Kintu
Kintu muntu wa nfumo era alabika mu lufumo lw'obutonzi olw'abantu ba Buganda, Uganda. Okusinziira ku lugero luno, Kintu ye muntu eyasooka ku nsi, era ye Muganda eyasooka.
Kintu, ekitegeeza "ekintu" mu nnimi z'Ababantu, era kitera okugattibwa ku linnya Muntu, omuntu ow'olugero eyatandikawo ebika by'Abagisu n'Ababukusu.
Ensibuko n’amakulu g’obuwangwa
[kyusa | kolera mu edit source]Olugero lw’okutonda abantu ba Buganda, Uganda, lulimu ffiga eyitibwa Kintu,[1] nga ye muntu eyasooka ku nsi, era ye musajja eyasooka okutaayaaya mu biwonvu bya Uganda yekka. Era oluusi amanyikiddwa nga Katonda, oba kitaawe w’abantu bonna abaatonda obwakabaka obwasooka.[2]
Erinnya Kintu, ekitegeeza ‘ekintu’ mu Bantu, litera okugattibwa ku linnya Muntu, eyali omusajja ow’olugero eyatandikawo ebika kya 'bagisu n’Ababukusu. Kintu kirowoozebwa nti yasibuka mu buvanjuba, bugwanjuba, n’obukiikakkono, eyajja n’ebintu ebyasooka okutandika obulamu ku nsi. Ebintu bino byali obulo, ente oba giyite Ente mu lulimi Oluganda, n’amatooke.[2]
Engombo
[kyusa | kolera mu edit source]Mu nkyusa y’olugero lw’obutonzi olwawandiikibwa Harry Johnston, Kintu alabika ku biwonvu bya Uganda ng’alina ente nga ye yali ekintu kye kyokka. Yasiiba nga ku mata gaayo n’obusa bw’aayo awo nga tannasasulwa amatooke n’obulo okuva eri katonda w’eggulu, Ggulu. Nga tannasisinkana Ggulu, Kintu asisinkana omukazi ayitibwa Nambi (oluusi ayitibwa Nnambi ) ne mwannyina eyali ava mu bbanga. Basooka kutwala ente ye omwagalwa ewa Ggulu okukakasa obuntu bwe n’okunoonya olukusa lwa Ggulu okumuyingiza mu bbanga.
Bw’amala okutuuka mu bbanga, obuntu bwa Kintu bugezesebwa Ggulu ng’ayita mu kugezesebwa emirundi etaano egy’omuddiring’anwa, nga buli gumu gukaluba era nga guzibu okusinga ogwasembayo. Kyokka Kintu asobola okuva mu buli kugezesebwa ng’awangudde ng’ayambibwako amaanyi ag’obwakatonda agatamanyiddwa. Ggulu akwatibwako nnyo olw’amagezi n’obugumu bwa Kintu, n’asasula kaweefube we ne muwala we Nnambi n’ebirabo bingi eby’ebyobulimi okwali: amatooke, lumonde, ebijanjaalo, kasooli, ebinyeebwa n’enkoko. Okuva kuno, Kintu yaweebwa ebintu asobole okutondawo obulamu mu Uganda.
