Ssekabaka Mwanga II owa Buganda
Danieri Basammula-Ekkere Mwanga II Mukasa (3 Ogwomukaaga 1868 – 8 Ogwokutaano 1903) yeeyali kabaka wa Buganda ow'omulundi ogwa 31 eyafuga okuva mu 1884 okutuuka mu 1888 n'okuva mu 1889 okutuuka mu 1897.
Okulinnya ku namulondo
[kyusa | kolera mu edit source]Yazaalibwa Nakawa nga 3 Omwezi ogwomukaaga 1868. Kitaawe yali Muteesa I owa Buganda, eyafuga wakati wa 1856 ne 1884. Maama we yali Abakyala Abisagi Baagalaayaze, ow’ekkumi ku bakyala ba kitaawe 85. Yalinnya ku namulondo nga 18 Ogw'ekkumi 1884, oluvannyuma lw’okufa kwa kitaawe. Yakuba ekibuga kye ku kasozi Mengo .

Obufuzi
[kyusa | kolera mu edit source]Mwanga yajja ku Nnamulondo ku myaka 16. Yeeyongera okulaba ng'entiisa ey'amanyi eri obufuzi bwe eyali eva mu baminsani abakristaayo abaali basensedde Buganda mpolampola. Kitaawe yali akontanyizzaako amadiini asatu – Abakatoliki, Abapolotesitante, n’Abasiraamu era bw’atyo yali apimye amanyi g’amawanga agaali gawagira buli kibinja okusobola okweyongerayo okutuuka kwago mu Afrika. Mwanga II yakwata enkola ey’obukambwe ennyo.
Ku biragiro bye, Abajulizi ba Uganda, ekibinja ky'abakatuliki 22 n'abapolotesitante 23 abaali bakyuse nebadda mu nzikiriza z'ekikulisito mu Buganda nga kati kitundu ku Uganda battibwa wakati wa 31 Omwezi ogusooka 1885 ne 27 Omwezi ogusooka 1887. Okufa kuno kwaliwo mu kiseera ky'olutalo mu madiini asatu nga galwanira obuyinza mu by’obufuzi mu kkooti ya Buganda. Ekitundu kino era kyaliwo mu mbeera "y'okusika omuguwa ku ani atwala afirika – okulumba, okutwala, okugabana, okufugibwa mu matwale n'okugatta ettaka lya Afrika ku mawanga ga Bulaaya. [1]
Ettemu lino ne Mwanga okugenda mu maaso ng'agaana byatiisa Abangereza, abaawagira obujeemu bw'ebibinja by'Abakulistaayo n'Abasiraamu ebyawagira muganda wa Mwanga ne biwangula Mwanga e Mengo mu 1888. Muganda wa Mwanga, Kiweewa Nnyonyintono, yatuuzibwa ku namulondo. Namulondo yagimalako omwezi gumu gwennyini n’asikizibwa muganda we omulala Kabaka Kalema Muguluma . Wabula Mwanga yatoloka n’ateesa n’Abangereza. Mu kuwaanyisiganya okuwaayo obumu ku bwetengerebwe eri kkampuni ya Bungereza eya East Africa Company, Abangereza baakyusa obuwagizi bwabwe ne badda ku Mwanga, eyaggyawo Kalema mu bwangu ku ntebe mu 1889. [2] Mwanga oluvannyuma yakyuka n’afuuka Omukulisitaayo era n’abatizibwa ng’Omupolotesitante. [2]
Emyaka egyasembayo
[kyusa | kolera mu edit source]Nga 26 omwezi gw'ekkumi n'ebiri 1890, Mwanga yali wa kussa mukono ku ndagaano ne Lord Lugard , ng’awaayo obuyinza obumu ku nfuna, eby’obusuubuzi n’ennamula y'obwenkanya eri kampuni ya Imperial British East Africa.Obuyinza buno bwasindikibwa ku ngule nga 1 ogwokuna 1893.
