Jump to content

Kitgum (disitulikit)

Bisangiddwa ku Wikipedia
Kitgum
Disitulikiti mu Yuganda Kyusa Wikidata
Named afterKitgum Kyusa Wikidata
EgwangaUganda Kyusa Wikidata
CapitalKitgum Kyusa Wikidata
Located in the admi­nis­tra­ti­ve ter­ri­to­rial entityNorthern Region Kyusa Wikidata
Coor­di­na­te location3°30′0″N 33°0′0″E Kyusa Wikidata
Geoshapelink Kyusa Wikidata
Obunji bw'abantu204,048, 239,655 Kyusa Wikidata
Language usedKaramojong, Acholi Kyusa Wikidata
Area3,960 km² Kyusa Wikidata
Official websitewww.kitgum.go.ug Kyusa Wikidata
Map
Kitgum District
District
District location in Uganda
District location in Uganda
Country Uganda
RegionNorthern Uganda
Sub-regionAcholi sub-region
CapitalKitgum
Obugazi
 • Total3,960 km2 (1,530 sq mi)
Abantu (2014 Census)
 • Total204,012
 • Ekibangirizi n'abantu52/km2 (130/sq mi)
SaawaEAT (UTC+3)
Websitewww.kitgum.go.ug
Aruu falls located along Gulu Kitgum highway, in Pader district, northern Uganda.
Ebiyiriro bya Aruu ebisangibwa ku mabbali g’oluguudo lwa Gulu Kitgum, mu disitulikiti y’e Pader, mu bukiikakkono bwa Uganda.
Building hut in Kitgum IDP camp, Uganda.
Okuzimba obusiisira mu nkambi y'ababundabunda e Kitgum, Uganda.

Disitulikiti y'e Kitgum ye esangibwa mu Bukiikakkono bwa Uganda . Yatuumiibwlinnya lya kibuga kyayo ekikulu Kitgum, ekitebe kya disitulikiti ekikulu gyekisangibwa. Disitulikiti eno kitundu kitundu tundu kya Acholi .

Ebyafaayo n’ebitundu ebisigadde

Disitulikiti eno efunye abantu bangi abafa n’okutaataaganyizibwa mu mbeera z’abantu nga kivudde ku bayekera b'amagye ga Lord’s Resistance Army okumala emyaka 20 mu kitundu kino ku nkomerero y’ekyasa 20 ne kuntandikwa kw’ekyasa 21. Gavumenti yasengula enkumi n’enkumi z’abatuuze ne bazitwala mu nkambi z’ababundabunda munda mu ggwanga nga babawa obukuumi oluvanyuma lw'okuzingibwakomabayeekere n’embeera enkambwe omuli endwadde n’ebbula ly’emmere.

Enkula y’ensi

[kyusa | kolera mu edit source]

Disitulikiti y’e Kitgum egabana ensalo ne South Sudan mu bukiikakkono, ate mu bukiikakkono bw’obugwanjuba ne disitulikiti za Uganda okuli Lamwo, Pader mu bukiikaddyo bw’obugwanjuba, Agago mu bugwanjuba, ne Kotido ne Karenga mu buvanjuba. Etaka lyonna awamu liweza square kilomita nga 3,960 okutuuka ku 4,042.

Obungi Bw'abantu

[kyusa | kolera mu edit source]

Mu 1991, okubala abantu okwakolebwa mu Uganda kwalaga nti omuwendo gw’abantu mu disitulikiti eno gwali mu 104,600. Okusinziira ku kubala abantu mu ggwanga lyonna okwakolebwa mu 2002, Disitulikiti y’e Kitgum yalimu abantu nga 167,000. Okubala abantu mu ggwanga mu 2014 kwalaga nti abantu baali mu 204,012. Disitulikiti eno erimu abantu batono ate nga bato, nga kumpi kitundu ku bantu abali mu disitulikiti eno bali wansi w’emyaka 15.

Ebyobulimi bye bisinga okukolebwa okufuna ensimbi. Ebirime ebikulu ebisinga okulimibwa mulimu obulo, omuwemba, kasooli, muwogo, ebinyeebwa, ebijanjalo, ne sunflowers. Okulunda nakyo kikolebwa wadde nga sinnyo. Disitulikiti eno egenda edd'engulu mpolampola okuva mu bikolwa by’olutalo lw’omunda olumaze ebbanga.

Disitulikiti y’e Kitgum egabana ensalo ne South Sudan mu bukiikakkono, Disitulikiti y’e Kaabong mu buvanjuba, Disitulikiti y’e Kotido mu bukiikaddyo bw’obuvanjuba, Disitulikiti y’e Agago mu bugwanjuba, Disitulikiti y’e Pader mu bukiikaddyo bw’amaserengeta ne Disitulikiti y’e Lamwo mu bukiikakkono bw’amaserengeta.[1] Kitgum, ekibuga ekisinga obunene mu disitulikiti eno, kiri ku 108 kilometres (67 mi) obukiikakkono bw’obuvanjuba bwa Gulu, ekibuga ekisinga obunene mu kitundu kino .[2] Kisangibwa 460 kilometres (290 mi) mu bukiikakkono bw'ekibuga ekikulu ekya Uganda, Kampala .[3]

Okulambika okutwaliza awamu

[kyusa | kolera mu edit source]

Disitulikiti eno erimu essaza limu lyokka: essaza ly'e Chua . Mu mwaka gwa 2010, essaza ly'e Lamwo lya yawulwako ku Disitulikiti y’e Kitgum okukola Disitulikiti y’e Lamwo. Disitulikiti ya Kitgum kitundu ekikola ettaka lya Acholi, awaka w'Abachooli ababalirirwamu akakadde 1.1, okusinziira ku kubala abantu okwakolebwa mu 2002.

