Jump to content

Rukidi IV ow’e Tooro

Bisangiddwa ku Wikipedia

Rukirabasaija Omukama Oyo Nyimba Kabamba Iguru Rukidi IV ( ), amanyiddwa ennyo nga King Oyo, ye Omukama afuga Tooro, mu Uganda . Yazaalibwa nga 16 Ogwokuna 1992 nga bazadde be kuliko Omukama Patrick David Mathew Kaboyo Olimi III ne Nnabagereka Best Kemigisa Kaboyo. [1] Nga wayise emyaka esatu n'ekitundu mu 1995, Oyo yalinnya ku ntebe n'asikira kitaawe [2] era n'afuuka omufuzi ow'e 12 mu Bukama bwa Tooro obwali bumaze emyaka 180.

Mu biseera eby’abafuzi baamatwale nga tebinnabaawo, kati Uganda gyetulaba yali ekoleddwamu obwakabaka obwetwala n'ebyalo wamu n'ebitundu ebikulemberwa abaami ne bakabaka, so ng’ate ebitundu ebisinga obungi mu Uganda ng’ebitundu mu bukiikakkono bwayo n’obukiikakkono bw’obuvanjuba byali bitandikiddwawo mu ngeri ey’ekibogwe nga balina bukulembeze bwa bakulu b’abika, ebirala nga Bunyoro, Buganda, Ankole ne Tooro byali bya bwakabaka obutegeke.

Mu 1966, obuyinza bw’ebyobufuzi obw’abakulembeze b’ennono bwaggyibwawo ekibiina ky’abaamawanga ekyakulemberwa Milton Obote, eyawakanya bakabaka olw’okukolagana kwabwe n’abafuzi b’amatwale ga Bungereza nga ate bano baali bagenderera kwawulamu ggwanga ekyafuuka ekyoutiisatiisa eri eggwanga eryali litandika. Emyaka gya 1970 ne 1980 gyalimu obutali butebenkevu mu by'obufuzi n’obutabanguko mu bantu, ekyavaako okukosebwa okw’amaanyi ku bitongole by’ebyobuwangwa. Bangi ku bakulembeze nga Kabaka Mutesa owa Buganda ne Omukama Patrick Kaboyo owa Tooro baawalirizibwa okuwangangusibwa basobole okudduka enfuga y'entiisa eya Idi Amin . Wabula mu 1986 Pulezidenti Yoweri Museveni, mu nnongoosereza mu ssemateeka mu 1993, yazzaawo obwakabaka. Obwakabaka tebwandizzeemu kuba na ddembe lye bwalina nga abafuzi b'amatwale tebannajja, naye bwandibadde bukulu nnyo mu kukunga eggwanga okutuuka ku kuddamu okutereera mu mbeera z’abantu n’ebyenfuna.

Tooro ng’ekibuga kyayo ekikulu kiri Mucwa mu kibuga Fort Portal, kiri mu masekkati g’obugwanjuba bwa Uganda yaakati. Abantu b’e Tooro abamanyiddwa nga Batooro, bakola ebitundu ebitakka wansi wa 3.5 ku buli 100 ku bantu obukadde 47.5 aba Uganda (okubalirira kwa 2022). Obwakabaka bufugibwa olulyo lw'aBabiito, nga ebyafaayo byabwe bitandikira mu kyasa eky’ekkumineena. Okusinziira ku byafaayo ebyogerwa, Omulangira Olimi Kaboyo Kasunkunkwanzi, mutabani wa Rukirabasaija Kabaka w’e Bunyoro, yawamba ekitundu ky’obukiikaddyo bw’Obukama bwa kitaawe mu 1822 n’atandikawo ekifo ekimanyiddwa nga Tooro leero. [ <span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2020)">okujuliza kwetaagisa</span> ]

Ekitiibwa kye

[kyusa | kolera mu edit source]

Oyo Nyimba Kabamba Iguru ayogerwako nga Omukama, ekitegeeza "Kabaka", ne Rukirabasaija, ekitegeeza "omukulu w'abantu". Wadde atwalibwa ng’omukulembeze w'abaTooro alina eddembe lye, obuyinza bwa Oyo Nyimba Kabamba Iguru bukoma ku mirimu gya buwangwa. Omutwe gwe mu bujjuvu n’amannya ge ye Rukirabasaija Omukama Oyo Nyimba Kabamba-Iguru Rukidi IV.

Okutikkirwa ku Bukama

[kyusa | kolera mu edit source]

Okufa kwa kitaawe Ssekabaka Kaboyo mu 1995 kyategeeza nti omulangira omusika yalina okutwala obuvunaanyizibwa bw'Omukama mu myaka emito nga bweyali. Ku ssaawa munaana ez’ekiro nga 12 Ogwomwenda 1995, nga wayise wiiki emu oluvannyuma lwokuziika Omukama , emikolo gy’okukwasa Oyo Nyimba Kabamba Iguru envumbo z’obuyinza gyatandika. Yafuuka Omukama ow’omulembe guno asinga obuto ku myaka 3 gyokka. [3] Mulimu olutalo olw'okusekeeterera ku mulyango gw'olubiri olwalwanibwa wakati w'amagye g'omulabe w'omulangira "omujeemu" n'eggye ly'obwakabaka, n'okugezesa eddembe lya Oyo ery'obwakatonda ku ntebe, Omusuuga, (omukulu w'ekika ky'omukama), mwe yayita ba katonda okukuba Oyo bw'aba nga si wa musaayi gwa kabaka. Oyo bwe yayise ekigezo, yakkirizibwa okukuba engoma ya Nyalebe, nga eno ntukuvu eyaaba Chwezi, nga nga eno ntukuvu era yakina okukikola nga bajjajjaabe bwe baali baakola.