Kyokka Kintu ne Nnambi nga tebannava mu bbanga, Ggulu yabalabula obutaddayo lwa nsonga yonna nga bali ku lugendo lwabwe okudda ku Nsi olw’okutya nti muganda wa Nnambi, Walumbe (ekitegeeza ‘obulwadde’ ne ‘okufa’ mu Bantu ), yandibagoberedde okudda ku Nsi n’abaleetera obuzibu obw’amaanyi. Kintu ne Nnambi tebaafaayo ku kulabula kwa Ggulu era Kintu n’adda mu bbanga okunona obulo n' enkoko gye yalina okuliisa nga bali ku nsi Nnambi gye yali alese. Mu bbanga ttono lye yamalayo, Walumbe yali avudde Nnambi gy’ali n’amatiza Kintu okumukkiriza okubeera nabo ku Nsi. Olw’okulaba Walumbe ng’awerekera Kintu nga ava mu bbanga, Nnambi yasoose kwegaana muganda we okukkakkana, Kintu n’amukkiriza asigale nabo.[3]
Bano abasatu baasooka kubeera e Magongo mu Buganda gye baawummulira ne basimba ebirime ebyasooka ku nsi: amatooke, kassoli, ebijanjaalo, n' ebinyeebwa.[4] Mu kiseera kino, Kintu ne Nnambi baazaala abaana basatu, era Walumbe n’alemerako okweddiza omu ku baana ba Kintu. Kintu yagaana okusaba kwe, n’amusuubiza omu ku baana be ab’omu maaso; wabula Kintu ne Nnambi baagenda mu maaso n’okuzaala abaana abalala bangi ne bagaana okuwa Walumbe omwana yena ku buli eyazaalibwa. oluvanyuma Walumbe anyiiga n' asubiza okutta buli omu ku baana ba Kintu.
Buli lunaku okumala ennaku ssatu, omu ku baana ba Kintu yafa Walumbe y' amuse okutuusa Kintu lwe yadda mu bbanga n’ategeeza Ggulu ku ttemu.[5] Ggulu yali asuubira ebikolwa bya Walumbe n’atuma Kayiikuuzi (ekitegeeza ‘omusimi’ mu Bantu), mutabani we, ku Nsi agezeeko okuwamba n’okuzza Walumbe mu bbanga. Kintu ne Kayiikuuzi bakka ku Nsi ne bategeezebwa Nnambi nti abaana baabwe abalala abatonotono baali bafudde nga Kintu ali mu lugendo lwokugenda mu bbanga. Mu kwanukula kino, Kayiikuuzi yayita Walumbe era bombi ne basisinkana ne balwana.
Mu kulwana, Walumbe yasobola okuserera n’ayingira ekinnya mu ttaka n’agenda mu maaso n’okusima buziba nga Kayiikuuzi bw’agezaako okumuggyayo. Ebinnya bino ebinene ennyo kirowoozebwa nti ku mulembe guno bisangibwa e Tanda. Oluvannyuma lw’okusima obutasalako, Kayiikuuzi yakoowa n’awummulamu mu kugoba Walumbe. Kayiikuuzi yasigala ku nsi okumala ennaku endala bbiri era n’alagira okusirika kwe bintu byonna ebiri ku Nsi mu kiseera ekyo (nga enjuba tennavaayo) ng’agezaako okusendasenda Walumbe okuva mu ttaka. Kyokka Walumbe bwe yatandika okwegomba okuva mu ttaka n’ava wansi w’ettaka, abaana ba Kintu abamu ne bamulaba ne bakuba enduulu, ne batiisa Walumbe okudda mu Nsi.
Ng’akooye n’okunyiiga olw’okufuba kwe okwonoona n’okumenya ebiragiro, Kayiikuuzi yakomawo mu bbanga nga alemeddwa okukwaata Walumbe, eyasigala ku nsi era y’avunaanyizibwa ku nnaku n’okubonaabona kw’abaana ba Kintu olwaleero. Kyokka Kayiikuuzi akyagoba Walumbe era buli musisi ne sunami lwe bikuba, ye Kayiikuuzi katono akwate Walumbe.
Enjawulo
[kyusa | kolera mu edit source]Roscoe ne Kaggwa
[kyusa | kolera mu edit source]Ku ntandikwa y’emyaka gya 1900,Enono ezoogerwaako obw’olugero lw’obutonzi bw’Abakintu bwawandiikibwa ne bufulumizibwa. ekimu ku byawandiikibwa John Roscoe kyawukana ku nkyusa endala mu ngeri nti, Kintu kigambibwa nti Nnambi yamusendasenda okugenda naye mu bbanga.[6] Okugatta ku ekyo, oluvannyuma lw’okumaliriza okugezesebwa Ggulu kwe yamuwa, yaweebwa olukusa okuwasa Nnambi era n’adda e Uganda n’ebisolo eby’enjawulo n’ekikolo atandike obulamu n' ebyoomunimiro ku Nsi.[6] Ekirala, mu nkyusa eno Kintu ye yali agezaako okuwamba Walumbe, so si Kayiikuuzi.
