Nte Clan
Ekika kye Nte kye kimu ku bika ebingi mu Bwakabaka bwa Buganda . obuliwo kati. Nte kigambo kya Luganda ekitegeeza "cow" mu lulimi olungereza. Omukulu w’ekika ky’E Nte bamuyita Katongole. Katongole yava mu Bwakabaka bwa Bunyoro. Entebe yaakulira ekika ky’e Nte esangibwa Mulema. [1]
Ensibuko
[kyusa | kolera mu edit source]Ebyafaayo bigamba nti Katongole ne muganda we Lukyamuzi baali balangira mu Bwakabaka bwa Bunyoro Kitara. Mukulu waabwe yali Omukama (Kabaka) mu kiseera ekyo, gwe baayambako okutwala entebe mu ntalo z’obulangira nga bakola amafumu n’obusaale obw’omulembe ebyasukkuluma ku bibinja ebirala. [2]
Katongole yagwa mu mukwano n'omukyala Omukama gwe yali ayagala ennyo oluvannyuma n'afuna olubuto. Omukama bwe yakitegeera, yasunguwala nnyo n’alagira Katongole, ab’ewaabwe abaali ku lusegere lwe okuli Abalangira / Abambejja. Katongole ne Lukyamuzi abaali bafulumye nga banoonya amayinja ga Matale (amayinja mwe baggya ebyuma okukola amafumu n'obusaale ) nga badda eka bategeezebwa ku busungu bw'Omukama n'ekiragiro ky'okutta Katongole. Lukyamuzi yali ku lusegere nnyo ne Katongole era yasalawo okubeera ku ludda lwe neyewaayo eri obukambwe n'okubonerezebwa kw'Omukama [2]
Ab’oluganda bano bombi baayolekera Obwakabaka bwa Buganda nga Kabaka oweebirubirirwa mu bwakaba obuto yayagala okusukuluma ku maanyi ga Bunyoro ng’ayita mu ntalo z’okuwamba ettaka. Kabaka yabaaniriza n’abawa ettaka e Ssingo gye baasooka okusenga. Era baalondebwa okukola amafumu n’ebyuma ebirala ebikozesebwa mu ntalo. Okunonyezebwa n'omutango byasigala ku mitwe gyaabwe e Bunyoro kale nga balina okusenguka ennyo era nga balina kwekweka buli kiseera. Katongole yali akyali mu kweraliikirira n’okutya nti olunaku lumu Omukama ayinza okusindika abasajja bamunoonye n’ab’omu maka ge n’abatta. Olw’okutya kuno, baayongera okwolekera Obukiikaddyo mu buziba bwa Buganda gye baayingira ekibira ky’e Teero ne basulayo okumala ekiseera. Oluvannyuma lw’okuva e Teero, Kabaka yawa Katongole n’ab’omu maka ge ettaka ku mugga okumpi ne Teero ku Lubalama lw’ennyanja Nalubaale ( Ennyanja Victoria ). Baayolekera e Buddu nga bwe banoonya Amatale (olwazi mwe bagyanga ebyuma). Baasenga e Bijja kati webayita Bikira gye baali basobola okuva okugenda nga boolekera embalama z’ennyanja Victoria emirundi mingi okunoonya Amatale. Amatale gasangibwa mu bungi okumpi n’emyalo ku nnyanja Victoria mu kifo ekiyitibwa Mulema. [2]
Olw’okuba Katongole yali akaddiye, kyali kizibu okusitula amayinja okumala ebbanga eddene okutuuka e Bijja, kwe kusalawo ye ne batabani be okusenga e Mulema nga baleka Mutagubya ne Nakana okwetoloola Bijja. Mutagubya yakomekkerezza e Nkenge nga mu kiseera kino waliwo entebe ya Mutaba ow’Ekika ky’e Nte.
Katongole yaziikibwa e Mulema era ebyafaayo bigamba nti waliwo omuti omunene ogwa baobab ogwamera mu maaso g’entaana ye era n’okutuusa kati guyimiridde. Ate era kigambibwa nti effumu lya Katongole n'ensinjo (ekintu ekikozesebwa okusala ebyuma ebyokya) biziikibwa wansi w'omuti guno. Omuti guno gwakozesebwanga mu mikolo mingi egya Bagabo nga okujaguza omwezi omujjuvu. Mu kiseera kino, tewali muntu akakasa watuufu wali ntaana ya Katongole weyali. [2]
Ebika ebitono eby'Ekika ky'E Nte
[kyusa | kolera mu edit source]Abantu bonna mu bika ebitono mu kika kino bikulemberwa Katongole (Omukulu ow'ekika ky'E Nte). Buli kika ekitono kirina Bataka ba Masiga abaloopa eri Katongole era buli kika ekitono kirondoola obulombolombo n'empisa zaakyo.Ab'ekika ky'Ente bamanyiddwa nga Abagabo ow'e Mulema.Erinnya (Abagabo) lyava mu nkola y'okutukuza emyoyo erudde era eno emala ennaku ssatu nga omwezi omujuvu tegunavaayo n'endala ssatu nga guvuddeyo [2]
Ekika ky'E Nte kirina ebika ebitonotono mukaaga ebisinga okumanyika ennyo newankudde nga kirina ebika ebirala ebitonotono bingi.
- Ente eteriiko mukira oba Enkunku (Ekitegeeza ente etariiko mukira) .
- Ente ya Lubombwe
- Ente ya Kaasa (Ente eriko akabala akazungu ku mutwe) .
- Busito (Bano tebanywa mata ga nte eddamu okufuuka ennyana nga tewannayita nnaku mwenda nga emaze okuzaala) .
- Ente ya Kayinda (Eno nte eriko omugongo omuddugavu ogudduka okuva ku mutwe okutuuka ku mukira)
- Ente Erina Ekinuulo Ekiddugala Ekiganja kyalya nga kyeru (Ente ng'ekitundu ky'ekigere kyayo ekimu kiddugavu ekirala kyeru) [2]
Ebikwata ku bika
[kyusa | kolera mu edit source]| Ekika | Obubaka |
|---|---|
| Ekika (Ekika) . | Nte |
| Totem (Akabiro) nga ye . | Ŋŋaali |
| Omukulu w'Ekika (Omutaka) . | Katongole Muggata |
| Entebe y'Ekika (Obutaka) . | Mulema, Buddu |
| Omubala (Omubala) |
|