Nga 27 omwezi ogw'omunaana 1894, Mwanga yawalirizibwa okukkiriza Buganda efuuke ensi ekuumibwa. N’ekyavaamu, nga 6 omwezi gw'omusanvu 1897, yalangirira olutalo olw’okulwanyisa obufuzi bw’amatwale ku Bangereza era n’akola olulumba naye n’awangulwa nga 20 omwezi ogw'omusanvu 1897, mu Buddu (mu Disitulikiti y’e Masaka leero ). Yaddukira mu Germany East Africa (nga leero ye Tanzania ), gye yakwatibwa n’asibirwa e Bukoba .
Yaggyibwa ku namulondo nga taliiwo nga 9 Ommwezi ogwomunaana 1897. Engeri gye yali omugumu atawanika era atakolagana na bafuzi ba matwale yatoloka n’adda mu Buganda n’eggye ery'enkyukakyuka eryali limaliridde okuggya Buganda mu bufuzi bw’amatwale, naye yaddamu okuwangulwa nga 15 Omwezi ogusooka 1898. Yawambibwa, n’atulugunyizibwa era mu Mwezi gwokuna 1899 n'atwalibwa mu buwanganguse mu Seychelles . Ng'ali mu buwanganguse, yawalirizibwa okuyingira mu ddiini y'ekikulisitaayo mu ngeri y'okubatizibwa okukake era n’aweebwa erinnya Danieri (Daniel). Obulamu bwe bwonna yabumala mu buwanganguse naye okusalawo kwe okulwanyisa obufuzi bw'amatwale tekwamenyebwa. Yasigala nga munyiivu nnyo olw’okuwamba abantu be bennyini Abangereza era n’abakubiriza okugenda mu maaso n’okulwanagana n’obufuzi bw'abazungu. Yafiira mu Seychelles nga 8 Omwezi ogwokutaano 1903, ng’aweza emyaka 34 oba 35 olw’okutulugunyizibwa abajaasi ba Bungereza n’okumulumya enjala. Nga 2 omwezi gwomunaana 1910, ebisigalira bye byazzibwayo ne biziikibwa e Kasubi .
Obulamu bw’obufumbo
[kyusa | kolera mu edit source]
Mwanga kimanyiddwa nti yawasa abakyala 17:
- Damali Bayita Nanjobe
- Naabakyaala Dolosi Mwaan'omu Bakazikubawa
- Esiteri Nabunnya
- Naabakyaala Eveliini Kulabako, Omubikka
- Naabakyaala Loyiroosa Nakibuuka, Kaddulubaale
- Naabakyaala Samali Namuwanga, Sabaddu
- Nabweteme
- Nakijoba Nabulya (Elizabeeti Oliva Kyebuzibwa yazaalibwa Mwanje Bikaali)
- Omuyimbi Bezza Batwegombya
- Naabakyaala Ntongo, Kabejja
- Naabakyaala Nabisubi, Omuwanga
- Namirembe
- Lakeeri Mbekeka
- Nalwooga, Omuyiwa
- Elizaabeeti Buteba
- Nattimba Binti Juma
- Amalemba Tutsi
Ensonga
[kyusa | kolera mu edit source]Mwanga II yazaala abaana ab'obulenzi n'abawala bangi okuva mu bakyala be 16 nga mwemuli ne Daudi Chwa II owa Buganda :
- Omulangira ( Omulangira ) Kagolo, nga nnyina yali Damali Bayita Nanjobe. Yattibwa kojja we Kalema, mu 1889.
- Omulangira ( Omulangira ) Mulindwa, nga nnyina yali Nabweteme
- Omulangira ( Omulangira ) Nganda, nga nnyina yali Lakeeri Mbekeka
- Omulangira ( Omulangira ) Abdallah Mawanda nga nnyina yali Lakeeri Mbekeka. Yalowoozebwa ng’ayinza okugugumbula ku mulembe gwa Chwa, yalondebwa ng’omu ku ba Agent ba Bungereza e Kigezi mu South Western Uganda.
