Nambi (enfumo) .

 

Nambi muwala wa Mugulu, era amanyiddwa nga Ggulu mu nkyusa ezimu ez’enfumo z’Abaganda . Mu lugero lw’obutonzi bwa Uganda, Nambi ne muto we be bazuula Kintu, omusajja eyasooka. Nambi ayamba Kintu mu lugendo lwe lwonna n’okugezesebwa kwe, era okukkakkana ng’afuuse mukyala we era nnyina w’abaana be.

Maapu ya Uganda

Empisa z’enfumo

Emboozi y’obutonzi bwa Uganda etandikira ku Kintu, omusajja eyasooka, okutaayaaya ku Nsi ng’alina ebintu bye byokka ku ye n’ente ye. Okumala ennaku nnyingi yataayaaya mu Uganda yekka, okutuusa omulundi gumu, Nambi ne muto we ne bagwa wansi okuva mu ggulu. Nambi ayagala nnyo okulaba omusajja, nga tamanyi ani oba kiki, wadde ente ye kitonde ki. Kintu naye alaba bannyinaffe, naye mu kifo ky’okubasemberera, akuuma ebanga lye. Nambi okukkakkana ng’asemberera Kintu, ng’amubuuza ensolo ki gyali nayo n’amugamba nti wadde mwannyina tebalabangako musajja. Oluvannyuma lw’okusisinkana, Nambi ne mwannyina bateesa ku nkolagana eno. Nambi asalawo nti Kintu musajja, era bw’amubuuza oba kino kituufu, akakasiddwa nti mutuufu. Nambi abuulira Kintu ebimukwatako ne mwannyina era n’akkaatiriza nti bonna baddayo ewa kitaawe mu ggulu nga bali bombi. Kintu agumiikiriza nti ente ye erina okutwalibwa, naye Nambi n’agaana, era bannyinaffe ne badda mu ggulu bokka.

Nambi ne mwannyina bwe badda ewa Mugulu, bamubuulira bye bazudde. Nambi agamba kitaawe nti yandiyagadde okumutuusa mu ggulu kyokka Mugulu n’amugamba nti ensonga y’agenda okuzirabirira n’amugoba. Mugulu olwo n’agamba batabani be okukka ku nsi n’okuggyayo ente yokka kubanga yali alowooza nti Kintu yandizikiridde mu bbanga ttono mu ngeri yonna. Nga talina nte ye, ensibuko ye yokka ey’emmere n’okunywa, Kintu yasunguwala n’atawummula. Enkeera Nambi yeetegereza ente yokka eri mu ggulu era n’atabuka nnyo, ng’ategeeza nti enkya agenda kukka okuva mu ggulu aleete Kintu ewa kitaawe yennyini.

Nambi aleeta Kintu mu ggulu n’amulaga eby’obugagga byonna n’abantu bye balina mu bungi. Mugulu bw’awulira okuva mu batabani be nti Kintu yaleeteddwa mu ggulu, atandika okuteekawo emirimu egisooka ku mirimu mingi gy’ayagala Kintu akole. Kintu amaliriza mangu omulimu gwe ogusooka ogw’okulya emmere esukkiridde n’asanyusa Mugulu. Olwo Mugulu n’atondawo omulimu ogw’okubiri Kintu gw’alina okutuukiriza n’amugamba nti bw’anaakikola, ajja kuddizibwa ente ye n’akwata Nambi omukono mu bufumbo. Kintu bw’amala okukola emirimu emirala esatu egitasoboka, Mugulu amugamba atwale Nambi n’ente ye adde ku nsi. Mugulu era abapakira ensawo y’ebirime n’enkoko emu kyokka n’abalabula obutadda mu ggulu, kubanga bayinza okusisinkana muganda wa Nambi omubi, Walumbe.

Nambi ne Kintu baasitula ku lugendo lwabwe okudda e Uganda, kyokka ne bakizuula nti obulo bw'okuliisa enkoko baali babwerabidde. Nga tafaayo Mugulu by’ayagala, Kintu addayo mu ggulu, era bw’atuuka, n’asanga Walumbe, n’abuuza Nambi gy’ali. Walumbe awerekera Kintu okudda ku nsi, era mu bbanga ttono ne baddamu okukwatagana ne Nambi. Nambi agumya nti Walumbe addeyo ewaabwe mu ggulu, kyokka okukkakkana nga kisaliddwawo nti ajja kubeera nabo ku nsi okumala akaseera katono. Nambi, Kintu, ne Walumbe basenga e Magongo, ekitundu kya Uganda, era Nambi n’atandika okulima ebirime nga bwe basenze.

