Wakiso (disitulikit)

Wakiso disitulikiti ye Disitulikiti mu kitundu kya masekkati ga Uganda nga yeetoolodde Kampala, ekibuga ekikulu ekya Uganda. Yatondebwawo mu mwaka gwa 2000 ng’eggibwa mu Disitulikiti y’e Mpigi. Disitulikiti eno yatondebwawo oluvannyuma lw’okugatta amasaza mukaaga amakulu, nga gano ye Busiro, Kyaddondo, Munisipaali y’e Entebbe, Munisipaali y’e Nansana, Munisipaali y’e Kira, ne Munisipaali y’e Makindye-Ssaabagabo. Ekibuga ky’e Wakiso kye kifo awali ekitebe kya Disitulikiti. Ekibuga ky'e Kira, ky'ekibuga eky'okubiri ekinene emabbali w'ekibuga Kampala kiri mu disitulikiti. Ying. Ian Kyeyune ye yasooka okubeera omukulembeze wa Disitulikiti. Oluvannyuma yaddirirwa Dokita Matia Lwanga Bwanika.
| Named after | Wakiso Town |
|---|---|
| Egwanga | Yuganda |
| Capital | Wakiso Town |
| Located in the administrative territorial entity | Central Region |
| Coordinate location | 0°10′0″N 32°30′0″E |
| Official website | https://wakiso.go.ug/ |

Obusange
[kyusa | kolera mu edit source]Disitulikiti y’e Wakiso esangibwa mu Kitundu Ekya wakati mu Uganda, nga esaliza ku Nakaseke Disitulikiti ne Luweero Disitulikiti mu bukiikakkono, Mukono Disitulikiti mu buvanjuba, ne Kalangala Disitulikiti eri mu Nnyanja Nalubaale mu bukiikaddyo, Disitulikiti y’e Mpigi mu Obukiikaddyo bw’amaserengeta ne Disitulikiti y’e Mityana mu bukiikakkono bw’amaserengeta.[1] Wakiso ekitebe kya disitulikiti we kiri, kisangibwa kilomita 20 (12 mi), ku luguudo, mu bukiikakkono bw’amaserengeta ga Kampala, ekibuga ekikulu ekya Uganda era nga kye kibuga ekisinga obunene mu ggwanga.[2] Ebikwaso bya disitulikiti eno bye bino:00 24N, 32 29E.
Ebikwata ku bungi bw’abantu
[kyusa | kolera mu edit source]Mu mwaka gwa 1991, okubala abantu okw’eggwanga kwalaga nti Disitulikiti y’e Wakiso yalimu abantu ababalirwa mu 562,887. Okusinziira ku miwendo gy’okubala abantu mu ggwanga mu mwaka gwa 2002, Disitulikiti y’e Wakiso yalimu abantu 907,988, ekigifudde disitulikiti eyookubiri mu ggwanga. Mu kiseera ekyo, abantu 53 ku buli 100 baali baana abali wansi w’emyaka 18 ate 17 ku buli 100 baali bamulekwa. Okunoonyereza okwakolebwa mu ggwanga lyonna n’amaka mu 2014 kwabala abantu 1,997,418 mu disitulikiti eno. Ekitongole ekivunaanyizibwa ku bibalo ekya Uganda (UBOS), kyabalirira nti omuwendo gw’abantu bonna mu disitulikiti eno, okutuuka mu makkati g’omwaka 2020 gwali 2,915,000. UBOS era yabalirira nti omuwendo gw’abantu mu disitulikiti gweyongera ku kigero kya buli mwaka ekya bitundu 6.7 ku buli 100, wakati wa 2014 ne 2020.[3]
Okusinziira ku biva mu kubala abantu okw’ekiseera okwa 2024, abantu bali obukadde nga 3.3, nga abakazi bali ebitundu nga 51% ate abasajja ebitundu nga 49% bwe kityo ne Disitulikiti eno kumpi okubeera ekifo eky'okubeeramu eky'ebitundu by'ekibuga ekinene.[1]
Ebitongole ebiddukanya emirimu
[kyusa | kolera mu edit source]
Disitulikiti y'e Wakiso erimu amasaza abiri, Kyaddondo ne Busiro, era n'obwannamasaza buna: Entebbe, Makindye-Ssaabagabo, Nansana ne Kira. Ekibuga Entebbe kyayawulwamu ne kiweebwa obuvunaanyizibwa bw’ekibuga mu mwaka gwa 2020 oluvannyuma lw’ekiteeso kya Palamenti eya 10 okukikkiriza, naye obukulembeze bwakyo tebunnatandika kutuukirizibwa. Disitulikiti eno eyongera okagabanyizibwamu ebitundu 27 eby’obuyinza obw’oku mutendera gw'obukulembeze bwa gavumenti wansi w'obuyinza obunene:[4]
- Masulita Subcounty
- Namayumba Subcounty
- Kakiri Town
- Katabi Town
- Kasanje Town
- Kira Municipal Council
- Makindye Ssabagabo Municipal Council
- Masuliita Town Council
- Mende Subcounty
- Namayumba Subcounty
- Kasangati (includes Gayaza and Kasangati)
- Nansana Municipal Council
- Kyengera Town Council
- Bussi SubCounty
- Wakiso Town Council
- Entebbe Municipal Council
- Kajjansi Town Council
- Busukumu Subcounty
- Ssisa Subcounty
- Gombe Subcounty
- Nabweru Subcounty
- Nangabo Subcounty
- Nsangi Subcounty
- Wakiso Town
- Wakiso Subcounty
Amatwale g’Obukulembeze bw’a Disitulikiti y'e gasangibwa mu Kibuga ky'e Wakiso, mu Ggombolola y'e Wakiso kiromita nga 20 (mayiro 12) mu bukiikakkono bw’amaserengeta okuva e Kampala, ku luguudo olugenda e Hoima.[5] Disitulikiti y'e Wakiso erina obuwanvu bw’ettaka obwa square kilometres 2,704 (mayiro square 1,044).