- Daudi Chwa II owa Buganda, eyafugira okuva mu 1897 okutuuka mu 1939. Maama we yali Eveliini Kulabako.
- Omulangira ( Omulangira ) Yusuufu Suuna Kiweewa, nga nnyina yali Esiteri Nabunnya. Yazaalibwa Mengo mu Uganda nga 16 February 1898 era yasomera mu Mengo High School ne King's College Budo . Commissioned 2nd Lieutenant in October 1914. Yaweereza mu Ssematalo Omunene okuva mu 1915 okutuuka mu 1919. Yakuzibwa n'afuulibwa Lieutenant mu 7th Territorial Battalion nga 25 May 1939. Yaweereza mu Ssematalo II mu Eastern Africa ne mu North Africa, okuva mu 1939 okutuuka mu 1940. Yawummula nga 18 March 1940. Ye yeenyigira mu buvuyo mu Buganda obwaliwo mu 1949 n’awangangusibwa mu bizinga by’e Ssese, gye yafiira mu 1949.
- Omulangira ( Omulangira ) Tobi, nga nnyina yali Nabisubi
- Omulangira ( Omulangira ) Nayime?, nga nnyina yali Loyiroosa Nakibuuka
- Omumbejja ( Omumbejja ) Najjuma Katebe, nga nnyina tayogerwako
- Omumbejja ( Omumbejja ) Anna Nambi Nassolo, nga nnyina yali Samali Namuwanga
- Omumbejja ( Omumbejja ) Mboni Maliamu Kajja-Obunaku, nga nnyina yali Nattimba. Yasomera mu ssomero lya Saint Monica e Zanzibar .
Byeyayogera kennyini
[kyusa | kolera mu edit source]Template:Kabaka of BugandaKabaka wa Buganda
"Saagala kubawa ttaka lyange. Njagala Abazungu bonna ab'amawanga gonna bajje mu Buganda, bazimbe n'okusuubula nga bwe baagala."
- Obubaka bwa Mwanga eri Euan Smith, omubaka wa Bungereza e Zanzibar, 1890
"Nze ndi mutabani wa Mutesa, era Mutesa kye yali mu Buganda nti nange nja kukiba, era n'abo abatagenda kukifuna kale nja kukola olutalo."
- Mwanga eri Karl Peters, 1890
"Abangereza bazze; bazimbye ekigo; balya ettaka lyange; banteeseza omukono ku ndagaano, bakendeza obuyinza bwange; era sirina kye mbafunamu mwebyo."
- Mwanga oluvannyuma lw'okussa omukono ku ndagaano ne Kapiteeni Frederick Lugard, 1890
" Abalangira timba buli afuluma amira munne. " [Abalangira balinga emisota egiyitibwa ttimba bamiragana.]
- Mwanga oluvannyuma lw'okuwangula ekiwayi ky'Abasiraamu, 1893
"Bwe ndifa y'ejja okuba enkomerero y'obwakabaka bwa Buganda. Abazungu bajja kulya ensi yange eno."
- Mwanga nga tannakwatagana na Kabalega, 1898
Ebyogerwa ku Mwanga II
[kyusa | kolera mu edit source]"Mu ndaba ye (Mwanga) etaali ntuufu, abaminsani baali basajja abaali bagattiddwa awamu olw'okutyoboola obuyinza bwe, okunnafuya n'okwonoona okwagala n'obuwulize bw'abantu be era ku nkomerero babune Buganda yonna."
- Henry Murton Stanley, Mu Darkest Africa, 1890
"...wabula, waaliwo okuwulira okulungi kungi n'obugonvu mu mpisa ze bweyali ng'asobola okukugirwa okuva mu mize emibi era nga yali tali mu bamuwabya."