Nga wayise ekiseera Nambi ne Kintu baazaala abaana basatu, kyokka Walumbe ayagala omu ku bo abeere wuwe amuyambeko ku mirimu gya buli lunaku. Nambi ne Kintu beewala ekibuuzo kye, nga bamugamba nti lumu ajja kuba n’omu ku bo. Nambi agenda mu maaso n’okuzaala abaana abalala, era Walumbe n’akula n’atabuka kubanga n’okutuusa kati talina muyambi. Walumbe agamba nti olunaku ku lunaku, agenda kutta omwana omu okutuusa lw’awulira ng’obwenkanya buweereddwa. Walumbe agoberera okulangirira kwe, era buli lunaku, omu ku baana ba Kintu ne Nambi afa. Kintu adda mu ggulu okubuulira Mugulu ebizibu byabwe. Mugulu annyonnyola nti yali yabalabula ku Walumbe kyokka ng’agenda kusindika mutabani we Kayiikuuzi wansi ku nsi okuwamba Walumbe. Walumbe ne Kayiikuuzi batandika okulwana, kyokka Walumbe n’abuuka mangu mu kinnya mu ttaka, n’awona Kayiikuuzi buli lw’agezaako okumukwata. Kayiikuuzi akola enteekateeka y’okusirika ennaku bbiri, ng’agamba nti Walumbe agenda kuva wansi alabe lwaki tewali akuba maloboozi.Enteekateeka ya Kayiikuuzi ekola n’awamba ne Walumbe n’avaayo mu Tanda Pits, ekitundu eky’enjawulo mu Uganda. Bw’asanga abaana abakuba enduulu nga bategedde okubeerawo kwe, ne bamenya akasiriikiriro. Kayiikuuzi, nga yennyamidde, agamba nti tagenda kuddamu kwetaba mu kuzza Walumbe e Mugulu mu ggulu, era Walumbe n'asigala mu Uganda.

Omusajja ow’ebyafaayo

Nambi ne Kintu mu lufumo lw’obutonzi bwa Uganda basibuka ku Kato Kintu ne Nambi Nantuttululu, abantu ab’ebyafaayo okuva mu Bwakabaka bwa Buganda obw’omu kyasa eky’ekkumi n’ennya .

Ekozesa ku kusembeza abantu okw’omulembe

• Nambi alabibwa mu kitabo ekiyitibwa The Quest for Kintu and the Search for Peace: Mythology and Morality in Buganda ey’ekyasa eky’ekkumi n’omwenda, ng’ali wamu ne bba Kintu. Kigambibwa mu katabo kano nti mu Buganda mu kyasa eky’ekkumi n’omwenda, abakulembeze b’ebyobufuzi baagezaako okugatta obwakabaka nga baddamu okunyumya olugero lw’obutonzi n’okujjukiza ababeera mu Buganda emirandira gyabwe egya ssemateeka n’embeera z’abantu gye giva. Mu kiseera ekyo, waaliwo okusika omuguwa wakati w’obwakabaka era ensonga y’olutalo n’emirembe ye yali ekikolo ky’ekizibu. Mu kiseera ky’obufuzi bwa Kabaka Mutesa, effujjo mu Bwakabaka bwa Buganda lyatuuka ku ntikko. Mu nnyiriri ezaayogerwako Sir Apolo Kaggwa, olwa Kintu ne Nambi okudda eka ku Nsi era nga Warumbe amaze okutandikawo amaka ge nabo, Kintu n’atandika okutondawo emirimu gy’ebyobufuzi, ensalo z’ebitundu, n’enkola z’okwekuuma. Oluvannyuma lw’okuteekawo bino Nambi w’asangibwa ng’alina omukwano mu nkyusa eno ey’olugero, era ekivaamu Kintu n’abulawo okumala emyaka mingi, mu kiseera ekyo olulyo lw’Abachwa ne lutwala entebe. Olulyo lwa Chwa luteeberezebwa okuba nga lukwatagana butereevu ne Kintu era kigambibwa nti Kabaka waabwe yagoberera emisono gy’obufuzi gye gimu Kintu gye yalina. Abakulembeze b’ebyobufuzi mu Uganda olwo ne batwala emboozi eno, ne bagikozesa okusomooza Kabaka Mutesa, nga bategeeza nti Kabaka bonna balina okufuga nga Kintu ne Chwa bwe baakola, era nti ebigendererwa bye baalina, gamba ng’obutakola ffujjo n’okusaasira, biyisibwa okuva ku mufuzi okudda ku mulala.
• Nambi n'abazannyi abalala okuva mu mboozi y'obutonzi bwa Buganda osobola okugiraba mu "Kyazze Tekizzikayo- Short Ugandan Musical Film" . Firimu eno ennyimpi eraga era eraga Nambi ne Kintu okwanjula okwasooka, awamu n’enkolagana yaabwe ne Warumbe, byonna nga byogerwa nga bayita mu sitayiro y’omuziki.
• Nambi (firimu) era ekyusibwa n’efuulibwa firimu ya Uganda eya 2023 eyawandiikibwa era n’elagirwa Peter Mikiibi era n’ekolebwa Dennis Arthur Abwakat ne Usama Mukwaya .

