan African Lawyers Union ne Coalition for an Effective African Court on Human and Peoples’ Rights (African Court Coalition). [5]

Yasooka kufuna kitiibwa mu 2001 bwe yali akola nga Omukulembeze era akiikirira abayizi ku Ssettendekero wa Makerere . Yakola kinene mu "Save Mabira Riots" ezaaliwo mu Uganda mu mwaka gwa 2007. Era, Mbidde yakola kyamuwendo nnyo mu lutalo lw'amennunula ga Rwanda mu 1994 . Ono ye Patron w’ekitongole kya Mbidde Foundation era nga ye ssaabawolereza wa gavumenti mu ntebe y’obwakabaka bw’e Kooki . [6] [7] [8]

Mukasa Mbidde yazaalibwa mu Disitulikiti y’e Masaka nga 15 Ogwekkumi 1973 ng’omwana ow'okubiri w’omugenzi Emmanuel Mbidde eyali omukulu w’essomero ne Mukyala Mary Kintu kati omusomesa eyawummula. Muganda mu kika, yazaalibwa mu maka g’Abakristaayo ag’ekika ky’Ente. Babiri ku baganda be ye Henry Mbidde ne Balaam Mbidde nga bombi basomesa ku Ssettendekero wa Makerere . Yafunamu okutendekebwa mu by’amagye mu myaka gya 1990 era yakola kinene nnyo mu lutalo lw’amenunula ga Rwanda mu 1994 bwe yalwana n’ekibiina kya National resistance army (nra) nga tannaba kwegatta ku Yunivasite mu 1999. [9]

Abadde boosi okumala emyaka era abadde addukanya bizinensi omuli mu n'ebirala, olupapula lw’amawulire olwa The Financial Times (1999–2000), ekitongole kivungisa ssente ekya Forex bureau (1999 okutuuka kati), Radio Station e Rwanda, kkampuni ya bannamateeka eya Mbidde & Co Advocates (2011 okutuuka kati), ekitongole kya Mbidde Foundation ng'ekitebe kyayo kiri Nagoya, Japan, n’ebirala Alina mukwano n’Abajapaani bangi era bano bawagidde pulogulaamu ze okumala emyaka mingi nga bayita mu kitongole kye ekya Mbidde Foundation.

Mukasa Mbidde pulayimale ye yagisomera mu ssomero lya Nakyenyi Primary School, nnyina gye yali asomesa ne Kabwoko High School mu siniya ey'okuna. Yasomera mu Masuliita Boarding School ne Kampala High School okusoma siniya ey'omukaaga. Yasomera mu Ssettendekero wa Makerere n'ebbanguliro ly'abannamateeka erya Law Development Center (LDC) mu matendekero aga waggulu. Alina diguli mu by’empuliziganya (2003) okuva mu Ssettendekero wa Makerere, LLB (2009) okuva mu Ssettendekero wa Makerere ne dipuloma ey'enyongereza mu kukola amateeka eya Diploma in Legal Practice (Dip.Leg.Pract) (2010) okuva mu Law Development Center . Era yatendekebwa mu by’obukulembeze mu Norway School of Leadership and Theology (HLT) mu 2005. Mu 2014, Mbidde yalina enkolagana y’amateeka mu kooti ez'enjawulo mu Mandela Institute, University of the Witwatersrand .

Eby'obufuzi ng'omuvubuka

[kyusa | kolera mu edit source]

Mukasa Mbidde yatandika okwenyigira mu byobufuzi mu 1999 ng’ali mu kibiina kya Uganda Young Democrats (UYD), ekiwayi ky’abato mu kibiina kya Democratic Party. Yakola ng'omumyuka w'omuwanika w'ekibiina kino n'oluvannyuma n'afuuka omuwandiisi w'ensonga z'abayizi . Yayimirira ku bwa pulezidenti w'abayizi mu Ssettendekero wa Makerere mu 2001 ku tikiti ya UYD era n’awangula mu bifo byonna eby’okulonda olw’ensonga eziwerako. Yadda mu bigere bya Asuman Basalirwa nga eyamuddira mu bigere ye Denis Okema. Mu kiseera kino yaweebwa ekitiibwa kya Otak Olweny (ekitegeeza omulwanyi) n’erinnya Okello okuva mu kibiina ekigatta abayizi ba yunivasite y’e Acholi Makerere (AMUSA) n’abakadde b’ekitundu kya Acholi . Era, yafuna engule z’okusiimibwa mu Japan okuva mu Chiba University ne Soka University mu 2002. Mu nkomerero, yawangula engule ya American Council of Young Political Leaders (ACYPL) mu 2001, ekitiibwa ekiweebwa abakulembeze b’ebyobufuzi abato buli mwaka okuva mu American Council .

