Jump to content

Agnes Ameede

Bisangiddwa ku Wikipedia
Ameede Agnes
Munnayuganda munnabyabufuzi Kyusa Wikidata
Omuntu Kyusa Wikidata
Ekikulamukyala Kyusa Wikidata
Ensi y’o­bu­tuu­zeUganda Kyusa Wikidata
Erinnya eri­wee­redd­waAgnes Kyusa Wikidata
Yazaa­lib­wa nga12 Gwamukaaga(Ssebaaseka) 1970 Kyusa Wikidata
Gy'a­zaal­waPallisa, Butebo District Kyusa Wikidata
Ennimi z'amanyiLungereza Kyusa Wikidata
Omulimumunnabyabufuzi, legislator Kyusa Wikidata
Ekifo ky'alimuOmubaka wa Palamenti ya Uganda, District Woman Representative Kyusa Wikidata
Gyeya­so­me­raSsettendekero wa Makerere, Tororo Girls School Kyusa Wikidata
Ebbanga ly'a­ko­led­de (oku­tan­di­ka)1996 Kyusa Wikidata
Mmemba w’e­ki­bii­na ky’e­byo­bu­fu­ziEkibiina kya National Resistance Movement Kyusa Wikidata
Okwe­siim­ba­wo kwe mu kaluluAkalulu ka Uganda aka 2026 Kyusa Wikidata
Mmemba wa12th Parliament of Uganda Kyusa Wikidata

Agnes Ameede (yazaalibwa nga 12 Ogwomukaaga 1970) Munnayuganda, munnabyabufuzi, nga yaweereza nga Omubaka wa Palamenti omukyala omulonde owa Disitulikiti y'e Pallisa mu Paalamenti ey'ekkumi okuva mu 2016 okutuuka mu 2021.[1][2][3]

Mu kalulu ka bonna aka 2026, yaddamu n'alondebwa addeyo mu paalamenti eya 12 akiikirire abantu ba disitulikiti y'e Butebo. Ono yalondebwa ku kkaadi y'ekibiina kya National Resistance Movement mu kisanja kya 2026-2031 era ono yawangula akalulu n'obululu 17,132 ng'akakiiko akaddukanya eby'okulonda mu Uganda aka Electoral Commission of Uganda bwe kaakakasa.[4]

Obulamu bwe n'okusoma kwe

[kyusa | kolera mu edit source]

Agnes Ameede yazaalibwa mu Disituliki y'e Pallisa nga 12 Ogwomukaaga mu 1970,[1] nga bazadde be; omwami n'omukyala Gabriel Olaki, nga omwana waabwe waakutaano, mu baana 12 be baazaala. Kitaabwe yali musomesa wa pulayimale, nga'te maama we yali mukyala asigala ewaka.[5]

Yasomera ku Kabwangasi Primary School, era kitaawe yeeyali omukulu w'essomero eryo. Oluvannyuma yeegatta ku St. Paul's College eriri mu kibuga ky'e Mbale era eno gye yatuulira siniya eyookuna. Yeeyongerayo n'emisomo gye ku Tororo Girld School, gye yatuulira siniya eyoomukaaga, n'atikkirwa ne Dipulooma mu misomo egya waggulu mu siniya mu 1991.[1]

Mu 1994, yatikkirwa ku Yunivasite y'e Makerere, yunivasite ya gavumenti esinga obukadde n'obunene mu Uganda, era yatikkirwa ne diguli esooka eya Bachelor of Arts. Oluvannyuma yafuna Dipulooma gye yayongerezaako mu by'okuddukanya emirimu okuva ku Uganda Management Institute (UMI). Yayongerezaako ne diguli eyookubiri mu by'enzirukanya y'emirimu, era okuva ku Uganda Management Institute. Diguli ye eyookusatu yali mu bya ssaayansi mu kuddukanya n'okukulaakulanya ebitundu, eyamuweebwa aba The Open University, mu ggwanga lya Bungereza. Alina ne satifikeeti mu mateeka agafuga emirimu, gye yafuna okuva ku ttendekero lya Law Development Centre mu Kampala.[1]

Nga tannayingira byabufuzi

[kyusa | kolera mu edit source]

Mu 1996, Agnes Ameede yaweebwa omulimu aba Minisitule ya Uganda Ey'ensonga z'omuggwanga munda ng'akola ng'avunaanyizibwa ku bayingira n'okufuluma eggwanga nga baamuteeka ku zimu ku woofiisi zaabwe ezisangibwa e Malaba mu Uganda. Yaweerezaayo okumala emyaka esatu, oluvannyuma n'akyusibwa okugenda ku kitebe kya Minisitule ekikulu ekisangibwa mu Kampala, ekibuga kya Uganda ekikulu.[1]

Mu 2003, yakyusibwa n'atwalibwa ku kisaawe ky'ennyonyi Entebbe, gye yaweereza okutuuka mu 2005. Mu 2006, yakuzibwa n'afuulibwa kalabaalaba, kalondoozi era munnamateeka era oluvannyuma n'azzibwayo ku kitebe ekikulu e Kampala. Mu 2009, yatwalibwa mu ggwanga lya Liberia, ng'omuwabuzi ku bantu abayingira eggwanga, era eno gye yakolera n'ekitongole ekigatta amawanga g'ensi yonna ekya United Nations okutuusa ku nkomerero ya 2010.[1]

Bwe yakomawo okuva e Liberia, yassibwa ku kisaawe ky'ennyonyi Entebbe nga kalabaalaba, kalondoozi era munnamateeka waayo. Mu 2015, yakuzibwa n'aweebwa ekifo ky'omukungu omukulu avunaanyizibwa ku bantu abayingira eggwanga. Oluvannyuma mu mwaka ogwo, yalekulira n'ava ku nsonga z'abantu abayingira eggwanga ne yeegatta ku by'obufuzi bya Uganda.[1]

Nga munnabyabufuzi

[kyusa | kolera mu edit source]

Mu kalulu kabonna aka 2016 , Agnes Ameede yeesimbawo bulungi ku ky'omubaka omukyala owa Konsitituweensi ya Disitulikiti y'e Pallisa, mu Palamenti ya Uganda. Yeesimbawo ku tikiti y'ekibiina ekiri mu ntebe ekya National Resisitance Movement. Omu kubaali bawangudwa, Catherine Achola, yawakanya ebyali buvudde mukulonda kuno bweyagenda mu kkooti, wabula neeyo Agnes Ameede yavaayo nga ye muwanguzi.[6]

Mu Palamenti eyekkumi, y'omu kubali ku bukiiko okuli; (a) Akakiiko ka palamenti akalondoola emirimu gy'ebitongole by'eggwanga n'ebya gavumenti (COSASE) wamu (b) n'akakiiko k'ensonga ezikwata ku kibiina ekigatta amawanga g'obuvanjuba bwa Afirika (COEACA).[1]

Agnes Ameede mukyala mufumbo nga bbaawe ye Lawrence Omulen ng'era bazadde b'abaana basatu aboobuwala.[5]

Ebijuliziddwa

[kyusa | kolera mu edit source]

Ebijuliziddwa wabweru wa Wikipedia

[kyusa | kolera mu edit source]