Ennyiriri endala ez'emboozi y'okutonda kwa Uganda

• Mu Kintu: The Myth, Nambi ye muwala wa Ggulu yekka . Ye ne baganda be baali bazannya ku nsi olunaku lumu ne bamulaba. Nga baganda be bonna baddayo mu ggulu, yasigala mu Buganda asobole okumanya Kintu okusingawo. Oluvannyuma lw’okumanyagana, baasalawo okufumbiriganwa ne badda mu ggulu bafune okusiima kwa Ggulu. Ggulu atonda emirimu Kintu gy’alina okutuukiriza, era bw’agimaliriza, n’abakkiriza okudda ku nsi ng’omusajja n’omukyala. Enfumo endala zigoberera ng’eyo mu Introduction to Mythology: Contemporary Approaches to Classical and World Myths.
• Mu The Quest for Kintu and the Search for Peace: Mythology and Morality in Nineteenth-Century Buganda, ennyiriri ez’enjawulo ez’emboozi y’obutonzi bwa Uganda zibalibwa. Mu nkyusa ya Sabadu ey’olugero, Kintu bwe yamala okukola emirimu egyateekebwawo Mugulu ne Nambi ne Kintu okudda ku nsi, Nambi yazaala abaana babiri ab’obulenzi n’abawala babiri buli mwaka nga buli omu yava mu lubuto ng’akuze mu bujjuvu. Oluvannyuma lw’emyaka mingi, Buganda yajjula abantu, ebisolo, n’ebimera ebikulaakulana. Kintu olwo n’asalako ebitundutundu by’ebijanjaalo bye eby’obuntu n’omuti gw’ebikuta n’agamba bazzukulu be okwekolera obulamu awalala. Kyokka Kintu ne Nambi tebaalabulangako abo abavaawo okuyigiriza ezzadde lyabwe ekituufu okuva ku kikyamu oba ekirungi okuva ku kibi, kale bangi ku bazzukulu baafuuka babi era abatali ba bwenkanya. Olwo n’agenda e Nambi, ng’amugamba nti balina okuvaayo bagende awalala. Batabani baabwe baabanoonya emisana n’ekiro, kyokka bwe batasobola kuzuulibwa, Chwa n’akwata entebe, bw’atyo n’atuuka ku Kabaka owookubiri oluvannyuma lwa Kintu amanyiddwa mu byafaayo. Kino era kyabadde entandikwa y’olunyiriri oluwanvu olwa bakabaka ba Buganda, nga kati luli ku kabaka waayo ow’amakumi 36, Ssekabaka Ronald Muwenda Mutebi II, ng’olunyiriri lwe luyinza okuddirira e Kintu.
• The Voice of Africa, ekitontome kya YB Lubambula kisoma ennyiriri ez’enjawulo ku ngeri Kintu ne Nambi gye baasooka okusisinkana. Ekitontome kitandika ne Kintu okutega ebiwuka n’ebisolo eby’enjawulo, byonna bye yafulumya oluvannyuma lw’okukola omukwano gw’omusaayi nabyo. Olunaku lumu, ajja mu mutego gwe n’alaba nga mu kifo ky’ebiwuka n’ebisolo, asibye omukazi. Omukazi yeeyanjula nga Nambi era n’asaba ekikondo, omuggo, n’ekiso ky’omuddo. Enkeera, ennyumba yali ekoleddwa bombi. Olwo Nambi n’asimba ekitooke, ekyamera ne kifuuka ebirime bingi ne kikula mangu. Enkeera, basanga ente ng’erya ebirime, bwe batyo ne bagitega ne bagirunda. Nga wayise ennaku ntono Kintu tasobola kusanga Nambi; ekimu ku biwuka bye yali akutte emabegako n’akola omukwano nabyo kimutegeeza nti biri waggulu mu Ggulu. Wano Kintu w’asisinkanira Mugulu n’atandika okumaliriza emirimu gye olw’okuwona n’omukono gwa Nambi mu bufumbo.