Ku ssaawa kkumi ez’oku makya, Oyo Nyimba Kabamba Iguru yatikkibwa engule y'obukama wakati mu bantu abaali bajaganya n’ayingira olubiri lw’eKaruziika ha Kyaro Nyamunyaka ng’omufuzi omuggya ow’Obukama bwa Tooro. Yaweebwa emmere ye eyasooka nga Kabaka, nga erimu akalo .

Emikolo gy’ebyobuwangwa ( Emirwa y’Obuhangwa ) gyaddirirwa omukolo gw’eddiini ogwakubirizibwa Eustance Kamanyire ow’e Fort Portal e Ruwenzori. Pulezidenti Museveni yeetaba mu bijaguzo by’okutuuza ku ntebe n’okuyozaayoza Omukama omuggya.

Omukama Oyo Nyimba ajaguza emyaka 27 ku Nnamulondo ku Mmande nga 12 Sep 2022 eyabadde mu Lubiri lw’e Kurizika mu Fort Portal, okujaguza amatikkiria kwetabibwako Ssaabaminisita Steven Kiyingi n’abaami abawerako abaakulembeddwamu Omulangira Charles Kamurasi Kojja wa Oyo Omukama, Okusaba kwakulembeddwamu abakulembeze b’eddiini okuva mu Calvary Chapel, mu kiseera ky’okutikkira Nnabagereka yaddamu okwogera ku kya Omukama okufuna omukyala amusaanira nga Omukama.Ku matikkira,Kisembo Reuben yayozaayoza Steven Kiyingi Katikkiro w’Obukama bwa Tooro omuggya n’asaba abantu okuba n'obukkakkamu n’emirembe era mu nkola ye eyeebintu akkiririza mu kuteesa n’okwogerezeganya okusobola okugonjoola obutakkaanya. Abakulembeze b'eddiini baasiima Oyo Nyimba olwa tekinologiya azimba abantu gwe yaleeta mu Bukama .

abakuza baali basatu abaavunaanyizibwa ku kulabirira Omukama Oyo okutuusa lwakula n’afuuka Omukama. Mwalimu n’okumuyamba okukwata ensonga z’obuwangwa bw’obukama mu buto n’obuvubuka bw'Omukama. Mu kiseera we yatuuzibwa ku ntebe, abakuza abasatu kwaliko nnyina, Queen Best ( Namasole ); ssenga we/omuyima mu ddiini, Omumbejja Elizabeth Bagaaya ; kojja we Omulangira Jimmy Mugenyi ne Pulezidenti Museveni.

Omugenzi Colonel Muamar Gaddafi, omukulembeze w’eggwanga lya Libya, yali mukuumi w’Obwakabaka bwa Tooro ng’alina enkolagana ey’oku lusegere n’ab’olulyo olulangira. Ssekabaka Oyo ow'emyaka omwenda yatuuma Gaddafi erinnya "omulwanirizi" w'obwakabaka n'amuyita okwetaba mu bijaguzoby'emyaka mukaaga ku nnamulondo mu 2001. Gaddafi yali awaddeyo ssente mu bukama, okuyambako okuddaabiriza olubiri e Fort Portal.

Ng’akyali mwana muto, ng’oggyeeko emirimu gye emitongole, Omukama Oyo yagendanga ku ssomero era n’amala ebiseera ne mikwano gye. Wabula embeera ye yamuleetera okugenda mu ssomero ly’obwannannyini era ng’alina omukuumi we ekiseera kyonna. Oyo yamala emyaka ebiri mu London bwe yali tannatandika kusoma. Bwe yakomawo e Uganda yasomera ku ssomero lya Aga Khan Primary school mu Kampala. Oluvannyuma yagenda mu Kampala International School Uganda okusoma siniya era agamba nti yali yayagala nnyo essomo lya art, okuyimba, okubala, n’okuwuga. Oluvannyuma yeewandiisa okufuna Diguli mu By’obusuubuzi okuva mu yunivasite ya Winchester mu Bungereza. Mu Gwekkumi 2013, oluvannyuma lw’emyaka esatu, King Oyo yatikkirwa diguli mu yunivasite y’e Winchester. [4]

  • Omuwanguzi w'ekirabo Ky'abantu e 100 abasinze Okukwata ku bantu mu nsi yonna nga bava mu Africa ekya 2019 (MIPAD - New York) - Ebyobufuzi n'enkwasaganya y'abantu (Ekibiina kya 2019)

Ebijuliziddwa

[kyusa | kolera mu edit source]
  1. https://www.newvision.co.ug/articledetails/98591
  2. https://www.independent.co.ug/king-oyos-25-years-on-the-throne/
  3. https://www.insider.com/youngest-monarchs-in-history-2017-2
  4. "Archive copy". Archived from the original on 2023-11-20. Retrieved 2025-07-24.{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (link)

Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia

[kyusa | kolera mu edit source]

 

Template:S-start Template:S-hou Template:S-reg Template:S-bef Template:S-ttl Template:S-inc Template:S-end