- John Roscoe, Emyaka Abiri mu Etaano mu Buvanjuba bwa Afrika, 1921
"Mwanga yali muntu musanyufu, wa mukwano era ng'alina emikwano mingi."
- Batolomewo Zimbe, Buganda ne Kabaka, 1939, lup. 53.
"Mwanga yalwana okwetakkuluzako wamu nensi ye okuva mu baali bayingirira mu bufuzi bwe bwonna. Teyabaagala oba okubeetaaga; yeegomba maanyi gaabwe, naye nga tayagala ndowooza zaabwe. Yali tasobola kuzzaawo mbeera ya bulamu bwe obwedda wadde okwemanyiiza obupya, era mu kusoberwa n'okweralikirira era ng'ali mu masanganzira ,ku nze alabika asaaniddeyokko okusaasirwa ."
- Kabaka Mutesa II, Okuvvoola Obwakabaka bwange, 1967
"Yali ayagadde okubeera ssenkulu mu nnyumba ye, naye eky'omukisa omubi gy'ali n'eri obwakabaka, obwami bwatuuulira obuyinza bw'obwakabaka mu ngeri etabangawo."
- MSM Kiwanuka, "Kabaka Mwanga n'ebibiina bye eby'obufuzi", 1969
"Mwanga bwe yaleetebwa mu kibuga ekikulu ng'omuwambe abaddukanya emirimu baali basuubira nti abantu bajja kusanyuka kati ng'omulabe w'emirembe n'eddiini yaabwe agenda mu buwanganguse. Okwawukanako n'ekyo, abantu baali baagala asonyiyibwa."
- Fr. John-Mary Waliggo, Eklezia Katolika mu Buddu, 1976
"Mwanga ... yalagirawo nti tasobola ddimu lya kulemesa bagwiira abaali bayonoona obwakabaka bwe ng'alaba. Teyalina bumanyirivu oba ekitiibwa ekyali kisobozesezza kitaawe okukuumira abagwira mu kifo kyabwe munda mu bwakabaka bwe."
- Samwiri R. Karugire, Ebyafaayo by'ebyobufuzi bya Uganda, 1980
"Mwanga yali mutuufumu okunoonya okubeera ssenkulu mu bwakabaka bwe nga bajjajjaabe bwe baali, ebisukkiridde bye byonna n'obunafu mu mpisa obutaziyizika .Abamu ku bajajjaabe baali bakozeeko ebikolwa eby'obukambwe n'obutali bwenkanya era teri kibi kyali kibatuuseeko.Mu ngeri endala emisango abakulisitaayo n'abasiraamu gyebaateeka ku Mwanga ne bwegyandibadde emituufu,era yasigala nga mutuufu okwagala obuyinza obusukkulumu mu bwakabak bw'abajajjaabe"
- Samwiri R. Karugire, Ebyafaayo by'ebyobufuzi bya Uganda, 1980
"... Mwanga yababuzabuza (abataka abaganda) ng'owekisa era omukkakkamu okusinga ku Muteesa bweyali nga muvubuka. Mu bukambwe , kitaawe, jjajjaawe ne jjajjaawe omukulu baamusingako, nga buli omu ajjukirwa mu nnono y'Abaganda mu kiseera ky'amatwale Abangreza webatwalira obuyinza bamutwala ng'afuuse atafugika aku mutendera ogutali gumu mu bufuzi bwabwe buli kinomu. Kino kye kintu Mwanga ky'atafuuka." okufuuka."
- Morris Twaddle, Kakungulu, 1993
"Tewali Kabaka wa Buganda yali asanze kusoomoozebwa nga Mwanga kwe yasanga, ng'akolagana n'ebibiina by'eddiini eby'amaanyi oluvannyuma ekyamuggya ku namulondo ne mu bwakabaka bwe."