Ennono endala ey’omu kamwa eyawandiikibwa Sir Apolo Kaggwa yayawukana ku nfumo endala ez’obutonzi bw’Abakintu mu ngeri nti yasinga kutunuulira bikozesebwa Kintu bye yalina ku nsonga z’ebyobufuzi mu Buganda. Okusinziira ku nnono eno ey’omu kamwa, Kintu yakola emisingi gy’eggwanga egy’ebyobufuzi n’eby’ettaka ng’ateekawo ensalo z’eggwanga ezirabika, n’atandikawo ekibuga ekikulu, n’okutondawo engeri y’ebyobufuzi esooka mu bantu b’e Buganda ng’ayita mu nsengeka y’obwakabaka.[6]
Kizza
[kyusa | kolera mu edit source]Kintu era ayanjuddwa mu kitabo kya Kizza ekya 2011 The Oral Tradition of Baganda of Uganda.[7] Mu nkyusa eno ey’olugero lw’obutonzi bw’Abakintu, obukulu bw’emboozi buteekebwa ku Nambi; mu ntandikwa y’olugero, ye Nambi agwa mu mukwano ne Kintu nga basoose okusisinkana e Baganda n’amatiza Kintu okunoonya okukkirizibwa okuva ewa kitaawe asobole okufuna omukono gwe mu bufumbo.[7] Olw’ensonga eno, obusobozi bwa Kintu bwagezesebwa kitaawe wa Nambi Ggulu ng’ayita mu kugezesebwa okuddiriŋŋana mu nnaku nnya. Okuva ku kino, enkyusa eno ey’ennono ey’omu kamwa eyawukana ku ndala mu ngeri nti Ggulu yalagira Nambi okutwala enkazi emu n’ensajja emu ku buli kiramu asobole okutandika obulamu ku Nsi.[7] Ggulu era yamulabula nti aleme kwerabira kintu kyonna ng’apakinga kubanga tajja kusobola kudda mu bbanga ng’atya nti muganda we omujoozi Walumbe yandibagoberedde ku Nsi n’abaleetera ebizibu.[7]
Ebijuliziddwa
[kyusa | kolera mu edit source]- ↑ Ray, B. C. (1970). African Religions: Symbol, Ritual, and Community. New Jersey: Prentice Hall. pp. 10–120.
- 1 2 Cohen, David William (1972). The historical tradition of Busoga: Mukama and Kintu. Oxford: Clarendon Press. ISBN 978-0-19-821673-5.
- ↑ Johnston, Harry (1902). The Uganda Protectorate. Vol. 2. London: Hutchinson and Co. pp. 700–705.
- ↑ McMaster, D. N. (September 1963). "Speculations on the coming of the banana to Uganda". The Uganda Journal. 27 (2): 163–175.
- ↑ Thury, Eva M.; Devinney, Margaret K. (2017). "Part 2: Myths of Creation and Destruction – 9. Africa: Uganda and Nigeria". Introduction to mythology: Contemporary approaches to classical and world myths. Oxford; New York: Oxford University Press. pp. 121–129. ISBN 978-0-19-026298-3. (Online access available to patrons with print disabilities.).
- 1 2 3 Yoder, John (1988). "The Quest for Kintu and the Search for Peace: Mythology and Morality in Nineteenth-Century Buganda". History in Africa. 15: 365. doi:10.2307/3171868. ISSN 0361-5413. JSTOR 3171868. S2CID 145063130.
- 1 2 3 4 Kizza, Immaculate N. (2011). The Oral Tradition of the Baganda of Uganda: A Study and Anthology of Legends, Myths, Epigrams and Folktales. McFarland & Co. pp. 38–44. ISBN 978-0786440153. OCLC 802652607.