Obungi bw'abantu

[kyusa | kolera mu edit source]

Mu 1991, okubala abantu mu ggwanga lya Uganda kwalaga nti omuwendo gw’abantu mu disitulikiti kwali kubalirwa mu 104,600. Okusinziira ku kubala abantu mu ggwanga lyonna okwa 2002, Disitulikiti y’e Kitgum yalimu abantu nga 167,000, nga ku bano ebitundu 51.3% baali bakyala ate 48.7% baali basajja. Omuwendo gw’abantu mu disitulikiti eno buli mwaka, wakati wa 2002 ne 2012, gwabalirirwa ku bitundu 4.1%. Kiteeberezebwa nti omuwendo gw’abantu mu disitulikiti eno mu mwaka gwa 2012, gwali nga 247,800.[4]

Emirimu gy’ebyenfuna

[kyusa | kolera mu edit source]

Ebyobulimi bye bisinga okuvaamu sente mu disitulikiti eno. Ebirime ebirimibwa mulimu bino wammanga:[5]  Owemba, obulo, kasooli, muwogo, ebinyeebwa, ebijanjalo, kawo, ppamba, emboga, ebikajjo, taaba, lumonde , enyanya nebirala

Pulojekiti ya Orom-Cross Graphite esangibwa mu kiromita nga 6 mu buvanjuba (mu layini engolokofu) okuva mu kibuga kya Orom ne kiromita 75 mu bukiikakkono bw’obuvanjuba bw’ekibuga Kitgum mu bukiikakkono bwa Uganda. Ekifo ekinene ekisinga okumpi ne Pulojekiti eno kye kyalo Orom, ekisangibwa mu Chua East Country.

Ku buwanvu bwa square kilometers 323, pulojekiti ya Orom-Cross graphite etwaliramu ebyalo 10 mu Orom East Sub County mu Disitulikiti y’e Kitgum.

Ekirwadde kya Hepatitis

[kyusa | kolera mu edit source]

Ku nkomerero ya 2007 n’okuntandikwa ya 2008, abantu bangi ku batuuze b’enkambi z’ababundabunda munda mu ggwanga ( IDP ) batandika okudda mu bitundu byabwe oluvannyuma lw’enteeseganya z’emirembe, ekirwadde kya Hepatitis E kyakwata ekitundu kino, era mu bbanga ttono ne kisaasaana mu disitulikiti yonna. We bwatuukira mu gwomunaana gwa 2008, omugatte gw’abalwadde 8,157 be baali bazuuliddwa; ebitundu 62% baali bakyala, ate 38% baali basajja. Omuwendo gw’abaffa mu obulwadde gwali 1.52%. Ebitundu 72 ku buli 100 (72%) ku baafa baali bakyala. Obulwadde buno bwazuulibwa okuba nga bwava ku mazzi g’okunywa agatali mayonjo.[6][7] Bwagenda okutuuka mu gwomusanvu gwa 2009, omuwendo gw’abantu abaali bafunye obulwadde buno gwali gweyongedde okutuuka ku 10,243, nga ku bano 162 baafa; omugerageranyo gw’abalwadde abafa ogwa 1.58%.[8]

Abantu ab’amaanyi/abamanyifu

[kyusa | kolera mu edit source]
  • Matthew Lukwiya, omusawo
  • Janani Luwum, omujulizi. Yali Ssaabalabirizi mu Uganda eyattibwa mu 1977 mu lutalo; yazaalibwa n’aziikibwa ku kyalo Mucwini.
  • Sunday Omony, model wa plus-size yazaalibwa mu Disitulikiti y’e Kitgum.[9]
  • Henry Oryem Okello, munnabyabufuzi era munnamateeka
  • Acholi Queens FC

Ebiwandiiko ebijuliziddwa

[kyusa | kolera mu edit source]
  1. ↑ Uganda District Map
  2. ↑ "Distance Between Gulu And Kitgum With Map". Globefeed.com. Retrieved 26 May 2014.
  3. ↑ "Map Showing Kampala And Kitgum, With Distance Marker". Globefeed.com. Retrieved 26 May 2014.
  4. ↑ "Estimated Population of Kitgum District In 1991, 2002 & 2012". Citypopulation.de. Retrieved 26 May 2014.
  5. ↑ "Economic Activities In Kitgum District". Uganda Travel Guide. Archived from the original on 17 July 2011. Retrieved 26 May 2014.
  6. ↑ Uganda Red Cross (15 September 2008). "Uganda: Weekly Up Date Report Hepatitis E Epidemic In Kitgum District 8-15 September 2008". Reliefweb.int. Retrieved 26 May 2014.
  7. ↑ "Hepatitis E Epidemic Continues to Kill People in Northern Uganda". Uganda Radio Network. 18 March 2009. Retrieved 26 May 2014.
  8. ↑ "Uganda: Hepatitis E Deaths, Infections Increase". Daily Monitor via AllAfrica.com. Archived from the original on 10 October 2012. Retrieved 26 May 2014.
  9. ↑ Ninsiima, Racheal (1 March 2012). "Omony, Successful Plus-Size Model". The Observer (Uganda). Retrieved 26 May 2014.