Jump to content

Nuhu Mbogo Kyabasinga

Bisangiddwa ku Wikipedia

 

Nuhu Mbogo Kyabasinga 1835–1921 yali mulangira w’Obwakabaka bwa Buganda, amanyiddwa olw’omulimu gwe ogw’amaanyi mu kibiina ky’Abasiraamu mu Uganda . Yazaalibwa Kabaka SSuuna Kalema II ne mukyala we Kubina era yali muntu wa maanyi mu kiseera kye. Mbogo era yali muganda wa Kabaka Muteesa I, eyali omuntu omulala omukulu mu Bwakabaka bwa Buganda. Mbogo yakola kinene mu kukulaakulanya Obusiraamu mu Uganda . [1] [2]

Nuhu Mbogo Kyabasinga Mulangila w’Obwakabaka bwa Buganda nga yazaalibwa mu 1835 mu maka ga Kabaka Ssuuna II ne Kubina mukyala we. Kyabasinga yakulira mu lubiri era yasomera mu masomero ag'omulembe. [3] Yafuna okwagala eri Obusiraamu okuva mu buto era yafuuka mujjumbize mu kibiina ky’Abasiraamu mu Uganda, okukkakkana ng’afunye ekifo ky’obukulembeze mu kitundu. Kyabasinga yali atwalibwa nnyo ng’omuntu omugezi era atya Katonda, nga okwewaayo kwe eri enzikiriza ye kwalina kinene kye kwakola ku nkulaakulana y’Obusiraamu mu Uganda . [4] [5]

Mbogo n'Obusiraamu mu Uganda

[kyusa | kolera mu edit source]

Nuhu Mbogo Kyabasinga amanyiddwa ennyo nga Mbogo yali muntu mukulu mu byafaayo by’Obusiraamu mu Uganda. Mbogo yazaalibwa mu lulyo olulangira mu Buganda olumanyiddwa ennyo mu 1835 era nga amanyiddwa nnyo olw’okwagala Obusiraamu okuva mu buto. [6] Yasiramuka era n’afuuka omujjumbize mu kibiina ky’Abasiraamu mu Uganda. Mbogo yagenda ku lubalama lw’ennyanja East Africa mu myaka gya 1860, gye yasomera eby’eddiini y’Obusiraamu n’Oluwarabu Yaddayo mu Uganda n’afuuka omusomesa era omubuulizi ow’ekitiibwa mu kibiina ky’Abasiraamu. Kaweefube wa Mbogo yali mukulu nnyo mu kutandikawo ekibiina ky’Abasiraamu ekya Uganda Muslim Association (UMA) mu 1900, ekibiina ky’Abasiraamu ekitongole ekyasooka mu Uganda. Yakola nga pulezidenti wa UMA eyasooka. [7] Mu bulamu bwe, Mbogo yali yeewaddeyo okutumbula Obusiraamu mu Bannayuganda banne era yakola kinene nnyo mu kukulaakulanya eddiini mu Ggwanga. Abantu bangi bamutwala ng’omu ku bantu abakulu mu byafaayo by’Obusiraamu mu Uganda. [8] [9]

Mbogo mu buwanganguse

[kyusa | kolera mu edit source]

Ku nkomerero y’emyaka gya 1880, Nuhu Mbogo Kyabasinga yeenyigira mu lutalo lw’okulwanira obuyinza wakati w’Obwakabaka bwa Buganda n’obwakabaka obwali ku muliraano obwa Bunyoro-Kitara . Mbogo yavunaanibwa okukolagana ne Bunyoro-Kitara era oluvannyuma mutabani w'amugandawe y'amuggulako omusango gw’okulya mu nsi olukwe Kabaka Mwanga II, Ssekabaka wa Buganda. Mu 1888, Mbogo yawang’angusibwa ku kizinga Bukasa ekizinga ekiri ku nnyanja Nnalubaale, gye yamala emyaka kumpi kkumi. Wadde nga yali mu buwanganguse, Mbogo yagenda mu maaso n’okutumbula Obusiraamu n’okukuuma enkolagana ye n’ensi y’Abasiraamu mu nsi yonna. [10] [11]

Obuwang’anguse bwa Mbogo bwaggyibwawo mu 1897, oluvannyuma lw’enkyukakyuka mu by'obufuzi. Yaddayo mu Buganda ng’adda mu kifo kye ng’omukulembeze w'ekibiina ky’Abasiraamu. Mbogo okuwang’angusibwa n’oluvannyuma n’akomawo bitunuulirwa ng’ebintu ebikulu mu busika bwe era by'amuyamba okumutuusaako erinnya ng’omukulembeze omuzira era eyeewaddeyo.