- m,lSamwiri Lwanga Lunyigo, Mwanga II, 2011, olupapula 4
"Mwanga II alina kulamulwa mu mbeera ya Buganda ey'ekyasa eky'ekkumi n'omwenda, bakabaka mwe baalina obuyinza obujjuvu obw'okufuga, obw'okukola amateeka, obw'ekiramuzi, obw'amagye era n'eby'enfuna. Okumulabira mu galubindi z'abalabe be, abo abaatwala obwetongoze bw'ensi ye n'abaakuno bebaakolagana nabo kubeera kumusubwa. Tayinza kutegeerwa ng'oyita mu nfumo z'abalabe be abaamuvumirira."
- Samwiri Lwanga Lunyigo, Mwanga II, 2011, lup. 35
Lua error: Invalid configuration file.Yasikira Kabaka wa Buganda Yasikirwa
Muteesa I Mukaabya 1884-88 Kiweewa Nnyonyintono
WalugembeTemplate:Kabaka of BugandaYasikira Kabaka of Buganda Succeded by
Kalema Muguluma 1889-97 Daudi cwa II Buganda
Ebitambula ku mikutu eminyumiza wala
[kyusa | kolera mu edit source]Ku ntandikwa ya 2023, eղղombo eyatambula ennyo mu Uganda n’ensi yonna yajja ku mikutu gimunyumiza wala, ng'erimu erinnya ‘Kabaka-Mwanga.’ eղղombo eno yasibuka ku katambi akaagabibwa ku mikutu gya Uganda, omulenzi omuto okuva mu bitundu by’e Uganda mwe yakozesezza ebigambo bino ng'ekyokwewunya. Okusaasana kuno kwakoleeza obwagazi obuggya ku byafaayo bya kabaka Mwanga. Ekintu kino kyakwata ebirowoozo bya Bannayuganda bombi abakadde abamanyi omukululo gwa Mwanga n’emigigi emito egyali tegimumanyi.
Laba ne
[kyusa | kolera mu edit source]Ebijuliziddwa
[kyusa | kolera mu edit source]- D. A. Low, Fabrication of Empire: The British and the Uganda Kingdoms, 1890-1902, Cambridge University Press, 2009, p. 210, note 196.
- "The year Buganda was ruled by three kings". Monitor (in Lungereza). 2021-01-09. Retrieved 2023-01-26.
- Ward, Kevin. "A History of Christianity in Uganda". Dictionary of African Christian Biography (in Lungereza). Retrieved 2023-01-26.
- Template:Cite encyclopedia
- "The Christian Martyrs of Uganda". The Buganda Home Page. Archived from the original on 2014-07-19. Retrieved 2025-08-01.
- Moorehead, Alan (1963). "Chapter 16, Paradise Reformed". The White Nile. Penguin. ISBN 9780060956394.
- "Kabaka (King) Mwanga II of Buganda - Gay, Bisexual or Queer or just a fake narrative". The African Royal Families. Archived from the original on 2023-01-26. Retrieved 2023-01-26.
- D. Anthony Law, The Mind of Buganda, 1971. pp.26
- M. Wright, Buganda in the Heroic Age, 1972. p.11
- Perham, M. F., & Perham, M. (1956). Lugard: The years of adventure, 1858-1898 (Vol. 1). Archon Books.
- Katende, J.L. (2004). Bakabaka Ba Buganda Okuva Ku Kyabaggu Okutuka Ku Mutesa II, Kampala
- Cardinal Nsubuga, Obulamu bwa Mapera Omutume wa Uganda, 1853-1890
- Mackay, A. M. (1890). Pioneer Missionary of the Church Missionary Society to Uganda. By his Sister
- Zimbe, B. M. (1939). Buganda ne Kabaka. Typescript translation, Buganda and the King.