Obukulembeze bwa Disitulikiti
[kyusa | kolera mu edit source]Obukulembeze buweebwa Akakiiko ka Disitulikiti Akafuzi akakolebwa nga kagattiddwa, omuli:
- Ssentebe wa Disitulikiti - Dr. Matia Lwanga Bwanika
- Omumyuka wa Ssentebe wa Disitulikiti - Betinah Nantege
- Omuwandiisi wa Disitulikiti avunaanyizibwa ku by’ensimbi
- Omuwandiisi wa Disitulikiti avunaanyizibwa ku by'obugagga eby’omu ttaka
- Omuwandiisi wa Disitulikiti avunaanyizibwa ku nguudo n’eby’ekikugu
- Omuwandiisi wa disitulikiti ow'ekikula ky’abantu
- Omubaka wa Pulezidenti mu disitulikiti - Justine Mbabazi
- Amyuuka omubaka wa Pulezidenti mu disitulikiti
Ebifo eby’obulambuzi.
[kyusa | kolera mu edit source]Ebifo eby’obulambuzi mu disitulikiti eno mulimu:
- Ebifo by'obuwangwa Buganda n'embiri za Kabaka
- Ekibuga ky'Entebbe Ekikadde
- Olusuku lw’ebimera olw’e Entebbe[6]
- Ekitongole ekivunaanyizibwa ku bisolo by'omu nsiko mu Uganda (UWEC) - Entebbe [7]
- Ekisaawe ky'ennyonyi Entebbe
- Ennyumba y'Obwa pulezidenti - Entebbe (Amaka g'obwa Pulezidenti wa Uganda amatongole ) .
- Ekifo ekikuumirwamu amazike ku kizinga Ngamba ku nnyanja Victoria - Ekifo ekikuumirwamu amazike
- Ekizinga Bulago Resort
- Ennyanja Victoria - ennyanja esinga obunene mu Afrika era nga ye nnyanja ey’amazzi amayonjo ey’okubiri mu bunene mu nsi yonna.[8]
- Basilica y'abajulizi ba Uganda - Namugongo
- Ekisaawe ky'eggwanga ekya Mandela - Namboole
- Ekisaawe ky’ennyonyi eky’ensi yonna ekya Entebbe.
- Amasiro g'e Kasubi
- Awakuumirwa amazike ku Kizinga ky’e Ngamba
- Ennyumba y’Obwa Pulezidenti e Entebbe.
- Ennyanja Nalubaale.
Emirimu gy’Ebyenfuna
[kyusa | kolera mu edit source]- Okuvuba ebyennyanja
- Entambula n'eby'empuliziganya
- Okulunda Enkoko
- Okulunda Ente
- Obusuubuzi bw’Ebyamaguzi mu bunji ne mu kamukamu
Laba ne
[kyusa | kolera mu edit source]Ebijuliziddwa
[kyusa | kolera mu edit source]- 1 2 Uganda Bureau of Statistics (12 June 2020). "The population development of Wakiso District as well as related information and services" (Citypopulation.de Quoting Uganda Bureau of Statistics). Citypopulation.de. Retrieved 11 March 2022.
- ↑ "Road Distance Between Kampala And Wakiso With Map". Globefeed.com. Retrieved 14 April 2014.
- ↑ Uganda Bureau of Statistics (12 June 2020). "The population development of Wakiso District as well as related information and services" (Citypopulation.de Quoting Uganda Bureau of Statistics). Citypopulation.de. Retrieved 11 March 2022.
- ↑ "Sub-counties In Wakiso District". Land Conflict Mapping Tool (lcmt.com). Retrieved 14 April 2014.
- ↑ Kato, Joshua (24 October 2007). "Challenges of Turning Wakiso". New Vision. Retrieved 14 April 2014.
- ↑ "Botanical Gardens land is still intact, says NARO boss". Nile Post. November 19, 2019.
- ↑ "Uganda Wildlife Education Center". uwec.ug.
- ↑ "Lake Victoria | Size, Map, Countries, & Facts | Britannica". www.britannica.com (in Lungereza). Retrieved 2022-06-28.