Emirimu gye egy'obukulembeze emirala

[kyusa | kolera mu edit source]

Oluvannyuma lw’okufa obukulembeze bw'abayizi ba Yunivasite, yagenda mu maaso n’afuuka omumyuka wa Pulezidenti wa UYD mu 2005. Mu 2006, yafuuka omumyuka wa dayirekita w’okunoonya akalulu mu ggwanga mu kibiina ekinene eky’eby'obufuzi ekya Democratic Party. Mu kiseera ekyo yali amyuka Norbert Mao . Yali yeesimbyewo mu kalulu k'okujjuza ekifo mu Paalamenti aka 2007 ak'omubaka akiikirira ssaza ly’e Kalungu Ow'ebuvanjuba mu disitulikiti y’e Masaka kyokka n’awangulwa mu mbeera eziriko enkaayana era n’okutuusa kati akyanenya Pulezidenti Yoweri Museveni okwenyigira mu kufiirwa kuno. Era yeesimbawo mu kalulu k'omubaka mu Paalamenti okwa 2011 ku kitundu kye kimu n’awangulwa kyokka ku mulundi guno y'akkiriza. [10] [11]

Olw’okulemererwa okugenda mu Paalamenti mu 2011, Mbidde yalaba ebituli mu lukiiko lwa East African Legislative Assembly (EALA) oluvanyuma ekyawagira ekibiina ekiri mu buyinza, National Resistance Movement, era bwe kityo n’asaba kkooti etereezebwa n’okulwanirira okuyingizaamu abakiise b’ebibiina ebivuganya gavumenti ebalala. Ku buwanguzi mu kkooti, yalondeddwa ku tikiti ya DP wadde nga yali mu mbeera eziriko enkaayana era abadde mubaka wa EALA okuva mu Gwomukaaga 2012. Aweereza ku bukiiko bwa EALA busatu, akakiiko akavunaanyizibwa ku mpuliziganya, eby’obusuubuzi n’okusiga ensimbi, akakiiko akavunaanyizibwa ku mateeka, n’enkizo n’akakiiko akavunaanyizibwa ku nsonga z’ebitundu n’okugonjoola obutakkaanya. Ye ssentebe w’akakiiko akavunaanyizibwa ku mpuliziganya, eby’obusuubuzi n’okusiga ensimbi. [12] Era y’akulira akakiiko akatono akakola ku mateeka, ebiragiro n’enkizo. Ekirala, y’akulira olukiiko lwa Sipiika olw’amateeka era y’akulira abalwanirizi b’eddembe ly’obuntu mu East African Sub-regional. [13] [14]

Ebbago ly’etteeka eryateekebwa ku mmeeza, eriwagirwa oba eritawagirwa

  • Mu Gusooka 2013, Mbidde yategeeza nti yali wa kusaba mu lukiiko lwa EALA okulangirira ebikolwa bya Museveni mu Uganda g'eno b'ayombaganira mu Paalamenti nga tebikwatagana na kifo ky’alina nga ssentebe w’omukago guno. Pulezidenti Museveni mu kiseera ekyo abadde ku bulumbaganyi ku palamenti bukya okunoonyereza ku kufa kw’omubaka omukyala ow’e Butaleja Cerinah Nebanda eyafa mu mbeera ebuusibwabuusibwa nga 20 December 2012. [15]
  • Mu Gwokuna 2013, Mbidde yayisa ekiteeso ng'awagira ekiteeso nti SADC n'olukiiko lw'amawanga amagatte olw'ebyokwerinda "amagye g'ensi yonna agakuuma emirembe" abayeekera ba M23 bikuumibwe nga biyimiriziddwa okuwa omukisa okuteesa. [16]
  • Mu Gwomukaaga 2013, Mbidde yayimiriza okuyingiza South Sudan mu mukago gwa East African Community (EAC). Emabegako yali ayogeddeko nti "Ngenda kuleeta ebbago ly'etteeka eriziyiza South Sudan okwegatta ku EAC singa eggwanga eryo liremererwa okugoberera okusaba kwe. Ettemu lya Bannayuganda abatalina musango teriyinza kugenda mu maaso nga tewali avuganyizibwa." [17]
  • Mu Gwokusatu 2014, Mbidde yawangula okusaba mu kkooti y’obuvanjuba bwa Afrika ng’ayagala ebiragiro okuyimiriza omuntu yenna okuwandiika ekiteeso ekivumirira Margaret Zziwa, Sipiika wa EALA. [18] [19]
  • Mu Gwokusatu 2015, akakiiko k’ebyempuliziganya, eby’obusuubuzi n’okusiga ensimbi nga kakubirizibwa Mbidde k'ayisa ebbago ly’etteeka erikwata ku kuggyawo ebiziyiza ebitali bya misolo, EAC Elimination of Non-Tariff Barriers Bill, 2015. [20]