- Kabaka Mutesa II, Desecration of My Kingdom, 1967. pp.43
- Kiwanuka, M. S. M. (1969). "Kabaka Mwanga and his political parties." Uganda Journal, 33(1), 1-16
- Waliggo, J. M. (1976). The Catholic Church in the Buddu Province of Uganda 1879-1925, unpublished Ph. D (Doctoral dissertation, thesis, Cambridge).
- Samwiri R. Karugire, A Political History of Uganda, 1980. pp.66
- Samwiri R. Karugire, A Political History of Uganda, 1980. pp.68-69
- Twaddle, M. (1993). Kakungulu & the creation of Uganda, 1868-1928. James Currey.
- Lwanga-Lunyiigo, S. (2011). Mwanga II: Resistance to Imposition of British Colonial Rule in Buganda, 1884-1899. Kampala: Wavah Books
- "Why Kabaka Mwanga is trending – Kampala Sun" (in American English). Archived from the original on 2023-03-17. Retrieved 2023-03-17.
- "Who is Kabaka Mwanga in the trending social media videos? - The BuzzNation". buzznation.co.ug (in American English). 2023-01-13. Archived from the original on 2023-03-17. Retrieved 2023-03-17.
Ebisingawo kubyokusoma
[kyusa | kolera mu edit source]- Ashe, R. P. (1889) nga bano. Bassekabaka ba Uganda babiri: Oba, Obulamu ku lubalama lwa Victoria Nyanza . S. Low, Marston, Searle, & Rivington, abawandiisi b’ebitabo bino.
- Brierley, Jean, ne Thomas Spear, abawandiisi b’ebitabo bino. “Mutesa, Abaminsani, n’okukyuka kw’Abakristaayo mu Buganda.” Ekitabo ky’ensi yonna eky’okunoonyereza ku byafaayo bya Afrika 21, no. 4 (1988): 601-18. 10.2307 /219743.
- Griffiths, Tudor, omuwandiisi w’ebitabo. “Omulabirizi Alfred Tucker n’okutandikawo ekitongole ky’abakuumi ekya Bungereza mu Uganda 1890-94.” Journal of Eddiini mu Afirika 31, no. 1 (2001): 92-114. 10.2307 /1581815.
- Kaggwa, Sir Apollo K, Basekabaka be'Buganda [yavvuunulwa MM Semakula Kiwanuka]. Nairobi: Ekitongole ekifulumya ebitabo mu buvanjuba bwa Afrika, 1971.
- Kiwanuka, MSM (1969) nga bano. "Kabaka Mwanga n'ebibiina bye eby'obufuzi." Ekitabo kya Uganda, 33(1), 1-16.
- Wansi, Anthony. “Abazungu n’Abaganda.” Ensonga z’ensi yonna (Royal Institute of International Affairs 1944-) 32, no. 3 (1956): 308-17. 10.2307 /2608109.
- Lwanga-Lunyigo, Samwiri (2011). Mwanga II : Okuziyiza Okussaawo obufuzi bw'amatwale ga Bungereza mu Buganda, 1884-1899 . Ebitabo bya Wavah.
- Rowe, JA “Okulongoosa Abakristaayo mu Kkooti ya Mwanga: Okuddamu okwekenneenya Ekitundu kino mu byafaayo bya Buganda.” Ekitabo ky’ebyafaayo bya Afrika 5, no. 1 (1964): 55-72. http://www.jstor.org/stable/179768 .
- Twaddle, Mikayiri, era nga ye. “Enkyukakyuka y’Abasiraamu mu Buganda.” Ensonga za Afrika 71, no. 282 (1972): 54-72. http://www.jstor.org/stable/720363 . Enkola y'okukuuma obutonde bw'ensi.
Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia
[kyusa | kolera mu edit source]Template:Kabaka of BugandaYasikira Kabaka wa Buganda Yasikirwa
Kalema Muguluma 1889-97 Daudi Cwa II owa Buganda
- Kabaka wa Buganda
Lua error: Invalid configuration file.Okufuga obuyinza