Mu bulamu bwe, Mbogo yasigala nga yeewaddeyo okutumbula Obusiraamu n’okuwagira ebirungi bya Basiraamu banne. Wadde nga yafuna ebizibu mu buwanganguse, Mbogo okwewaayo okukkiriza kwe n’okugumira ebizibu by'amufuula omuntu ow’ekitiibwa mu byafaayo by’Obusiraamu mu Uganda. [12] [13]

Entalo z'Eddiini mu Uganda

[kyusa | kolera mu edit source]

Nuhu Mbogo Kyabasinga yali omu kubeetaba mu ntalo z’eddiini eziwerako mu Uganda naddala ezaali wakati w’Obusiraamu n’Obukristaayo. Yakola kinene mu basiraamu okulwanyisa Kabaka Mwanga II eyali agezaako okugyawo Obusiraamu mu Bwakabaka bwa Buganda ku nkomerero y’ekyasa eky’ekkumi n’omwenda. [14] Mbogo yavunaanibwa olw'okukolagana n’obwakabaka obwali ku muliraano obwa Bunyoro-Kitara era n’awangangusibwa mu 1888, kyokka n’addayo mu Buganda mu 1897. [15] Ku ntandikwa y’ekyasa eky’amakumi abiri, Mbogo yasazaamu ekifo ky'omukulembeze omukulembeze w’Abasiraamu wansi w’obufuzi bwa Bungereza obwa Protectorate of Uganda . Nga bakolagana butereevu n’abafuzi b’amatwale aba Bungereza n’Abakristaayo abasinga obungi mu Uganda, Mbogo yamanyika nnyo nga omukulembeze w’Obusiraamu mu Uganda. [16] [17]

Nuhu Mbogo Kyabasinga, omukulembeze omututumufu mu kibiina ky’Abasiraamu mu Uganda, yafa nga 26 Ogwomwenda 1921, ku myaka 86. Okuziikibwa kwe kwetabwamu abantu bangi ddala okwali n'ab’olulyo olulangira lwa Buganda, abakiise okuva mu kibiina ky’Abasiraamu, n’abakulembeze b’ebyobufuzi mu kitundu n'abeggwanga okutwaliza awamu. Emirimu gya Mbogo gikyasiimibwa saako n'okugyaguza n'oluvannyuma lw’okufa kwe, anti ajjukirwa nga nnantameggwa w’obwenkanya mu bantu n’eddembe ly’obuntu. Yaziikibwa mu mpisa z'Obusiraamu nga yaziikibwa mu limbo y'Abasiraamu mu Kampala . Leero Mbogo amanyiddwa nnyo ng’omu ku bantu abakulu mu byafaayo by’Obusiraamu mu Uganda. [18] [19]

Omuzikiti gwa Mbogo

[kyusa | kolera mu edit source]

Bannayuganda Abasiraamu okuva e Kawempe, ekitundu Mbogo we yaziikibwa mu masiro, baazimba omuzikiti ogumu ku gisinga obunene mu ggwanga ng’ekijjukizo kya Nuhu Mbogo. Emizikiti gw'atuumibwa Omuzikiti gwa Mbogo. [20]

Ebijuliziddwa

[kyusa | kolera mu edit source]
  1. https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780195382075.001.0001/acref-9780195382075-e-1318;jsessionid=EFEEB18474EA1189D48CFFC70591D759
  2. https://oxfordaasc.com/browse?btog=chap&t=AASC_Occupations%3A396&t0=AASC_Eras%3A4
  3. https://catalogue.library.ucu.ac.ug/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=9780
  4. https://www.newvision.co.ug/articledetails/1527346
  5. https://books.google.com/books?id=xCxDkHQcq9gC&dq=nuhu+mbogo&pg=PR8
  6. https://books.google.com/books?id=JqCyEAAAQBAJ&dq=nuhu+mbogo&pg=PT62
  7. "BBNAC". www.bbnac.org. Retrieved 2023-03-28.
  8. https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/development-of-a-forward-looking-muslim-community-in-uganda-4128802
  9. https://books.google.com/books?id=zRYuDwAAQBAJ&dq=nuhu+mbogo&pg=PA154
  10. "Archive copy". Archived from the original on 2023-03-28. Retrieved 2025-10-25.{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (link)
  11. https://muscoosa.org/uji/uji/
  12. https://www.bukedde.co.ug/articledetails/119703123
  13. "Archive copy". Archived from the original on 2023-03-28. Retrieved 2025-10-25.{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (link)
  14. https://books.google.com/books?id=eD52EAAAQBAJ&dq=nuhu+mbogo&pg=PA87
  15. https://books.google.com/books?id=wY_WVRNmTNoC&dq=nuhu+mbogo&pg=PA203
  16. https://www.africabib.org/rec.php?RID=049058789
  17. "Archive copy". Archived from the original on 2023-03-28. Retrieved 2025-10-25.{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (link)
  18. "Archive copy". Archived from the original on 2023-03-28. Retrieved 2025-10-25.{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (link)
  19. https://www.ntv.co.ughttps//www.ntv.co.ug/ug/news/national/muslims-celebrate-123rd-anniversary-of-nuhu-mbogo-grand-return-2380454
  20. https://www.newvision.co.ug/category/news/masjid-mbogo-gets-a-facelift-130458

Lua error: Invalid configuration file.