Emirimu gye nga munnamateeka

[kyusa | kolera mu edit source]

Mukasa Mbidde abadde munnamateeka okuva mu 2011 n’okutuusa kati. Ye mmemba w’ebbanguliro ly'abannamateeka erya Uganda Law Society, ekibiina ekigatta bannamateeka mu buvanjuba bwa Afrika, Pan African Lawyers Union ne Coalition for an Effective African Court on Human and Peoples’ Rights (African Court Coalition). Musomesa ow'ekiseera mu yunivasite ya Soka, Chiba University ne Kyoritsu Women’s University mu Japan. Ye muwi w’amagezi mu kakiiko k’eddembe ly’obuntu mu Kenya mu ddembe ly’okutambula . Ebitundu bye eby'enjawulo by'alinamu obumanyirivu bye bino: etteeka ly'endagaano, ensimbi z'ebitongole, okugatta n'okugula ebintu wamu n'okutambuza ebintu n'obubonero bw'obusuubuzi .

Alina kkampuni ya bannamateeka ey'obwannannyini mu mannya ga Mbidde & Co Advocates era ekitongole kya Mbidde Foundation gy'ali omuyambi waakyo nakyo kibiina kya bannakyewa ekyesigamiziddwa ku mateeka . Atera okuba n’ebiragiro eby’awamu ku misango egy’amaanyi ne Justin Semuyaba owa Semuyaba Yiga & Co Advocates. Abadde obwongo ku misango egyaggulwawo ekibiina kya Uganda ekya Democratic Party, nga ye muwabuzi omukulu ku nsonga z'amateeka mu kibiina ky'ebyobufuzi. Enkola ye ennaku zino ebadde egenda mu kkooti z’ebitundu naddala kkooti y’obuvanjuba bwa Afrika (EACJ), ekikulu mu kino gwe musango gwe ogwa EALA ogwa 2011 mu kkooti eyogeddwako waggulu.

Emirimu gye egy'okuyamba abantu

[kyusa | kolera mu edit source]

Mukasa Mbidde muzirakisa mu Uganda. Yavugirira okulonda kw’ababaka ba Paalamenti kkumi oba bwe batyo mu Uganda. Naye ali omu kubayambi b'emirimu gy'ekibiina kya Uganda ekya Democratic Party nga kwotadde n'Eklezia Katolika mu Uganda. Okwagala kwalina eri omuzannyo gw'ebikonde ky'amuleetera okuwagira kiraabu z’ebikonde eziwerako mu ggwanga. Olw’okuba munnamateeka, abadde atera okuwa bakasitoma abataliiko mwasirizi okubawolereza emisango egy’obwereere era abadde atera okuyambako Bannayuganda abawangalira ebulaaya ku nsonga z’ettaka. Gye buvuddeko, Mbidde yasiimibwa KCCA olw’okuwagira okuzimba ekijjukizo kya Kabaka ekyakazimbibwa ku nkulungo y’ebyafaayo eya Kabaka Njagala e Mengo . [21]

Enkaayana ezaaliwo

[kyusa | kolera mu edit source]

Mukasa Mbidde abadde mu butakkaanya obuwerako okuva lwe yalwana n’eggye lya Kagame erya Rwandan Patriotic Army (RPA) mu myaka gya 1990 okutuuka ku kuwagira Margaret ZZiwa, eyali Sipiika wa EALA. Okufiirwa kwe mu kulonda kwa Paalamenti okwaliwo mu Kalungu East mu 2007 kwajja n’ebigambibwa nti waliwo emivuyo egyali gy'etobese mu obululu egyategekebwa Pulezidenti Yoweri Museveni ng’ekibonerezo olw’omulimu gwa Mbidde mu kavuyo akaaliwo mu Kampala mu 2007, abasajja Bannayuganda babiri n’omuyindi ne battibwa n’Abayindi 40 ne basengulwa okuva mu yeekaalu y’Abahindu.

