Sukuma wiki

Ugali ne sukuma wiki

Ekiganda kya sukuma ( collard greens ) mu lufuutufuuti.

Sukuma wiki nva mu buvanjuba bwa Africa ezikolebwa mu enva endiirwa eziyitibwa collard greens, ezimanyiddwa nga sukuma, nga zifumbibwa n'obutungulu n'ebirungo . Zitera okujjulibwa n’okuliibwa ne ugali (akolebwa mu buwunga bw’akasooli).

Mu Tanzania, Kenya, Uganda n’ebitundu ebirala eby’obuvanjuba bwa Africa, colewort zisinga kumanyibwa n’erinnya lyazo ery’Oluswayiri erya sukuma, era zitera okuyitibwa collard greens . Era zitera okubuzaabuzibwa ne kale.

Ekigambo 'sukuma wiki' kivvuunulwa nti "kusindika wiiki" oba "okuwanvuya wiiki". Enva zino nva ndiirwa okutwalira awamu ez'ebbeeyi esoboka era nga zifunika omwaka gwonna mu kitundu kino. Kikola ekitundu ku mmere enkulu mu kitundu kino awamu ne ugali oba sima . Sukuma era emanyiddwa nga "agaar" mu lulimi Olusomali era kitundu ku buwangwa bw'Abasomali.

Okuzinnyonnyolako

Erinnya ly'ekibinja ky'ekika kya Acephala ("ekitaliiko mutwe" mu Luyonaani ) kitegeeza nti ekika kino ekya B. oleracea tekirina bikoola nga ebirala ("omutwe") nga emboga . Ekimera kino kibeera kya myaka ebiri awali omuzira ogw’omu kiseera eky’obutiti, era kibeera kya myaka mingi mu bitundu ebinyogovu n’okusingawo. Era okukosebwa kwakyo omunnyo kwa kigero. Kirina ekikoola ekigolokofu, nga kitera okukula okutuuka ku ffuuti bbiri obuwanvu. Ekimera kino kifaanagana nnyo era kikwatagana nnyo ne kale . Enfumba yaazo ya njawulo ku nfumba y’ekinnansi eya collard greens mu America.

Okuzirima n’okuzitereka

Ekimera kino kirimibwa mu by’obusuubuzi olw’ebikoola byakyo ebinene, ebikaawamu akatono, era ebiriibwa. Okusobola okufuna obugonvu obusinga obulungi, ebikoola birina okulondebwa nga tebinnaba kutuuka ku sayizi yaabyo esinga obunene, ku mutendera ogwo ebikoola bijja kuba bigonvu era birina okufumbibwa mu ngeri ey’enjawulo ku bikoola ebipya. Ebbanga lyakyo terikosa nva zonna mu buwoomi. Obuwoomi n'obugonvu bisinziira ne ku kika ; couve-manteiga ne couve tronchuda ziriibwa nnyo mu Brazil ne Portugal .

Enfumba ye

Sukuma wiki abadde eriibwa okumala emyaka egitakka wansi wa 2,000, ng’obujulizi bulaga nti Abagereeki ab’edda baalima ebika ebiwerako ebya colewort ne kale.

Mu Congo, Uganda, Tanzania, ne Kenya (Buvanjuba bwa Africa), colewort esalibwa mu butundu obutono y’asinga okuteekebwa ku mmere emanyiddwa ennyo nga ugali (era oluusi eyitibwa sima, sembe oba akawunga), keeki ey’obuwunga bwa kasooli.

Sukuma wiki asinga kuteekebwa mu butto katono okutuusa lw'agonda n’ateekebwamu akatungulu n'omunnyo, era ayinza okuliibwa nga enva ekulu oba ng’ezebbali n’ennyama oba (ebyennyanja, enkoko, ente, embizzi).

Ebikoola bya sukuma wiki ebibisi bisobola okuterekebwa okumala ennaku 10 singa biteekebwa mu firiigi okutuuka waggulu ddala ku bunnyogovu (1 °C) ku bunnyogovu obw’amaanyi (>95%). Mu firiigi z’awaka, colewort omupya osobola okuterekebwa okumala ennaku nga ssatu. Bwe zimala okufumbibwa, zisobola okunnyogozebwa mu firiigi ne ziterekebwa okumala ekiseera ekiwanvu.