Uganda National Liberation Front
Ekibiina kya Uganda National Liberation Front ( UNLF ) kyali kibiina kya byabufuzi ekyatandikibwawo Bannayuganda abaali mu buwanganguse nga bawakanya enfuga ya nnakyemalira w'amagye Idi Amin . UNLF yalina ekiwayi ky’amagye, ekya Uganda National Liberation Army ( UNLA ). UNLA yalwana wamu n’amagye ga Tanzania mu lutalo lwa Uganda–Tanzania olwavaako okugwa kwa gavumenti ya Amin. Ekibiina kino kyafuga Uganda okuva Amin lwe yawangulwa mu Apuli wa 1979 okutuusa mu kulonda kw'eggwanga okwali kukaayanirwa mu December wa 1980 .
Okutandikibwa
[kyusa | kolera mu edit source]Ekibiina kya UNLF kyatandikibwawo ng'ekyaava mu lukiiko lwa Bannayuganda abaali mu buwanganguse okuva nga 24 okutuuka nga 26 Maachi wa 1979 mu kibuga Moshi mu bukiikakkono bwa Tanzania . Mu lukiiko luno olumanyiddwa nga Moshi Conference, ebibinja 28 bye byakiikirirwa. Ebibinja ebikulu ebyegatta ne bikola UNLA mwalimu Kikosi Maalum eyakulemberwa Milton Obote (nga Tito Okello ne David Oyite Ojok be baduumira); FRONASA eyakulemberwamu Yoweri Museveni; n’ekibiina kya Save Uganda Movement.
| Unit | Leader(s) | Base(s) |
|---|---|---|
| Obote's faction (Uganda People's Congress, Kikosi Maalum) | Milton Obote | Tanzania, Kenya, Zambia, United Kingdom |
| FRONASA | Yoweri Museveni | Tanzania |
| Save Uganda Movement | Akena p'Ojok, William Omaria, Ateker Ejalu | Tanzania, Uganda |
| Uganda Liberation Group (Z) | Immanuel Oteng Milton Obote (de facto) |
Zambia |
| Uganda National Movement | John Barigye, Crown Prince of Ankole | Zambia |
| Uganda Human Right Group | George Kanyeihamba | United Kingdom |
| Uganda Action Group | Paulo Muwanga | United Kingdom |
| Popular Front for the Liberation of Uganda | John Odongkara | United States |
| Uganda Freedom Union | Godfrey Binaisa (?) | United States |
| Relief Educational Training Uganda Refugees Now (RETURN) | Festo Kivengere | United States |
| Uganda National Unity and Reconciliation | Eric Otema Alimadi | Tanzania |
| Uganda Society | Yusuf Lule, Martin Aliker | Kenya |
| Uganda Discussion Group | Tarsis Kabwegyere (?) | Kenya |
| Uganda Nationalist Organization | Robert Serumaga | Kenya |
| Uganda Liberation Movement | Dani Wadada Nabudere (?) | Kenya |
| Nairobi Consultative Committee | Tarsis Kabwegyere, D.W. Nabudere | Kenya |
| Negotiating Committee for Democratic Unity | Dani Wadada Nabudere (?) | Tanzania |
| Moshi Discussion Group | ? | Tanzania |
| Ad Hoc Committee for Promotion of Unity | Yash Tandon, Mahmood Mamdani (?) | Tanzania |
| Muthaiga Discussion Group | Aliker (?) | Kenya |
Ekibiina kya UNLF kyali kifugibwa olukiiko olufuzi olw’abantu 11 olwasooka okukubirizibwa Yusuf Lule eyali Pulezidenti wa Uganda mu kiseera ekyo, ng’omumyuka wa ssentebe yali Akena P’ Ojok, eyali omumyuka wa pulezidenti wa Uganda mu kiseera ekyo. Ekibiina kya UNLF kyaliko olukiiko oluteesa ku nsonga z’eggwanga (NCC) nga ku buli kimu ku bibinja 28 ebyakiikirirwa mu lukiiko luno nga kuliko mmemba omu. Omukono gwayo ogw’amagye ogwa UNLA gwalwana luuyi ku luuyi n’eggye lya Tanzania People’s Defence Force (TPDF) mu lutalo lwa Uganda ne Tanzania ne gulumba Uganda, ne gutwala Kampala mu Apuli wa 1979 ne gusindika Amin mu buwanganguse. Waaliwo bannakibiina abalala aba UNLF okwetoloola eggwanga ne mu bitundu ebyatondebwawo okukwasaganya emirimu gya UNLF.
Okumaamula Idi Amin
[kyusa | kolera mu edit source]Oluvannyuma lw’okugobwa kwa Amin nga 11 Apuli wa 1979, gavumenti empya eya UNLF yatondebwawo wansi wa Yusuf Lule nga UNLA efuuse eggye ly’eggwanga eppya. Obukulembeze bwa UNLF tebwali butebenkevu, nga okulwanagana munda kwavaako okugoba Lule mu Juuni wa 1979. Omusika we, Godfrey Binaisa, yafuga okumala emyezi egitawera kkumi n’ebiri nga tannateekebwa mu kkomera mu nnyumba mu Maayi wa 1980 oluvannyuma lwa Paulo Muwanga okuwamba gavumenti mu ngeri ennungi. Akakiiko ka Pulezidenti kaateekebwawo n;okulonda nekutegekebwa mu Desemba wa 1980. Abawanganguse abaakola ekibiina kya UNLF baali beetaaga okussa ebbali enjawukana zaabwe mu by'obufuzi okusobola okukikola. Baali bagatta kintu kimu kyokka: okuwakanya Amin. Olw’ensonga eno, UNLF teyavuganya mu kulonda nga bammemba baayo bawagira ebibiina eby’enjawulo.
Oluvanyuma lw’obuwanguzi bwa Uganda People’s Congress eyali ekulemberwa eyali pulezidenti Milton Obote(UPC) obwakaayanirwa ennyo, bangi ku bammemba abaatandikawo UNLF bagenda mu maaso n’okulwanyisa ekibiina kya UNLA kati ekifugibwa UPC. UNLA yawangulwa nga Janwali 25, 1986 abayeekera b’eggye lya National Resistance Army (NRA) eryakulemberwa Yoweri Museveni, eyali mmemba ku lukiiko olufuzi olwa UNLF era nga ye minisita mu gavumenti ya UNLF. Waaliwo okusika omuguwa okw’amawanga wakati w’Abacholi n'Abalanŋo, okwaviirako okuwamba gavumenti okufuula Tito Okello Lutwa pulezidenti wa repubulika.