Mukasa Mbidde era yaleetawo okusika omuguwa bwe yawagira Norbert Mao atali Muganda ku bwapulezidenti bwa DP era n’ayongera okuteeberezebwa nti yamuyamba nnyo okujja mu ofiisi y'obwa pulezidenti w’ekibiina ky’ebyobufuzi ekyatandikibwawo ku musingi gwa Buganda n’Abakatoliki. Okulondebwa kwe mu kibiina kya EALA era kwalimu obutakkaanya mu nteekateeka z’oludda oluvuganya ekyavaako okuggyibwawo kw'ekibiina kya FDC ekisinga obunene mu Paalamenti y’oludda oluvuganya gavumenti. Kigambibwa nti okusinziira ku kusaba kwe okupya No4 okwa 2012 kwe yawaaba eri kkooti y’obuvanjuba bwa Afrika okulemesa NRM kufuna ky'akusalawo wabula okulonda Mbidde olw'okutaasa okulonda okuva mu kusazaamu kwa kkooti era kino ku nkomerero kyakola okulemesa olukwe olwakulemberwa FDC okulekerera okulonda. [22] [23]

Ebimukwatako eby'omunda

[kyusa | kolera mu edit source]

Mukasa Mbidde yali mufumbo eri omugenzi Susan Namaganda, eyali omubaka omukyala owa Disitulikiti y’e Bukomansimbi, gwe yazaalamu abaana basatu. [24] Era taata wa Gabrielle Mbidde. Era wa mukwano nnyo n’ababaka ba Paalamenti ya EALA nga mukaaga nga mu bano mulimu Dr. James Ndahiro ne Dr. Abdu Karim Harelimana okuva mu Republic of Rwanda, Hafsa Mossi owa Burundi, Peter Mutuku Mathuki owa Kenya, Nyerere Charles Makongoro owa Tanzania ne Suzan Nakawuki owa Uganda. [25]

Ebijuliziddwa

[kyusa | kolera mu edit source]
  1. "Archive copy". Archived from the original on 2015-09-24. Retrieved 2025-08-07.{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (link)
  2. https://web.archive.org/web/20140413145741/http://www.eala.org/quick-links/3rd/428-hon-fred-m-mukasa-uganda.html
  3. https://archive.today/20140505142356/http://www.newvision.co.ug/news/631530-mukasa-mbidde-wins-eala-seat--nrm-dominates.html
  4. https://web.archive.org/web/20140505181845/http://www.newvision.co.ug/mobile/Detail.aspx?NewsID=636335&CatID=1
  5. "Archive copy". Archived from the original on 2016-03-04. Retrieved 2025-08-07.{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (link)
  6. http://ugandaradionetwork.com/a/story.php?s=10835
  7. http://allafrica.com/stories/200312190867.html
  8. http://ugandaradionetwork.com/a/story.php?s=10825
  9. http://www.monitor.co.ug/Magazines/Life/Mbidde-learned-to-challenge-authority-while-in-high-school/-/689856/1682662/-/duexv2z/-/index.html
  10. http://allafrica.com/stories/200708170627.html
  11. https://web.archive.org/web/20140505182303/http://www.newvision.co.ug/D/8/12/581791
  12. http://allafrica.com/stories/201504010770.html
  13. http://www.monitor.co.ug/News/National/Police-occupy-Daily-Monitor-Journalists-are-teargassed/-/688334/1866392/-/cranmn/-/index.html
  14. http://www.observer.ug/index.php?option=com_content&view=article&id=19042:how-dp-upc-struck-eala-deal-with-nrm
  15. https://www.theeastafrican.co.ke/news/-/2558/1658326/-/lcqwjdz/-/index.html
  16. https://www.theeastafrican.co.ke/news/SADC-leaning-Tanzania-to-face-EALA-over-M23-/-/2558/1747688/-/pd1s70/-/index.html
  17. https://web.archive.org/web/20140505181925/http://chimpreports.com/index.php/business/10517-mbidde-threatens-to-block-s-sudan-eac-bid.html
  18. "Archive copy". Archived from the original on 2014-03-24. Retrieved 2025-08-07.{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (link)
  19. http://www.observer.ug/index.php?option=com_content&task=view&id=30932&Itemid=114
  20. http://allafrica.com/stories/201503260452.html
  21. http://www.monitor.co.ug/News/National/Kabaka-monument-cost-million/-/688334/2680930/-/9sgi5p/-/index.html
  22. "Archive copy". Archived from the original on 2014-05-05. Retrieved 2025-08-07.{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (link)
  23. "Archive copy". Archived from the original on 2015-04-14. Retrieved 2025-08-07.{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (link)
  24. http://www.monitor.co.ug/News/National/MP-Susan-Namaganda-dies-in-accident/-/688334/2992478/-/140h1qu/-/index.html
  25. "Archive copy". Archived from the original on 2016-03-03. Retrieved 2025-08-07.{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (link)

Ebijuliziddwa w'abweru wa Wikipedia

[kyusa | kolera mu edit source]